Ma Orekla Fwakak Mwolana Lun God!
“Kosrao fwakak ke mwolanu lun God; a yen engyengu fwakak ke orekma lun paul.”—PSALM 19:1.
1, 2. (a) Efu ku metu tia ku in liye mwolana lun God ke inkanek sumwos? (b) Fuka met elder 24 elos sang mwolana nu sin God?
“KOM tia ku in liye mutuk, tu metu fwa tia liye yu a moul.” (Exodus 33:20) Pa inge kas in sensen su Jeova el sang nu sel Moses. Meyen metu elos orekla ke ikwe, paenang elos tia ku in liye sumwos mwolana lun God. Fwinne oinge, ke sie arurumu, met sap Jon el liye sie ma sakuruk ke mwolana lun Jeova ke tron mwolana lal.—Fwakyuk 4:1-3.
2 Tia oana met, ke ma orekla in ngun elos ku in liye mutun Jeova. Wekunang ma inge pa “met elder longoul-akosr” ke arurumu lal Jon in kosrao, su aolyen u srisrik su piselos oasr ke 144,000. (Fwakyuk 4:4; 14:1-3) Mea pulakin lalos ke pal se elos liye mwolana lun God? Fwal nu ke Fwakyuk 4:11, su fwak: “Fwal nu Sum, Leum lasr a God lasr, tu kom in eis mwolana a kaksak a ku, tu kom orala ma nu kemwa, a ke lungse lom elos on, a orekla tari.”
Efu Ku “Tia Ku In Topuk”
3, 4. (a) Efu ku lalalfongi nu sin God tia fwal nu ke akwuk lun science? (b) Ke kutu oiya, efu ku lalalfongi ke God pilesreyuk?
3 Ya kom engunkin in sang kaksak nu sin God? Met puspus srunga in oru oinge, a kutu metu fwak mu wangin God. Ke sie pupulyuk, oasr sie astronomer el simusla: “Ya God el orala orekma oakiye ma mwomwo lun fwalu in akinsemwomwoye kut? . . . Sie nunak in akfos pa inge. Nga lalalfongi mu mwemwe sena ku nunak kikiap se pa inge. . . . God el orala fwalu tia aketeye paye se.”
4 Research ku etauk lun science tuku ke ma eteyuk tari ku lutlutkinyuk—etu lalos fwal na nu ke ma metu elos tuni ku lutlutkin tari. Fwin elos soenna oru research in eis etauk ke ma se, etauk lalos fwa ukwe na theory ku in motko mukena ma se. Ke sripen “God el ngun,” tia ku in liyeyuk El tia ku in lutlutkinyuk nu ke akwuk a inkanek lun science. (Jon 4:24) Paenang, tia nunak sumwos se, in nunku mu lalalfongi ke God tia paye ke sripen akwuk lun science. Vincent Wigglesworth sie mokul scientist su orekma ke Cambridge University el fwak la inkanek lun science pa “inkanek sumwos nu ke akwuk lun alu.” Fuka in oinge? “Akwuk lun science el fwal nu ke lalalfongi lun ma sakuruk puspus su sikyuk fwal nu ke ‘masap lun ma orekla.’ ” Paenang fwin sie met el tia lalalfongi ke God, ya el oru oinge tia ke sripen sie kain in lalalfongi nu ke siepa kain in lalalfongi? Ke kutu pal, arulanu kalem la selalalfongi ke God el sikyuk ke sripen orekma in lain ma paye lun sie met. Met sim lun Sam el simusla: “In mwan lun mutal met koluk el fwak, El fwa tia siyuk ka; in nunuk lal nukemwa el mu: wangin God.’ ”—Sam 10:4.
5. Efu ku in selalalfongi ke God tia ku in lafwekinyuk?
5 Tusruktu, in lalalfongi ke God tia ku in wangin sripe, meyen oasr me akpayeye puspus ka la oasr God. (Hibru 11:1) Allan Sandage el sie astronomer el fwak: “Nga nunku mu akwuk mwomwo a sumwosmwos lun ma orekla in kosrao tia ku in oasr ma fos ka. Paye oasr sropon akwuk mwomwo inge. God el sie ma su wangin kalmeye nu sik, tusruktu God pa ku in aketeye menmen sakuruk puspus, la efu ku ma orekla puspus sikyuk.” Met sap Poul el fwak nu sin met Kristian in an Rom la “oiya mwo puspus lun God arulanu liyeyuk ke mutamweyen fwalu me, tu akilenyuk ke ma orekla, aok, ku ma patpat Lal a El mukena God, tu elos tia ku in topuk.” (Rom 1:20) Mutamwauk ke pal se “fwalu orekla”—yok liki na ke pal se metu orekla, su ku in akilen na paye la oasr God—a in oasr eteya la oasr sie Met su Orala ma nu kemwa, sie God su fwal in alu a kaksakinyuk. Nu selos su srunga a pilesru in akilen mwolana lun God paye elos tia ku in sang me top lalos. Tusruktu, kain in me akpayeye fuka lun ma orekla ku in akilenyuk?
Kosrao Fwakak Mwolana lun God
6, 7. (a) Fuka kosrao el sang mwolana nu sin God? (b) Ke sripe fuka ‘me srikasrak’ lun kosrao el fwasrelik nu yen nukemwa?
6 Sam 19:1 el sang me top ke el fwak: “Kosrao fwakak ke mwolanu lun God; a yen enyengu fwakak ke orekma lun paul.” Devid el etu el ku in akilen la itue puspus a planet puspus su tolak “yen engyengu,” a in kosrao, ku in sang me akpayeye fukoko ke oasr lun sie God su mwolanu. El tafwela: “Len nu len okoiot kas, a fong nu fong fwakak lalmetmet.” (Sam 19:2) Len nu len a fong nu fong, kosrao akkalemye lalmetmet lun God a ku lun God in orala ma puspus. Ma inge oana ‘kas in kaksak pukanten’ lun ma puspus in kosrao nu sin God.
7 Tusruktu, etauk a liyaten eneneyuk nu ke me akpayeye puspus inge. “Wangin me fwakak, ku kaskas; pusrelos tia longyuk.” Fwinne oinge, me akpayeye inge su wangin pusre lun kosrao arulanu fukoko. “Me srikasrak lalos som nu yen nukemwa fwalu, a kas lalos nu ke yen fwalu safla we.” (Sam 19:3, 4) Oana kosrao el supwela ‘me srikasrak lal’ tu in akpaye la fwalu nu fon fwa nenela ke me akpayeye lun misla puspus.
8, 9. Mea kutu ma mwo tuku ke fwat?
8 Devid el sifwil pa akkalemye siepa orekma sakuruk lun Jeova: “In elos el musaela imwen fwatu, su oana met pusla tuku liki infwokil sel; a engun oana sie met ku in akutun kasrusr. El illa liki tafwunyen in kosrao, a raunek nu ke saflaiye; a wangin ma mwukla liki fwol ka.”—Sam 19:4-6.
9 Fwin srikeyuk nu ke kutu pa itue, lupan fwatu oasr na ke medium size nu ka. Tusruktu, itue se inge eteyuk, el oru itue puspus su rauni fwat inge in arulanu srikla. Oasr sie me rid el fwak la toasr lun fwatu oasr ke “2 billion lun billion nu ke billion tons puspus”—99.9 percent ke lupan solar system lasr inge nufon! Akwuk ke gravity lun fwatu oru fwalu in raun ke inkanek lal ke lusen mail 93 million liki fwatu a tia futoto ku loes liki a tia sale ku patla raun lal nu ke fwatu. Ku lun fwatu oasr na ke ip srisrik se ka pa tuku nu fwalu, tusruktu ma inge arulanu fwal in sang kasru ma orekla nu kemwa su oasr moul ka.
10. (a) Ke inkanek fuka fwat el ilyuk a illa liki “loom nuknuk” sel? (b) Fuka el kasrusr oana “sie met ku”?
10 Met sim lun Sam el kaskas ke fwatu ke inkanek lun me pupulyuk, akkalemye la ma inge el oana “sie mokul ku” su mutamwauk kasrusr ke sie an pangpang horizon nu ke siepa an ke len a mongle ke fong in “sie loom nuknuk”. Ke pal se fwatu tilli, fwin liyeyuk, e ku in lumeyuk oana el som nu ke “sie loom nuknuk,” in eis mongle. Ke lututeng, lumeyuk oana el tukakek silaklak in tufwoki, “oana sie met pusrla su tuku liki infwokil sel.” In oana sie met seperd, Devid el pula tari ou upa ke fong. (Genesis 31:40) El esamek ke fwatu akfwosrfwosryel a imae su raunella. Arulanu kalem, la fwatu tia tui fwafwasryesr lal ke len nukemwa oana “sie mokul ku,” su akoela pal nukemwa in tia tui ke fwafwasryesr lal.
Itue a Galaxy Sakuruk Puspus
11, 12. (a) Mea kalem ke itue puspus su srikeyuk nu ke puk in mwea? (b) Fuka lupan yen engyengu?
11 Ke sripen wangin telescope lal Devid, el ku in liye tausen na ekasr ke itue. Tusruktu, fwal nu ke sie me lutlut su tufwana orekla, pisen itue in kosrao su ku in liyeyuk ke me kasru lun telescope oasr ke 70 sextillion—7 wi zero 22 on toko! Jeova el akkalemye tari ke pise lulap se inge ke el lumala pisen itue puspus inge nu ke pisen “puk su oan mwea.”—Genesis 22:17.
12 Ke lusen pal loeloes, astronomer puspus elos liye kain in ma puspus su lumalos oana “ma srisrik mwolana a kato lumalos su tia ku in liyeyuk.” Scientist puspus elos nunku mu kain in gas se inge elos pangon “spiral nebulae” inge oasr ke galaxy ke Milky Way lasru. In yea 1924, koneyukyak la oasr pa gas se ke spiral nebula su arulanu futoto nu fwalu, pangpang Andromeda, siepa galaxy pa inge—su oasr ke mail 9.46 trillion km/5.88 trillion liki fwalu! Scientist puspus in pal inge elos nunku mu pisen galaxy nukemwa pus liki siofok billion, kais sie galaxy inge oasr tausen puspus ka—kutu pal oasr ke billion puspus—lun itue. Fwinne oinge, Jeova “el fwakak pisen itue; El sang elos nukemwa.”—Sam 147:4.
13. (a) Mea koneyukyak ke constellation puspus? (b) Mea akkalemye la scientist puspus elos nukin “ma sap lun kosrao”?
13 Jeova el siyuk sel Job: “Ya kom ku in kapriye constellation Kimah, ku tulala me kapur lun constellation lun Kesil?” (Job 38:31 NW) Constellation pa un itue puspus su toeni orala sie luma ke kosro ku ke luman ma se. Fwinne itue puspus inge tia futoto sie sin sie a loes inmasrlolos, tusruktu an selos tia ekyek fwin liyeyuk ke fwalu. Ke sripen an selos tia ekyek, a sumwos pal nukemwa, paenang itue puspus orekmakinyuk in sang “kasru met ke navigation lalos, oayepa nu sin astronaut puspus in soksok yen engyengu orekmakin spacecraft, a in sang akkalemye itueu.” (The Encyclopedia Americana) Fwinne oinge, wangin sie met ku in etu na paye la “me kapur” fuka sang sruokye constellation puspus inge in tukeni nu sie. Paye, scientist puspus elos srakna nukin la kain in me top fuka elos ku in sang topuk kusensiyuk su siyukyuk in Job 38:33: “Ya kom etu ma sap lun kosrao?”
14. Ke inkanek fuka kalem el sie ma sakuruk?
14 Scientist puspus tia ku in sang me top nu ke siepa kusensiyuk su siyukyuk sel Job: “Kalemu kitakitelik fuka?” (Job 38:24) Oasr sie met sim el nunku ke kusensiyuk ke kalem se inge mu “sie kusensiyuk sasu nu ke science.” Ke kutu nunak su tia oana sie, oasr met lalmetmet lun an Greek elos nunku mu kalem se inge ma tuku ke mutun met. In pal inge, scientist puspus elos nunku mu kalemu ma orekla ke kain in ma srisrik puspus. Kutu selos nunku mu el mukuikui oasr in noa. In pal inge scientist puspus elos lalalfongi mu kalem el mukuikui oana noa a el oasr ke ma srisrik puspus. Tusruktu, nu ke pal inge sonna koneyukyak ku eteyuk na paye a la fuka orekla lun ma inge.
15. In oana Devid, mea pulakin lasr ke kut nunku ke ma puspus in kosrao?
15 In nunku yok ke ma inge nukemwa, oasr sie met el nunku ke ma el pulakin oana ma Devid el pula, su fwak: “Ke nga nunku ke kosrao lom, orekma lun kufinpoum, malem a itue ma kom pakiye, mea met tu kom esmakunal, a tulik nutin met tu Kom in tuku nu yurol?”—Sam 8:3, 4.
Fwalu a Ma Orekla Ka Sang Mwolana nu sin Jeova
16, 17. Fuka ma orekla puspus in “an loal” elos sang kaksak nu sin Jeova?
16 Sam 148 akkalemye kutu pa inkanek ke ma orekla in fwakak mwolana lun God. Fus 7 el fwak: “Kaksakin Jeova fwalu me, komwos ma orekla lulap ka a yen loal nukemwa.” Aok, “yen loal nukemwa” nenela ke orekma sakuruk puspus su akkalemye ke lalmetmet a ku lun Jeova. Loat folfol el arulanu yok, paun la aosr ke 120 tons—oana lupan paun lun elephant 30! Paun lun insiel mukena oasr ke paun 1,000 a ku in pumiye paun 14,000 lun sra nu ke manol nufon! Ya ma orekla lulap nu yen loal in mwea inge semui a supa ke mukuikui lal in kofu? Mo tia na. Loat folfol inge mui ke “kasrusr in mwea,” akkalemyeyuk ke sie report lun European Cetacean Bycatch Campaign. Ke inkanek lun satellite el akkalemye la loat soko el ku in kasrusr ke lusen mail 10,000 ke lusen malem 10.”
17 Bottle-nosed dolphin (sie na kain in dolphin) el tilli pal nukemwa ke an loal su oasr ke fit 150, tusruktu oasr pal el som nu ke an su arulanu loal oasr ke 1,795 fit! Fuka dolphin inge el ku in moul ke pal se el tilli nu ke an loal? Mukuikui lun heart lal semui la ke lusen pal in tilli lal, a sra folokla nu ke heart, alollol, a brain lal. Oayepa, manol oasr ono ku chemical in ikwel su ku in sruokye oxygen. Elephant seals a sperm whales ku in tilli pa nu ke an su arulanu loal. “Ma orekla inge tia na alein nu ke pressure lun kofu,” magasin inge Discover el fwak, a “eltal lela pressure inge in sifwana aksrikyela alollol laltal.” Ikweltal sruokye oxygen nukemwa su eltal enenu. Arulanu kalem, la ma orekla inge nukemwa pa me akpayeye nu ke moul la oasr lalmetmet lun sie God kulanu!
18. Fuka kof in mwea akkalemye lalmetmet lun Jeova?
18 Lalmetmet lun Jeova ku in liyeyuk pa ke kof-in-mwea. Buk se inge Scientific American el fwak: “Kof nukemwa su fulata on fwin kof in mwea nu ke an loal su oasr ke meter 100 oasr tausen puspus lun sak-patpat, polo sak patpat su oasr ma kapak ka a pangpang phytoplankton.” “Insak su tia liyeyuk” el aknasnasye eng lasru ke el orekmakin billion puspus paun lun carbon dioxide. Phytoplankton el orala pus liki tafwu lun oxygen nukemwa su oasr fwin fwalu.
19. Fuka e a sno akpaye lungse lun Jeova?
19 Sam 148:8 el fwak: “E a af upa, snow a ok, eng in paka, su akpayeye kas Lal.” Aok, Jeova el orekmakin pa ku lun ma puspus su wangin moul la in akpayeye akwuk lal. Nunku ke e. In pal puspus somla, e insaku liyeyuk oana me kunausla se na. Researchers elos lalalfongi ingena la e el sang kasru mwo nu ke ecology, akwanginyela sak matou ku sak masla, oru fute puspus in srunek, sifwil pa orekmakin nutrients puspus ku me akmongo puspus, a aksrikye sensen lun e lulap su sa in fwasrelik. Snow el oayepa yok sripe, in aksroksrokye a in sang me akmongo nu in foko, nekla infwal puspus, a karungin sak a kosro puspus liki pulanpal su arulanu ou ku ke an musrisr.
20. Fuka eol puspus a sak puspus akinsemwomwoye metu?
20 “Eolu a toktok nukemwa, sak oasr fwako ka a sitar nukemwa,” Sam 148:9 el fwak. Eol puspus pa sie me akpayeye ke ku lulap lun Jeova. (Sam 65:6) Tusruktu oasr pa akwuk mwo lun eolu. Oasr sie report lun Institute of Geography in an Bern, Switzerland, el fwak: “Kof lun infwal lulap nukemwa fwin fwalu ma tuku ke kof fwin eolu. Pus liki tafwu ke pisen met nukemwa elos eis kof nimelos ke kofunot su tuku ke eol puspus . . . ‘Tank in kof lulap’ inge eneneyuk in sang nanak “me insemwomwo a kasru nu sin metu.” Fwinne ke sak soko el ku in sang mwolana nu sin Met Orala ma nukemwa. Sie report lun United Nations Environment Programme el fwak la sak nukemwa arulanu yok sripe nu ke moul lun met fwin mutanfwal nukemwa . . . Kain in sak nukemwa arulanu yok sripe nu ke akwuk lun economy meyen sak el ku in orala ipin sak ku timber, fwokinsak nukemwa, nuts, resins a gum puspus. Fwin fwalu nufon, 2 billion sin met orekmakin sak in sang akmolye mongo a etong ku fuel.”
21. Aketeye la fuka sra ke soko sak el akkalemye me akpayeye ke ma orekla.
21 Me akpayeye ke lalmetmet lun sie met su orala ma nukemwa ku in liyeyuk ke akwuk mwo lun soko sak. Nunku ke sra ka. Oasr wax ku sie ma su on likin sra in afwunye likin sra in tia paola. Ye me afyuf inge oasr row soko lun cells su oasr chloroplasts ka. Oasr chlorophyll ka, su eis ku lun kalem. Ke inkanek lun photosynthesis, sra nu kemwa “orala mongo puspus” oana factory puspus su orala mongo. Kof el utyuk ke oka nu in sra ke inkanek lun “akwuk sakuruk lun pipe srisrik puspus.” Tausen puspus lun “valve srisrik” (pangpang stomata) oasr ke sra el ikasla a kaliye, nu ke carbon dioxide in ku in utyuk nu lu. Kalem lun fwatu el sang ku nu ke kof a carbon dioxide inge in tukeni nu sie a orala carbohydrates. Inge sak soko el ku in sifwana kitel ke me mongo su el sifwana orala. Fwinne oinge, “factory” se inge el tia tui in oru ma kunel a arulanu mwo. El tia akfokfokye anu, a sak soko el orala oxygen su arulanu nasnas ma nukemwa su tuku ka!
22, 23. (a) Kain in ku fuka oasr yurin won a kosro nukemwa ku in liyeyuk? (b) Kain in kusensiyuk puspus fuka kut enenu in nunku ka?
22 “Kosro lemnak a kosro nukemwa, a ma orakrak a won soksok,” Sam 148:10 el fwak. In an puspus kosro a won soksok elos akkalemye ku sakuruk. Won inge pangpang Laysan albatross su ku in soksok nu yen loeloes, (oasr pal el soksok ke lusen mail 25,000 ke lusen len 90). Won inge su pangpang blackpoll warbler oru forfor lalos mutamwauk North nu South America, a el ku in soksok wangin tui ka ke lusen ao 80. Camel el filiye kof, tia in fute lulap fwintokol oana ma met puspus elos nunku, a el sruokye kof ke insiel ke digestive system lal, su ku in kasrel in tia malu a dehydrated ke lusen len puspus. Paeneng, tia sie me lut, la engineer puspus elos tuni kosro puspus in kasrelos orala akwuk mwo nu ke engine lalos a ke ma sasu puspus. “Kom fwin lungse in orala sie ma su e fwa orekma mwo . . . a fwa tia akfokfokye anu,” met sim Gail Cleere el fwak, “oasr pal mwo lom in koneak me srikasrak mwo lun akwuk mwomwo ke ma orekla puspus.”
23 Aok, ma orekla nukemwa fwakak mwolana lun God! Itue nukemwa in kosrao a sak nukemwa a kosro nukemwa, sang kaksak a mwolana nu sin Met Orala ma nukemwa. Tusruktu, fuka met puspus? Fuka kut ku in wi ma orekla inge in sang kaksak nu sin God?
Ya Kom Esam?
• Efu ku elos su pilesru ke oasr lun God tia ku in lafwekinyuk?
• Fuka itue a planet nukemwa sang mwolana nu sin God?
• Fuka ma orekla puspus in mwea a kosro puspus fwin fwalu elos sang me akpayeye nu sin sie Met su Orala ma nukemwa ke lungse?
• Ke inkanek fuka ma puspus su wangin moul ka ku in akpayeye lungse lun God?
[Picture on page 18]
Scientist puspus elos motko mu pisen itue puspus su ku in liyeyuk pa sextillion 70! (70,000,000,000,000,000,000,000)
[Credit Line]
Frank Zullo
[Picture on page 20]
Bottle-nosed dolphin
[Picture on page 21]
Snowflake
[Credit Line]
snowcrystals.net
[Picture on page 21]
Young Laysan albatross