Kas lun Jeova el Moul

Kas Fulat su Tuku ke Buk lun Daniel

“BUK lal Daniel el sie sin buk in Baibel su ore kom in nunku a in loang akmwoya nu ka,” buk se inge Holman Illustrated Bible Dictionary el akkalemye. “Buk lal Daniel el nenela ke ma paye su oan ma patpat.” Ma simusla lal Daniel mutamwauk in yea 618 B.C.E. ke pal se Togusra Nebukadnezzar lun an Babulon el tuku nu Jerusalem a sruokya siti sa, el sruokya an Juda a usla “kutu sin tulik natul Israel” in met sruu in an Babulon. (Daniel 1:1-3) Inmasrlon met sruu inge pa Daniel, ke el srakna fwusr su saap oasr ke yea in fwusr lal. Buk se inge ke saflaiya el fwakak la Daniel el srakna muta in an Babulon. Pal se inge el apkuran nu ke yea 100 matwe, ke Daniel el eis kas in mwulela lun God: “Tu kom fwa mongla, a fwa tu in me usru lom, in saflaiyen lenu.”​—Daniel 12:13.

Ip se meet ke buk lal Daniel el simusyukla fwal nu ke nunak lun met saye a oasr takunyukla lun pal ka, tusruktu ip safla se ka el simusyukla fwal nu ke nunak lal Daniel. Daniel pa simla buk se inge, su simla ke kas palu in akkalemye ke oiyen tuyak a ikori lun kais sie mutanfwal fukoko lun fwalu, ke pal in sikyak lun Messaia, a ke kain in mukuikui puspus su sikyak in len lasr.a Ke pal se met palu inge el matou el srike pa in esamak oiyen moul lal a ke ma puspus su sikyak nu sel su ma inge me kasru yok nu sesr nukewa mokul a mutan su kulansap nu sin God ke inkanek paye a oaru. Kas in ma simusla lal Daniel el moul a kulana.​—Hibru 4:12.

MEA MA SIMUSLA SU FWAL NU KE AKWUK LUN PAL EL LUTI NU SESR?

(Daniel 1:1–6:28)

Yea se inge oasr ke 617 B.C.E. Daniel a met kawuk fwusr tolu, Shadrak, Misak, a Abednigo, elos som nu iwen nununku lun an Babulon. Ke elos eis lutlut in akpa lalos ke iwen nununku ke lusen yea-tolu, met fwusr tolu inge elos srakna sruokya ku lulalfongi lalos nu sin God. Tokin yea oalkosr, oasr sie mwemwe na usrnguk sikyak nu sel Togusra Nebukadnezzar. Daniel el akkalemye mwemwe sa a el sang me akuteya nu ka. Togusra el akilen la Jeova el “sie God lun godu, a Leum lun togusra a Met Fwakak ma lukma.” (Daniel 2:47) Tusruktu, tia pat tok, Nebukadnezzar el mulkunla me lutlut yok sripe inge. Ke pal se met kawuk tolu lal Daniel inge elos srunga in alu nu ke sie ma srolela lulap, togusra el sapkin elos in sisila nu in sie luf in e lulap su tayak sie e lulap a arlana upa fol ka. God paye a kulana el molela met tolu inge, a ke Nebukadnezzar el liye a lut ma lulap in liye la paye “wangin siepa god su ku in molela ou inge.”​—Daniel 3:29.

Nebukadnezzar el oru pa sie mwemwe su arulana usrnguk a me lut. El liye soko sak lulap, su pakpuki a losyuki srupou ka in tia kapak. Daniel el sang akuteya yok a kalem nu ke mwemwe sa. Mwemwe sa el akpayeye ke inkanek srisrik ke pal se Nebukadnezzar el fwa ekla oana sie met wel a tok sifwil ekla nu ke oiya lal meet. Tokin yea puspus somla, Togusra Belsazar el orala sie kufa lulap nu sin ful lun tulik puspus natul a ke inkanek tia sumwos el orekmakin kain in alu puspus su utukla liki temple lun Jeova. Oinge in fong sa, Belsazar el anwuki a Daraius su sie met Mede el kutangla a oakiya togusrai lal. (Daniel 5:30, 31) Ke lusen len puspus lal Daraius, su ke pal inge Daniel el oasr ke yea 90, a met palu se inge ke el matou tari el sukok in anwuki sin met lokwalok puspus su srungel. Tusruktu Jeova el kasrel in molella “liki ku lun laionu.”​—Daniel 6:27.

Kusensiyuk Puspus Ke Ma Simusla Eis Top Ka:

1:11-15​—Ya maasrik in mongo oru mutun met fwusr Ju akosr in mwo liki met fwusr nukewa? Mo, tia oinge. Wangin kutena kain in mongo su ku in oru ma ekla yok ke lusen len sengoul na. Me kasru nu ke ekla lun mutun met fwusr Hibru akosr inge tuku sin Jeova, su akinsemwomwoyelos ke sripen elos lulalfongel yok.​—Soakas 10:22.

2:1​—Nge Nebukadnezzar el mwemwe ke soko sak lulap? Ma simusla el akkalemye la ma inge sikyak “in yea se akluo in togusra lal Nebukadnezzar.” El mutamwauk kolyuk lal oana togusra in yea 624 B.C.E. Yea akluo ke kolyuk lal mutamwauk in yea 623 B.C.E.​—ke yea se meet liki el sruokye an Juda. Ke lusen pal inge, Daniel el wangin in an Babulon in akuteye kalmeyen mwemwe lal. Kalem la “yea akluo” se inge el mutamwauk oekyuk in yea 607 B.C.E., ke pal se togusra lun an Babulon el kunausla an Jerusalem a ekla sie met kol su ku emeet fwin fwalu.

2:32, 39​—Ke inkanek fuka togusrai ke silfer el srik liki sifwe ke gold, a fuka togusrai ke brass el srik liki togusrai ke silfer? Togusrai lun an Medo-Persia, su petsaiyukla nu ke ip se su orekla ke silfer lun ma srolela, el pusisel liki togusrai Babulon, su sifwe orek ke gold, ke ma inge mutanfwal lun Medo-Persia el wangin me akkalemye ka la el ku in kunausla an Juda. Ku se su akkalemyeyuk toko pa an Greece, su petsaiyukla nu ke copper ku brass. Greece el pusisel pa liki an Medo-Persia, oapana ke brass el pusisel liki silfer. Fwinne oasr an puspus su oan ye koko lun Togusrai lun an Greece, wangin yurol kunokon mwomwo in aksukosokye met kulansap lun God liki sruo oana togusrai lun an Medo-Persia el oru.

4:8, 9​—Ya Daniel el ekla sie met megai ku met tol su orekmakin enutnut? Mo. Kas se inge “leum lun met megai” el inen mwal se su itukyang nu sel Daniel oana “met kol fulat fwin met lalmetmet nukewa in Babulon.”​—Daniel 2:48.

4:10, 11, 20-22​—Mea sak lulap soko ke mwemwe lal Nebukadnezzar el lumeyukla nu ka? Sak soko inge el aoliyel Nebukadnezzar oana met kol ke sie mutanfwal su ku emeet fwin fwalu. Tusruktu, ke sripen me kolyuk inge el “sun tafwunyen fwalu nu fon,” sak soko inge el lumeyuk pa nu ke ma se su yok sripe liki kolyuk lal. Daniel 4:17 el kapsreang mwemwe se inge nu ke kolyuk lun el su “Fulatlanu” fwin met nukewa. Ke ma inge sak soko inge el petsaela kolyuk lun Jeova in kosrao, a yokna nu fwin fwalu. Paenang, mwemwe se inge oasr me akpayeye nu ka ke inkanek luo​—sie pa kolyuk lal Nebukadnezzar a sie pa ke kolyuk lun Jeova.

4:16, 23, 25, 32, 33​—Putaka oaoa lun “pal itkosr”? Ma ekyek nukewa su sikyak kel Togusra Nebukadnezzar akkalemye la “pal itkosr” el loes liki oaoa lun len itkosr na. Ke ma su sikyak nu sel inge, ku in kalmekin la ma inge oasr ke yea itkosr su ke yea se oasr len 360 ka, ku 2,520 len. Ke kutu me akpayeye yok nu ka, oaoa lun “pal itkosr” el kalmekin nu ke yea 2,520. (Ezikiel 4:6, 7) Ma inge mutamwauk ke pal su an Jerusalem el kunanela in yea 607 B.C.E. a aksafyeyukla ke pal se su Jisus el eis mwal lal oana Togusra in kosrao in 1914 C.E.​—Luk 21:24.

6:6-10​—Ke sripen orekma in pre nu sin Jeova el tia sapkinyuk in orek ke kutena luma, paenang ya tia fwal nu sel Daniel in oru pre lal ke inkanek wukwuk su tia lemtulayuk ke lusen len 30? In fwal nu ke akwuk in pre lal Daniel oasr pal tolu el oru pre ke len se su eteyuk sin met nukewa. Pa inge sripa su paenang met su lainul elos oakiya sie masap in kosrala akwuk lun pre. Kutena kain in akwuk nu ke pre in sang tulokinya akwuk lal Daniel nu ke pre su ku in paenang met puspus elos in fwak mu el fuleak tari ke akwuk mwomwo lal a e ku pa in akkalemye la orekma in kafweang lal in kulansap nu sin Jeova el tia sifwil oru.

Me Lutlut Nu Sesr:

1:3-8. Sulela lal Daniel a met kawuk lal in sruokya ku lulalfongi lalos nu sin Jeova akkalemyeyuk kalem ke yokiyen akwuk in kasru ke me luti lun papa a nine su elos eis selos. Ke pal se papa a nine su sangeng sin God elos oakiya ma lun ngun in pa ma se meet in moul lalos a luti tulik natulos in oru oapana, tulik natulos fwin sun kutena ma koluk nu ke me sruf elos ku in kutangla me sruf nukewa a ke kutena ma upa su sikyak ke loom lutlut lalos ku ke yen nukewa.

1:10-12. Daniel el kalem ka la efu ku “leum lun met yunuk sa” el sangeng sin togusra a el tia sifwil siyuk ma el lungse nu sin leum se inge. Tusruktu, tok Daniel el som nu yurin “met topang sa,” su tia arlanu lainul a ku in sang kasru mwomwo. Fwin oasr kain in ma upa oinge sikyak, kut enenu in oru pa oinge ke kut orekmakin pa etauk, wi kalem a lalmetmet.

2:29, 30. In oana Daniel, kut enenu in sang kaksak yok nu sin Jeova ke kutena kain in etauk, ke oiya mwomwo puspus, a ke kain in ku puspus su kut eis ke me kasru mwomwo su tuku ke akwuk nukewa ke lutlut yok lun Baibel.

3:16-18. Tia ku met Hibru tolu inge in tu na ku ke me srifwe lulap inge fwin elos akkalemye tari meet la elos akola in fuleak lulalfongi lalos ke sripen me mongo yuyu puspus su on ye mutalos. Kut oapana fwa kafweang in sruokya ku in “oaru in ma nukewa.”​—1 Timote 3:11.

4:24-27. Fwakelik peng mwo lun Togusrai, wekunang pa len in nununku upa lun God, su kut enenu in akkalemye ke inkanek lun lulalfongi paye a pulaik oana Daniel el fwakak nu sel Nebukadnezzar ke ma su fwa sikyak nu sel a mea togusra el enenu in oru in ‘ku in akloesye misla lal.’

5:30, 31. Akpayeyen “kas in pupulyuk se inge lain togusra Babulon,” el akpayeyuk tari. (Isaia 14:3, 4, 12-15) Setan su Devil, el oasr oiyen insefulat lal su oana sie nu ke insefulat lun togusra puspus lun an Babulon, su ke saflaiyel el sun sie akwuk safla upa a yok lal.​—Daniel 4:30; 5:2-4, 23.

MEA ARURUMA LAL DANIEL AKKALEMYE?

(Daniel 7:1–12:13)

Ke pal se Daniel el eis aruruma se meet lal in yea 553 B.C.E., el yea 70 kutu tari. Daniel el liye kosro lulap akosr sikyak su lumeyuk nu ke kolyuk lun ku lulap puspus lun fwalu su kais sie selos mutamwauk in len lal nu ke pal lasr inge. In aruruma se lal inge oasr sie luma sikyak in kosrao, su el liye “oana mwen nutin met” itukyang nu sel “togusrai ma a tia kunausyukla.” (Daniel 7:13, 14) Tokin yea luo, Daniel el liye pa sie aruruma ke an Medo-Persia, Greece, a sie met su ekla oana “sie togusra su muta sulallel.”​—Daniel 8:23.

Ke pal inge oasr ke yea 539 B.C.E. Babulon el kunanula, a Daraius sie met kol lun an Medo el ekla met kol lun an Kaldia. Daniel el kafweang in pre ke an sel in sifwil musaiyukla. Ke pal se el kafweang in pre, Jeova el supama sie lipufan su pangpang Gabriel el tuku nu yurul Daniel in sang nu sel “lalmetmet a etauk.” (Daniel 9:20-25) In pal se inge oasr ke yea 536/535 B.C.E. Met lula nukewa elos folokla nu fwin an Jerusalem. Tusruktu oasr me lain sikyak nu ke musaiyen temple. Oiya se inge mutamwauk in ekla nu ke sie ma upa nu sel Daniel. Oinge el sifwil pa kafweang in siyuk kasru ke pre, a Jeova el supama sie lipufan su oasr kunukon yok lal nu sel Daniel. Tokin kas in kasru a akkeye orek nu sel Daniel, lipufan sa fwakak kas in palu nu sel su akkalemye ke oiyen alein lulap su fwa sikyak inmasrlon togusra lun an eir a togusra lun an epang. Oasr meun yok sikyak inmasrlon togusra luo inge su yokyokelik in pal se ke kolyuk lal Alexander the Great el kitakatelik nu inmasrlon general akosr lal nu ke pal se Met Fwinsrak Lulap, Maikael, “el fwa tuyuk.”​—Daniel 12:1.

Kusensiyuk Puspus Ke Ma Simusla Eis Top Ka:

8:9​—Mea lumeyuk nu ke “Mwolana” ku me naweyuk? Ke fus se inge, “mwolana” ku me naweyuk inge el akkalemyeyuk nu ke oiya lun met Kristian akmusrala fwin fwalu ke pal se ku lun fwalu el kolyuk sin Anglo-American ku Britain-America.

8:25​—Su “met fwisrak lun met fwisraku”? Sar ke kas Hibru, lungasyukla “fwisrak,” su kalme na paye nu ka pa “chief,” ku “sifwe se” ku met fulat emeet. Wal se inge “met fwisrak lun met fwisraku” orekmakinyuk mukefwanna nu sin Jeova God​—su Met Fulat lun lipufan fwisrak nukewa, wekunang “Maikael, sie sin met fwisrak fulat.”

9:21​—Efu ku Daniel el akkalemye la lipufan Gabriel el oana “met sa”? Meyen Gabriel el tuku nu yurul in luman metu, oana ke el sikyak pa tari nu sel Daniel in sie aruruma in pal meeta.​—Daniel 8:15-17.

9:27​—Wuleang fuka se su ‘orekmakinyuk nu sin met puspus’ nu ke saflaiyen wik ak70, ku ke yea 36 C.E.? Wuleang lun ma sap el aksafyeyukla in yea 33 C.E. ke pal se Jesus el anwuki. Tusruktu, karunginyeyen wuleang lal Ebream orekmakinyuk nu sin met Israel nu ke yea 36 C.E., paenang Jeova el akloesyalik pakoten lal nu sin met Ju nukewa ke sripen elos fute lun tulik natul Ebream. Wuleang nu sin Ebreaqm el srakna orkmakin nu sin “Israel lun God.”​—Galetia 3:7-9, 14-18, 29; 6:16.

Me Lutlut Nu Sesr:

9:1-23; 10:11. Ke sripen inse pusisel, moniyuk in kulansap nu sin God, lalmetmet, a kafweang in pre, paenang Daniel el “arulana kulu.” Kas mwolana inge sang kasru yok nu sel in sruokya ku lulalfongi lal nu sin God nu ke saflaiyen moul lal. Lela kut in orala sulela lasr in oana sulela lal Daniel.

9:17-19. Fwinne ke pal kut oru pre lasr in siyuk ke tuku lun fwal sasu lun God, su “yen sumwosmwos oasr we,” ya tia ma yok ke siyuk lasr pa in akfulatye en Jeova a in akfulatye kolyuk lal liki na in siyuk ke me keok a me akasor lasr in wanginla?​—2 Piter 3:13.

10:9-11, 18, 19. In etawi a muta nunkela ke lipufan se su sikyak nu sel Daniel, lela kut in nunku pa ke inkanek in akenganye a akkeye sie sin sie ke kas in kasru mwomwo nukewa.

12:3. Ke len safla inge, “elos su lalmetmet”​—met Kristian akmusrala nukewa—​elos “oana kalem” a elos molela “met puspus in sumwosmwos,” wekunang “u lulap” lun “kutu pa sip.” (Filippai 2:15; Fwakyuk 7:9; Jon 10:16) Met akmusrala nukewa fwa ‘saromromelik oana itu puspus’ ke inkanek yok ke Tausan Se Yea Kolyuk lun Kraist, ke elos sang kasru yok nu sel in orekmakin me insemwomwo puspus lun me lango nu sin met nukewa su akos fwin fwalu. Nu sin “sip ngie” elos enenu in oaru in wi met akmusrala pal nukewa, a sang kasru yok nu selos ke insiyelos kewa ke me enenu nukewa lalos.

Jeova el ‘Akinsemwomwoyelos su Sangeng Sel’

Mea buk lal Daniel luti nu sesr ke oiyen God se su kut alu nu se? Srike in tuni akmwoya kas in palu su oasr ka​—nu ke kas palu su akpayeyuk tari a nu ke kas palu su soenna akpayeyuk. Kas palu inge akkalemye kalem kel Jeova la el oana sie su Akpayeye kas lal!​—Isaia 55:11.

Mea me sramsram ke buk lal Daniel el akkalemye ke God? Met fwusr Hibru akosr su tia asrouki ku moulkin inkanek in moul lun met nukewa ke court lun an Babulon elos eis ‘etauk, liyaten, a lalmetmet.’ (Daniel 1:17) God paye el supwema lipufan lal a molela met tolu inge Shadrak, Misak, a Abednigo liki fwunye se su fururyuk ke e. Daniel el moliyukla liki luf in laionu. Jeova el sang ‘kasru a me loeyuk nu selos su lulalfongi el’ a el ‘akinsemwomwoyelos su sangeng sel.’​—Sam 115:9, 13.

[Footnote]

[Picture on page 10]

Efu ku Daniel el “arulanu kulu”?