Su Sang Mwolana Nu Sin God Ke Pal Inge?

“Fwal nu sum, Jeova, Leum lasr a God lasr, tu in eis mwolena a kaksak a ku.”​—FWAKYUK 4:11.

1, 2. (a) Me srikasrak puspus fuka akkalemye oiya inge biomimetics? (b) Kusensiyuk puspus fuka sikyuk, a mea me top nu ka?

SIE len in yea 1940 kutu, engineer se inge lun an Swiss pangpang George de Mestral el us kosro ngulngul natul in welul fwasr. Ke el folokla nu in loom sel, el liye nuknuk lal a tu unen kosro natul a nenela ke me fulful pangpang burs. Ke sripen el nunku yok ke ma fwulfwuli inge, el srike in tuni ma inge ke sie microscope a el lut ke ma srisrik puspus su sremla ke sul srisrik soko su oasr ma raun ka. Tia pat tokin ma inge, el orala sie ma su oana ma srisrik inge​—pangpang Velcro. Tia De Mestral mukena pa etawi design mwomwo su koneyukyak ke ma orekla inge. In an Merika, tamulel luo inge su eteyuk oana Wright brothers elos orala soko oaksok tokin elos lutlutkin me soksok lun mwon lulap. Engineer in an Franch pangpang Alexandre-Gustave Eiffel el orala tauer in an Paris pangpang Eiffel Tower, el orekmakin akwuk mwo ke sri in met la efu ku sri ke nie el ku in sang kasru ku us ma toasr lun mano.

² Me srikasrak puspus inge el akkalemye ke oiya lun biomimetics, ip lun science su etawi design puspus su koneyukyak ke ma orekla puspus.a Tusruktu, fwal in siyuk: Pal ekasr inventor puspus inge elos sang kaksak nu sin Met su orala burs srisrik, mwon lulap puspus, sri ke nien met a kutupa ma sakuruk puspus su etawiyuk sin met ke invention lalos ku ma elos orala? Sie me asor tusruktu paye la ke fwalu misenge, kaksak a mwolana tia orek nu sin God su fwal in eis ma inge.

3, 4. Mea kalmen kas Hibru su lungasyukla “mwolana,” a mea kalmen ma inge fwin orekmakin nu sin Jeova?

³ ‘Saap,’ kutu met elos nunku, ‘ya eneneyuk in sang mwolana nu sin God? Ya God el tia tingtingi tari ke mwolana? Paye, Jeova el pa God su mwolana emeet in kosrao a fwin fwalu, tusruktu tia kalme nu sin met puspus elos in nunku ke mwolana lal. In Baibel, kas Hibru su lungasyukla nu ke “mwolana” el oasr pa kalme ka in oana “oiyen toasr.” El sramsramkin ke kutena kain in ma su oru sie met in yok sripal liki kutupa met. Fwin orekmakinyuk nu sin God, el sramsramkin ke sripe puspus su oru God el an arulanu yok sripe nu sin metu.

⁴ Misenge tia met puspus elos akilen la God el arulanu yok sripe. (Sam 10:4; 14:1) Ke ma inge, met pengpeng puspus ke u lalos, fwin oasr lalalfongi lalos ke God, elos srike in oru met puspus elos in tia akkalemye sunak ku akfulat lalos nu sin Met su Orala kosrao a fwalu. Ke inkanek fuka elos oru ma inge?

“Elos Tia Ku In Topuk”

5. Fuka scientist puspus elos aketeye ma sakuruk puspus lun ma orekla?

⁵ Met lalmetmet puspus ke science elos fwak mu wangin God. Ke ma inge, elos ku in aketeye fuka ke ma mwolana lun ma orekla, wekunang met nukemwa? Elos fwak mu orekma sakuruk inge ma tuku ke evolution. Nu ke sie me pupulyuk, oasr sie met su lalalfongi ke evolution pangpang Stephen Jay Gould el simusla: “Kut oasr fwin fwalu ke sripen kain in un ik se su oasr pao sakuruk ka su ku in ekla nu ke nie in orala sie ma su oasr moul ka fwin fwalu . . . saap kut lungse in eis sie me top su ‘fulat’​—tusruktu wanginla me top inge.” Oayepa, Richard E. Leakey a Roger Lewin elos simusla: “Saap kain in ma orekla su pangpang met el sikyuk ke inkanek su tafongla lulap ke akwuk in orala ma moul puspus.” Fwinne kutu sin met lalmetmet lun science su kaksakin design a katoiyen ma orekla puspus elos tia sang kas in kaksak nu sin God.

6. Mea purakak met puspus in tia sang kaksak su fwal nu sin God ke sripen el pa Met Orala?

⁶ Ke pal se met lalmetmet puspus elos fwak mu evolution el sie ma paye, elos akkalemye mu met lalfon mukena pa tia lalalfongi ma inge. Oiya fuka met puspus elos akkalemye ke kas inge? Ke kutu yea somla, sie mokul su oasr etauk yok lal ke evolution el siyuk sin met puspus su eis ku lalalfongi ke me etauk lun evolution. El fwak: “Nga koneak la pus sin met su lalalfongi ke evolution elos lutiyuk mu met lalmetmet nukemwa pa met lalalfongi.” Aok, fwin met puspus su yok etauk lalos elos akkalemye nunak lalos mu wangin God, paenang met puspus elos akkalemye pa in tia sang kaksak nu sin God.​—Soakas 14:15, 18.

7. In fwal nu ke Rom 1:20, ma fuka ku in liyeyuk kalem ke inkanek lun ma orekla su liyeyuk, a efu?

⁷ Ya met lalmetmet puspus lun science elos sun saflaiyen orekma lalos in fwak mu ma nukemwa tuku ke inkanek lun evolution ke sripen oasr me akpayeye lun evolution? Mo tia oinge! Meyen oasr me akpayeye puspus orekla sin sie Met su Orala ma nukemwa su raunikutla. Met sap Poul el simusla kel: “Tu ma lal su koflanu in liyeyuk ma inge arulanu kalem ke mutamweyen fwalu me, tu akilenyuk ke ma orekla, aok ku ma patpat lal a tu el mukena God, tu elos tia ku in topuk.” (Rom 1:20) Kut ku in liye kalem ke me akpayeye lun Met su Orala ma nukemwa ke orekma lun paol. Paenang Poul el fwak la ke mutamweyen moul lun metu, ku in ‘akilenyuk’ me akpayeye lun God la el moul ke inkanek lun ma orekla su liyeyuk. Piye me akpayeye inge?

8. (a) Fuka ma liyeyuk puspus in kosrao sang me akpayeye nu ke ku a lalmetmet lun God? (b) Mea akkalemye la oasr sie Ma su orala kosrao a fwalu?

⁸ Kut ku in liye me akpayeye inge ke ma God el orala ke itue nukemwa in kosrao. “Kosrao fwakak ke mwolena lun God,” Sam 19:1 el fwak. “Kosrao”​—fwat, malem, a itue nukemwa—​sang me akpayeye ke ku a lalmetmet lun God. Kut lut na paye ke sripen pise lun itue nukemwa. A ma puspus nu kemwa in kosrao inge elos fwafwasryesr yeng engyengu, a tia ke wangin karunginya, a elos fwafwasryesr pa sumwos nu ke akwuk lun masap nu ka.b (Isaia 40:26) Ya fwal in fwak mu akwuk sumwos inge ma na sikyuk nu ka tia ke kutu sripe? Arulanu yok sripe, scientist puspus elos fwak la oasr ma sikyuk su paenang in oasr mutamweyen kosrao a fwalu. In aketeye kalmeyen ma inge, sie met luti lulap el simusla: “Kosrao a fwalu su oasr pal nukemwa el sang me kasru mwo nu sin met su selalalfongi ke God ku nu sin met su oasr inse luo la ke God fwin oasr ku wangin God. Ke pana oiya se inge, kosrao a fwalu su oasr ke mutamwauk enenu in oasr met se su ku in sramtauk ma inge; meyen fwin wangin su ku in nunku mu oasr ma ku in sikyuk?”

9. Fuka lalmetmet lun God liyeyuk kalem ke kosro nukemwa?

⁹ Kut ku in liye pa fwin fwalu me akpapayeye ke God. Met sim lun Sam el fwak: “O Jeova, pukantenlanu orekma lom! In lalmetmet kom orala nu kemwa. Fwalu sesesla ke me kasrup lom.” (Sam 104:24) “Me kasrup” lun Jeova wekunang ma in kosro nukemwa oana ma orekla lal, pa me akpayeye nu ke lalmetmet lal. Oana ma kut liye tari ke mutaweyen me lutlut inge, arulanu sakuruk a mwo design lun ma moul puspus paenang scientist puspus elos etawi ma inge. Nunku ke kutupa me pupulyuk. Met puspus su oru lutlut yok lalos elos lutlut ke koen antlers, in orala nien sun lalos in orala helmet su fukoko liki helmet su oasr in pal inge; elos tuni ke sie kain in loang su oasr ku in long mwo, elos lutlutkin ma inge ke sripen elos lungse in akmwoye me kasru in long (hearing aids); a elos tuni unen won su pangpang owls tu in akmwoye design lun oaksok inge su pangpang stealth plane tu in tia liyeyuk ke radar. Tusruktu fwinne yok kaifweang lun met in etawi oiya mwo lun ma orekla, elos tia ku in etawi ke inkanek sumwosmwos lun design mwo su koneyukyak ke ma orekla. Buk inge Biomimicry​—Innovation Inspired by Nature el fwak: “Ma moul puspus elos orala ma nukemwa ma metu elos lungse in oru, su tia orekmakin etong pangpang fossil, tia akfokfokye fwalu, ku oru me sensen nu ke pal fwasru.” Lalmetmet mwomwo pa inge!

10. Efu ku tia nunak sumwos se in selalalfongi mu oasr sie Met Pengpeng Orala ma nukemwa? Sang me pupulyuk.

¹⁰ Kom fwin ngetak nu lung nu in kosrao ku ke ma orekla fwin fwalu, oasr me akpayeye kalem ke sie Met Orala ma nukemwa. (Jeremia 10:12) Kut enenu in insese nu sin met moul in ngun puspus in kosrao su wowoyuk: “Fwal nu sum, Jeova, leum lasr a God lasr, in eis mwolena a kaksak a ku, tu kom orala ma nukemwa.” (Fwakyuk 4:11) Tusruktu, scientist puspus elos tia liye me akpayeye puspus ke ‘mutun insielos,’ fwinne elos lut a kaksakin design lun ma puspus su elos liye ke inkanek lun mutalos. (Efesus 1:18) Kut ku in pupulyukin ma inge nu ke inkanek inge: Tia nunak mwo se fwin kaksakinyuk design se a katoiyen ma orekla se a tok wangin lalalfongiye mu oasr sie Met Pengpeng Orala ma nukemwa, ma inge ku in lumeyuk oana sie nu ke oiya se su tokin kaksakinyuk sie painting mwolana a ke pal sanna wangin lalalfongiya mu oasr sie met su sroalla painting mwolana inge. Tia me lut in fwak la met nukemwa su fwak mu wangin God elos pangpang met “tia ku in topuk”!

“Met Kol Su Kun Elos Kiapela Met Puspus

11, 12. Me luti ke predestination el fwal nu ke me nunak fuka, a mea akkalemye la me luti inge tia akmutalye God?

¹¹ Met nukemwa su wi ke alu puspus elos lalalfongi yok ke inkanek in alu lalos mu elos sang mwolana nu sin God. (Rom 10:2, 3) Tusruktu, alu ke inkanek in akwuk lalos pa paenang in kosrala million puspus sin met in sang mwolana nu sin God. Ke inkanek fuka? Lela kut in aketeye inkanek luo.

¹² Ke inkanek se meet, alu puspus elos eisla mwolana lun God ke inkanek lun me luti kikiap nukemwa. Sie me pupulyuk nu ka pa ke me luti lun predestination ku ke ku lun God in etu ke pal fwasru paenang el pakiye tari ma e fwa sikyuk. Kain in me luti inge akkalemye la ke sripen oasr ku lun God in etu ma fwa sikyuk ke pal fwasru, paenang el etu tari ma e fwa sikyuk nu ke ma nukewa. Me luti ke predestination inge el luti mu fwinne in pal meeta God el pakiye tari ma e sikyuk​—fwinne ke ma mwo ku ma koluk—​nu sin kais sie met. Fwal nu ke kain in nunak inge, God pa sropon me keok nukemwa a ma koluk nukemwa fwin fwal se inge. Paye la kain in nunak inge tia ku in sang mwolana nu sin God fwin akkalemyeyuk mu el pa sropon ma koluk nukemwa su payeiyen ma inge ma tuku sin met lokwalok se meet Setan, su sropon ma koluk, oana Baibel el panglol “met kol lun fwalu”!​—Jon 14:30; 1 Jon 5:19.

13. Efu ku nunak koluk se in nunku mu God el tia ku in sruokya ku lal nu ke oiyen pal fwasru? Sang me pupulyuk.

¹³ Me luti ke predestination el sie me luti su wangin in Baibel su akkolukye God. Kain in me luti inge aklosryela etauk sumwos nu ke ma el ku in oru a ke ma el lungse na paye in orek. Baibel el akkalemye mwo ke orekmakinyen ku lun God in etu ma e fwa sikyuk ke pal fwasru. (Isaia 46:9, 10) Tusruktu, tia mwo in nunkeyuk mu el tia ku in sruokye ku lal nu ke eteyen pal fwasru ku in el pa sropon ma nukemwa su sikyuk. In pupulyukin ma inge: Fwin kom nunku mu kom arulanu fokoko. Ya ma inge oru kom in srukak ma toasr nukemwa su kom liye? Mo kom tia! Ke inkanek se pa na inge, fwinne oasr ku lun God in etu ke pal fwasru ma inge tia paenang el an etu ku pakiye ma nukemwa meet liki ma inge sikyuk. El utuftuf in oru sulosol lal ke inkanek lalmetmet a in orekmakin ku lal nu ke ma e fwa sikyuk.c Arulanu kalem, la me luti kikiap nukemwa, wekunang predestination, tia sang mwolana nu sin God.

14. Ke inkanek fuka alu elos tia sunakin ku akfulatye God?

¹⁴ Inkanek akluo su alu puspus elos tia sang mwolana nu sin God ka pa ke oiya lun met puspus su wi ke alu. Met Kristian elos enenu in fwasr tokin me luti nukemwa lun Jisus. Wekunang nu ke me luti puspus, Jisus el luti met tuma lutlut nukemwa lal in “lungse sie sin sie” a kaifweang pal nukemwa in “tia ma lun fwalu.” (Jon 15:12; 17:14-16) Fuka met kol puspus lun Kristendom? Ya elos fwasr tokin me luti nu kemwa inge?

15. (a) Fuka met kol puspus lun alu elos wi meun puspus lun mutanfwal puspus? (b) Mea oiya lun met kol puspus ke alu elos oru nu sin million puspus sin met?

¹⁵ Nunku ke record lun met kol puspus kut fwin sramsramkin ke meun. Elos sang kasru, lela, a elos kol pa ke kain in meun puspus lun mutanfwal nukemwa. Elos akinsemwomwoye un met meun a insese ke inkanek in akmas. Paenang kut tia ku in fwasr liki in siyuk, ‘Ya wangin pal met kol lun alu inge elos srike in nunku ke met kol su wi pa ke alu lalos in kutu pa mutanfwal saye su elos oru pa oana ma elos oru?’ (Liye pok “God El Wi U Lun Su?”) Met kol puspus elos tia sang mwolana nu sin God fwin elos fwak mu el sang kasru nu ke meun su aksororyela sra puspus; ku fwin elos fwak mu akwuk fulat lun Baibel el arulanu mai a lela kut in tia lain kutena kain in orekma nu ke inkanek lun kosro. Fuka fwokin orekma lalos inge akesmakinye kut nu ke met kol puspus lun alu su Jisus el pangnolos “met orekma koluk” a “met kol kun”! (Mattu 7:15-23; 15:14) Oiyen orekma lun met kol puspus inge oru lungse lun million puspus sin met nu sin God munasla.​—Mattu 24:12.

Su Sang Mwolana Paye nu sin God?

16. In sang me top nu ke kusensiyuk la su na paye sang mwolana nu sin God, efu kut enenu in orekmakin Baibel?

¹⁶ Fwin met pengpeng a ku lun fwalu elos tia sang mwolana nu sin God, na su oru ma inge? In sang me top nu ke kusensiyuk inge, kut enenu in liye a orekmakin Baibel. Aok, oasr ku lun God in fwak la inkanek fuka el fwa kaksakinyuk ka, a el oakiye inkanek puspus in Kas lal, ke Baibel. (Isaia 42:8) Lela kut in aketeye ke inkanek tolu su sang mwolana nu sin God, ke kais sie inkanek inge el aketeye yok ke kusensiyuk inge, la su ke pal inge sang mwolana nu sel.

17. Fuka Jeova el akkalemye la in akmutalye inel pa sie ip saok nu ke ma lungse lal, a su ke pal inge kaksakin en God fwin fwalu nu fon?

¹⁷ Ma se meet, kut ku in sang mwolana nu sin God ke inkanek in kaksakin inel. Kaksakin en God el sie ip yok sripe ke ma lungse lun God, ma inge akkalemyeyuk ke ma Jeova el fwak nu sel Jisus. Ke kutu len meet liki el mise, Jisus el pre: “Papa, nawela em.” Sie pusra el topuk: “Nga naweyukla tari a fwa sifwil naweyukla.” (Jon 12:28) Wangin alolo ka la met se sramsram inge pa Jeova sifwana. Ke me top lal, arulanu kalem la yok sripe in naweyukla inel. Su, ke pal inge, sang mwolana nu sin Jeova ke inkanek in sulkakin inel a kaksakin ma inge fwin fwalu nufon? Met Lo lun Jeova, a elos oru ma inge in an 235!​—Sam 86:11, 12.

18. Fuka kut ku in akilen elos su alu nu sin God ke “paye,” a u fuka luti ma paye ke Baibel ke lusen pal su pus liki yea siofok?

¹⁸ Akluo, kut ku in sang mwolana nu sin God ke kut luti ma paye kel. Jisus el fwak la met nukemwa su oru alu paye elos enenu in “alu nu sin God ke . . . paye.” (Jon 4:24) Kut ku in akilen la inkanek fuka elos su alu nu sin God ke “paye”? Elos enenu in tia orekmakin me luti nukemwa su tia fwal nu ke Baibel a luti ma kikiap ke God a ke ma lungse lal. A, elos enenu in luti ma paye ke kas lun God, wekunang ma puspus inge: Jeova el pa God Fulatlanu, a el mukena fwal in eis mwolana inge (Sam 83:18); Jisus el pa Mwen nutin God a srusrngiyuki sin God oana Met Kol ke Togusrai lun God (1 Korint 15:27, 28); Togusrai lun God fwa akmutalyela en Jeova a akpayeye akwuk lal ke fwalu a nu sin metu su muta ka (Mattu 6:9, 10); peng mwo ke togusrai inge enenu in sulkakinyuk fwin fwalu nu fon. (Mattu 24:14) Ke lusen pal pus liki yea 100, u sefwanna pa oaru in luti ke ma paye su saoklana inge​—Met Lo lun Jeova!

19, 20. (a) Efu ku oiya mwo lun Met Kristian ku in sang mwolana nu sin God? (b) Kusensiyuk puspus fuka ku in kasre kut in etu la su ke pal inge sang mwolana nu sin God ke sripen elos sruokye oiya mwo pal nukemwa?

¹⁹ Ma se aktolu, kut ku in sang mwolana nu sin God kut fwin moulkin moul fwal nu ke masap lal. Met sap Piter el simusla: “A in fwal orekma lomwos inmasrlon met Pegan, tu, in ma elos kaskas lain komwos ka oana met orek koluk, tu ke orekma mwo lomwos su elos liye, elos kaksakin God in len el tuku nu yurin metu.” (1 Piter 2:12) Lalalfongi lun sie met Kristian ku in kalem a liyeyuk ke oiya lal. Fwin pa inge ma met puspus elos liye​—su, sang fwako mwo nu ke oiya mwo lun sie met Kristian in pa inge fwako lun lalalfongi lal—​ma inge sang mwolana nu sin God.

²⁰ Su ke pal inge sang mwolana nu sin God ke inkanek in kaifweang lun oiya mwo pal nukemwa? Ke ma inge, su alu se su kaksakinyuk sin guferment puspus ke sripen elos akkalemye misla, lungse in akos masap a moli takma lalos? (Rom 13:1, 3, 6, 7) U fuka lun met eteyuk fwin fwalu nu fon ke inse sefwanna lalos yurin met lili nukemwa​—ke inse sefwanna su liyeyuk yok fwinne tia oana sie sruf, a mutanfwal lalos? (Sam 133:1; Orekma 10:34, 35) U fuka akilenyuk fwin fwalu nu fon ke orekma in luti lalos ke Baibel su kasru met in akkalemye sunak nu ke masap, ke akwuk mwo ke sou, a ke oiya mwo su fwal nu ke akwuk lun Baibel? Oasr u sefwanna su oiya mwo lalos nukemwa inge sang me akpayeye ka​—Met Lo lun Jeova!

Ya Kom Sang Mwolana nu sin God?

21. Efu kut enenu in nunku la kut sifwana sang mwolana nu sin Jeova?

²¹ Kais sie sesr enenu in siyuk, ‘Ya Nga sang mwolana nu sin Jeova?’ Fwal nu ke Sam 148, pus sin ma orekla elos sang mwolana nu sin God. Lipufon puspus, ma liyeyuk puspus in kosrao, fwalu a kosro nukemwa su muta ka​—elos nukemwa kaksakin Jeova. (fus 1-10) Sie me asor yok ke sripen pus sin met ke pal inge elos tia oru ma inge ke pal inge! Ke inkanek in moulkin moul su sang mwolana nu sin God, kom insemwomwo in wi ke ma orekla nukemwa su kaksakin Jeova. (fus 11-13) Wangin inkanek saye su mwo liki in orekmakin moul lom.

22. In sang mwolana nu sin Jeova, ke inkanek fuka puspus kom akinsemwomwoyeyuk, a sulela fuka kom enenu in oru?

²² In sang mwolana nu sin Jeova, kom akinsemwomwoyeyuk ke inkanek puspus. Ke kom oru a akkalemye lalalfongi lom nu ke me kise lun lango lun Kraist, kom iumweyukla nu sin God a engankin futoto su oasr misla a insemwomwo ka yurin Papa tumom in kosrao. (Rom 5:10) Ke kom suk sripe puspus in sang mwolana nu sin God, kom ekla sie met su akkalemye nuna mwo a lungse in sang kulo. (Jeremaia 31:12) Ke ma inge, oasr pal mwo lom in kasru met puspus in moulkin sie moul insemwomwo a mwo, paenang kom sifwana koneak insemwomwo yok. (Orekma 20:35) Lela kom in wi met puspus su oru sulela mwo in sang mwolana nu sin God​—ke pal inge a ma patpat!

[Footnotes]

Ya Kom Esam?

• Efu kut ku in fwak la scientist puspus elos tia kasru met in akmutalye God?

• Ke inkanek fuka luo alu puspus elos sruokye met puspus in tia sang mwolana nu sin God?

• Ke inkanek puspus fuka kut ku in kaksakin God?

• Efu kom enenu in nunku kom fwin sang mwolana nu sin Jeova?

[Box on page 20]

“God El Wi U Lun Su?”

Oasr sie mokul su wi ke German Air Force ke pal in Meun Lulap se Ak II tusruktu tok el ekla sie sin Met Lo lun Jeova el esamek:

“Ma su akkolukye pulakin luk ke lusen pal in meun . . . pa in liye met kol puspus lun alu nukemwa​—Catholic, Lutheran, Episcopal, a kutu pa alu saye—​elos akinsemwomwoye oaksok in meun a met solse nukemwa su wi ka meet liki elos soksok som nu ke mission lalos in sisla cargo lalos ku in uniye met puspus. Nga nunku pal puspus, ‘God el wi u lun su?’

“Met meun nukemwa lun an Germany elos nukomang sie belt su oasr sie buckle ku wusra ka su kas inge oasr ka Gott mit uns (God el wi kut) simusyukla ka. Tusruktu Nga nunku, ‘Efu ku God el tia wi met meun lun mutanfwal saye su alu lalos oana sie nu ke alu lasr a elos pre pa nu sin God sefwanna?’ ”

[Picture on page 18]

Fwin fwalu nu fon, Met Lo lun Jeova elos sang na paye mwolana nu sin God