Lutlut—Sang Ma Lane A Me Insemwomwo
“Kom fwin sokol . . . , kom fwa konoiyuk etauk lun God.”—SOAKAS 2:4, 5.
1. Fuka rid lasr in akengunye kut wise nu sesr me insemwomwo na paye?
MET puspis elos rid in akpwaryelos. Fwin me rid inge mwo, sie me insemwomwo na paye in ridi ma inge. Sayen program lalos in rid Baibel pal nu kemwa, kutu sin met Kristian elos eis me insemwomwo na paye ke rid lalos in Sam, Soakas, me sramsram in Gospel, ku kutu ip lun Baibel. Kas mwomwo nu kemwa a me luti su oasr ka akinsemwomwoyelos na paye. Kutu sin met elos sulela in rid Yearbook of Jehovah’s Witnesses, magasin lun Awake!, me sramsram ke moul lun met su akkalemyeyuk ke me rid inge, ku me sramsram lun fwalu, me sramsram ke an, a me lutlut su ku in liyeyuk fwin fwalu.
2, 3. (a) Ke inkanek fuka me lutlut loal in ngun ku in srikeye nu ke mongo upa? (b) Mea eneneyuk ke lutlut?
2 Fwin orekma in ridi sie ipen me pwarak, na lutlut el siyuk sesr in orekmakin nunuk. English philosopher Francis Bacon el simusla: “Kom enenu in oanu ema kutu buk, kutu buk kom enenu in oanu okomye, a kutu kom enenu in oanu konteye a okomye.” Baibel el oasr ke ip safla. Met sap Poul el simusla: “Oasr ma puspis yurosr in fwak kel [Jisus Kraist, su pitse nu sel Melchizedek Met Tol Fulat a Togusra] a upa in akkalemye, meyen komwos pat in long . . . . A mongo upa fwal nu sin met matu, aok nu selos su pala ka, a ku in akilen ma mwo a ma koluk.” (Hibru 5:11, 14) Mongo upa enenu kom in oanu konteye meet liki kom okomye a akfwusesrye ke insiom. Me lutlut yok ke ma lun ngun enenu nunuk yok meet liki kom etu na paye a srukye.
3 Sie dictionary el sang kalmen “lutlut” oanu “sie akmwuk in orekma su orekmakin nunuk in eis etauk ku kalem, oanu ke kom rid, tuni, a kutupa saye.” Kom tia rid na a sang akul ke kas ke kom oru ou inge. Fwinne kaifweung eneneyuk ke lutlut, tusruktu tia kalme la ma inge tia sie me insemwomwo.
Oru Lutlut In Sie Me Insemwomwo
4. Fwal nu sin met sim lun Sam, fuka lutlut ke Kas lun God sie me insemwomwo a wise ma lane?
4 Rid a lutlut Kas lun God ku in sang mongle a ku nu sin met. Met sim lun sam el fwak: “Ma sap lun Jeova sumwosna, me aksasuye ngun. Kas in luti lun Jeova payenu, me aklalmetmetye met nukin. Ma lo lun Jeova sumwos, me akengunye inse; ma sap lun Jeova mutal, me akkalemye muta.” (Sam 19:7, 8) Ma sap a kas in luti lun Jeova aksasuye ngunasr, a oru mutasr in kalem ke akmwuk mwolanu lun Jeova. Me insemwomwo na paye pa inge!
5. Ke inkanek puspis fuka lutlut ku in wise nu sesr me insemwomwo lulap?
5 Ke pal se kut liye fwako mwo su tuku ke orekma lasr, na kut insemwomwo in oru orekma inge. Ke ma inge, tu in insemwomwo ke lutlut, kut enenu in sa orekmakin etauk sasu su kut eis. Jemes el simusla: “Tu el su suiye ma sap fwal, su sap lun sukosok a muta lu, a el tia met long ou el su mulkunla, tu el met oru su orekma, met ou inge fwa insemwomwo in orekma la.” (Jemes 1:25) Orekmakinyen mwo ke pal sa me lutlut su tufwanu eis ku in wise me insemwomwo lulap. In oru lutlut yok ke sripen sie nien sun in sang topuk ke kusensiyuk sesr ke pal in orekma in fwakak a luti ku in ouyepa ase nu sesr me insemwomwo lulap.
Akkapye Pwar ke Kas lun God
6. Fuka met sim lun Sam 119 el akkalemye insemwomwo lal ke kas lun Jeova?
6 El su simusla Sam 119, saap Hezekaia ke pal se el srakna sie met fwisrak fwusr se, el akkalemye insemwomwo lal ke kas lun Jeova. Ke sie kas mwomwo, el fwak: “Nga fwa akengunye yu in ma sap lom. Nga fwa tianu mulkunla kas lom . . . A Nga fwa akinsemwomwoye yu sifwanu in ma sap lom, su Nga lungse. Lela pakomuta mwo lom in tuku nu yurok, tu Nga fwa ku in moul; tu ma sap lom me insemwomwo luk. Nga asro lango lom, O Jeova, a ma sap lom me engun luk.”—Sam 119:16, 24, 47, 77, 174.
7, 8. (a) Fwal nu ke sie orekma lun reference, mea kalmen “akengunye” ke Kas lun God? (b) Fuka kut ku in akkalemye lungse lasr ke Kas lun Jeova? (c) Fuka Ezra el akola moul lal meet liki el rid Ma Sap lun Jeova?
7 In aketeye kas se inge su langasyukla ke kas se inge “akengunye” in Sam 119, sie dictionary lun Ma Simusla lun Hibru el fwak: “Inkanek in orekmakin v. 16 ke [verbs] ke insemwomwo . . . a ke sifwil kalweni ke nunuk . . . Ke inkanek takla: insemwomwo, sifwil kalweni ke nunuk, engun ka . . . Toeni lun ma inge nu kemwa saap ku in akkalemye la kalweni ke nunuk wikin sie nien sun mwo pa sie inkanek su ku in oru sie met in eis insemwomwo ke kas lal Yahweh. . . . Toeni nu ke kalmen ma inge pa sie pulakin.”a
8 Aok, lungse lasr nu ke Kas lun Jeova enenu in tuku ke insiesr, pa inge an lun pulakin lasr. Kut enenu in pulakin insemwomwo in kalweni ke nunuk lasr kutu kas ku me sramsram su kut tufwanu rid. Kut enenu in nunku yok ke me lutlut yok in ngun, in filiye na paye ma inge ke insiesr, a in nunku yok ma inge ke nunuk lasr. Ma inge oru nu sesr in nunku yok a in pre. Oanu Ezra, kut enenu in akola insiesr ke pal in rid a lutlut ke Kas lun God. Ke simusyukla kas inge: “Tu Ezra el sang insiel in suk ma sap lun Jeova, a in oru, a in luti ma sap a ma lo in Israel.” (Ezra 7:10) Loang akmwoye ke nien sun tolu efu Ezra el akola insiel: In lutlut, in oru, a in luti. Kut enenu in etawi me srikasrak lal.
Lutlut Oanu Sie Inkanek in Alu
9, 10. (a) Ke inkanek puspis fuka met sim lun Sam el akkalemye insemwomwo lal ke Kas lun Jeova? (b) Mea kas Hibru inge su langasyukla “nunku” lungse in akkalemye? (c) Efu arulanu yok sripe nu sesr kemwa in tuni lutlut ke Baibel oanu “sie akmwuk in alu”?
9 Met sim lun Sam el fwak la el akkalemye nunuk yok ke ma sap lun Jeova, inkanek lal, a kai lal. El on: “Nga fwa arulanu nunkauk kas in kai lom, a liaung inkanek lom. . . . Nga fwa ouyepa srukak pouk nu ke ma sap lom su Nga lungsik, a Nga fwa nunkauk ke ma sap lom. O fuka Nga lungse ma sap lom! Nga nunku ka in len nu fon. Nga etu liki met luti luk nu kemwa, tu kas in luti lom me nunkauk luk.” (Sam 119:15, 48, 97, 99) Mea kas se inge ‘nunkauk’ ke Kas lun Jeova lungse in akkalemye?
10 Kas Hibru ke verb su langasyukla “nunkauk” ku in ouyepa kalmekin “nunuk yok, loang yok,” “sie ma su sremla ke nunuk lun sie met.” “Ma se inge kalme pa nunku yok ke orekma lun God . . . a Kas lun God.” (Theological Wordbook of the Old Testament) Kas noun se inge pa “nunkauk” ku in “kalweni ke nunuk in oanu ma met sim lun Sam,” “lutlut lal su mokleyuk ke lungse ke Kas lun God” ke ma sap lun God, oanu “sie inkanek in alu.” Kut fwin nunku la lutlut ke Kas lun God oanu ipen alu lasr, ma inge tia me aksruksruk se. Kut enenu in oru ou inge ke insiesr kemwa a ke kasru lun pre. Lutlut el sie ipen alu lasr a ma inge orekla in akkeye alu lasr.
Pukunak in Loal ke Kas lun God
11. Fuka Jeova el akkalemye ma lun ngun su loal nu sin met lal?
11 Ke sie kas in kaksak mutal, met sim lun Sam el fwak: “Fuka yokeyen orekma lom, O Jeova! Nunuk lom arulanu loal.” (Sam 92:5) A met sap Poul el sramsram ke “ma loal lun God,” lalmetmet yok su Jeova el akkalemye nu sin met lal ke “inkanek lun ngun” su orekma nu sin met kulansap oaru a lalmetmet lal. (1 Korint 2:10; Mattu 24:45, NW) Un met kulansap inge elos arulanu moniyuk in sang me mongo in ngun in akkeye met nu kemwa—a “titi” nu sin met sasu tusruktu “mongo upa” nu sin “met matu.”—Hibru 5:11-14.
12. Sang me srikasrak ke “ma loal lun God” su met kulansap oaru a lalmetmet elos aketeye.
12 Tu in kalem nu ke “ma loal inge lun God,” arulanu yok sripe in lutlut wikin pre a in nunku ke Kas lal. Ke sie me pupulyuk, me lutlut mwo orekla su aketeye fuka Jeova el ku in akkalemye nununku sumwos in pal se na pakoten. El tia akkalemye pakoten in pilesru nununku sumwos; a, pakoten mutal sie inkanek in akkalemye nununku sumwos lun God wekunang lungse lal. Ke pal se el oru nununku nu sin met koluk, Jeova el tuni meet fwin fwal in akkalemye pakoten ke kasru lun me kise lango lun Mwen nutul. Fwin sie met koluk el srunga in auliyuk a likkeke, God el lela nununku sumwos in oru orekma lal ke wangin pakoten. Ke kutena akmwuk inge, el oaru ke ma sap fulat lal.b (Rom 3:21-26) ‘O fuka loal in gaspen lalmetmet a etauk lun God!’—Rom 11:33.
13. Fuka kut akkalemye insemwomwo ke “ma yok” ke ma paye lun ngun su akkalemyeyuk tari nu sesr ke pal inge?
13 Oanu met sim lun Sam, kut insemwomwo ke ma paye la Jeova el akkalemye nunuk yok lal nu sesr. Devid el simusla: “Fuka saokeyen nunuk lom nu sik, O God! Fuka pusiye fwin toeni nu sie! Nga fwin oekelosla, piselos pus liki puku.” (Sam 139:17, 18) Fwinne etauk lasr ke len inge akkalemye na ip srisrik ke etauk yok su Jeova el akola in akkalemye ke lusen pal su wangin saflaiye, tusruktu kut arulanu engunkin “ma yok” ke ma paye saok in ngun su akkalemyeyuk tari sesr ke pal inge, a kut pukunak loal ke ma yok inge, ku ke koanon, Kas lun God.—Sam 119:160, footnote.
Kaifweung a Kofwen Orekma Mwo Su Eneneyuk
14. Fuka Soakas 2:1-6 akkalemye enenu ke kaifweung ke pal in lutlut ke Kas lun God?
14 Lutlut loal ke Baibel enenu kaifweung. Ma inge arulanu kalem kut fwin rid mwo Soakas 2:1-6. Loang akmwoye nu ke kas su akkalemye orekma su Togusra Solomon el orekmakin in aketeye kaifweung su eneneyuk in eis etauk, lalmetmet, a liyaten. El simusla: “Mwen nutik, kom fwin lungsum in eis kas luk, a elosak ma sap luk nu yurom, a ou inge in kolang srem nu ke lalmetmet, a sang insiom nu ke etauk; aok, kom fwin pang nu ke ku in akilen a srukak pusrem nu ke etauk, kom fwin sokol oanu silfer, a tuni oanu nu ke ma saok lukma, na kom fwa etu sangeng sin Jeova, a konoiyukyuk etauk lun God.” Aok, lutlut yok su oasr sripe, siyuk sesr in suk, pukunak, oanu kut suk ma saok lukma.
15. Kain in me pupulyuk fuka ke Baibel akkalemye ma enenu ke akmwuk in lutlut?
15 Lutlut in ngun su ku in akkasrupye kut enenu nu sesr pa in oru lutlut ke sie akmwuk mwo. Solomon el simusla: “Mwusra fwin safut, a sie tia tamla, na el enenu orekmakin ku yok liki.” (Ekklisiastis 10:10, NW) Fwin sie met orekma el orekmakin mwusra safut oanu kofwen orekma lal ku el fwin orekmakin kofwen orekma ke inkanek sufwal, el enenu in orekmakin ku yok liki a orekma lal tianu arle mwo ku munas. In oupanu, ma lane su tuku ke pal su kom orekmakin in lutlut tia oanu sie, a ma inge fwal nu ke akmwuk lasr ke lutlut. Me kasru mwomwo in akkapye inkanek in lutlut lasr ku in konoiyukyuk ke me lutlut ak 7 lun Theocratic Ministry School Guidebook.c
16. Kain in me kasru mwo fuka etuku nu sesr in kasru kut in sroang nu ke lutlut loal?
16 Fwin sie met orekma el akola in oru orekma lal, el enenu in akola meet kofwen orekma lal nu kemwa su el enenu. In oupanu, ke pal se kut mutamwauk in lutlut, kut enenu meet in sulela ke library lasr kofwen me lutlut nu kemwa su kut enenu. Esam la lutlut el sie kain in orekma su enenu kaifweung ke nunuk, ouyepa arulanu yok sripe in muta mwo. Kut fwin lungse nunuk lasr in akola pal nu kemwa, kut enenu in muta ke sie siya sisken sie tebu, ma inge mwo liki on ke me on ku in muta ke sie siya su arulanu fwusesrsesr. Tokin kom loang yok ke me lutlut ke lusen sie pal, saap arulanu mwo in tuyuk a asroelik ku som nu likinum in eis engyeng srik.
17, 18. Wise me pupulyuk puspis fuka in orekmakin kofwen orekma mwo su kom ku in eis.
17 Oasr kain in kofwen orekma mwo puspis su kut ku in eis. Yok emeet pa Baibel inge New World Translation, su ingenu oasr ke kas 37, Baibel nu fon ku ke ip na. Ke standard edition lun New World Translation ku in liyeyuk cross-references a sie “Table of the Books of the Bible” su ase nu sesr enen met sim nu kemwa, an su elos simusla, a lusen pal in simusla. Oasr pa sie index ke kas lun Baibel, sie appendix, a map. In kutu kas, Baibel se inge orekla a simusyukla ke sie edition lulap, eteyuk oanu Reference Bible. Features nu kemwa su oasr lung a ma saye pa ku in liyeyuk ke Baibel inge, wekunang footnotes pukanten, su ouyepa oasr ke index. Ya kom eis pal mwo in orekmakin ma su oasr ke kas lom in kasru kom in pukunak loal nu ke Kas lun God?
18 Siepa kofwen orekma saok pa volume luo lun encyclopedia lun Baibel pangpang Insight on the Scriptures. Fwin oasr kain se inge nutum ke kas su kom kalem ka, ma inge enenu in oasr yurom pal nu kemwa kom lutlut. Ma inge ku in kasru kom in etu me lutlut puspis ke me sramsram pus lun Baibel. Siepa kofwen orekma su ku in kasru oanu ma inge pa buk inge “All Scripture Is Inspired of God and Beneficial.” Fwin kom mutamwauk in rid sie buk sasu lun Baibel, arulanu mwo in tuni me lutlut su aketeye buk inge ke “All Scripture” tu kom in kalem ke me sramsram ke an a ke ma sikyuk we, weang nu ke ma inge pa aketeye ke inkanek futoto ke koanon buk a ke sripen ma inge nu sesr. Sie ma sasu ke kofwen orekma puspis su simusyukla pa Watchtower Library ke computer, su ingenu oasr ke kas eu.
19. (a) Efu Jeova el ase nu sesr kofwen orekma mwo in lutlut Baibel? (b) Mea ma inge su eneneyuk ke rid a lutlut Baibel?
19 Jeova el ase nu sesr kofwen orekma inge nu kemwa ke inkanek lun “met kulansap oaru a lalmetmet” in kasru met kulansap lal fwin fwalu in ‘suk a konoiyuk etauk lun God.’ (Soakas 2:4, 5) Oiye mwo ke lutlut ku in kasru kut in eis etauk lun Jeova a in engunkin sie moul futoto nu sel. (Sam 63:1-8) Aok, kalmen lutlut pa orekma, tusruktu sie kain in orekma pa inge su wise me insemwomwo a ma lane. Tusruktu, enenu pal in oru ou inge, a saap kom mutamwauk in nunku, ‘Oiye Nga ku in eis pal su Nga ku in orekmakin ke rid a lutlut luk ke Baibel?’ Top ke kusensiyuk inge kut fwa sramsramkin ke me lutlut safla lun met lutlut tolu inge.
[Footnotes]
a New International Dictionary of Old Testament Theology & Exegesis, Volume 4, sra 205-7.
b Srike liye The Watchtower, August 1, 1998, sra 13, paragraph 7. Oanu sie kunokon ke lutlut lun Baibel, kom ku in kalweni me lutlut luo ke issue inge wekunang me lutlut inge “Nununku Sumwos,” “Pakoten,” a “Sumwosmwos” ke Bible encyclopedia inge Insight on the Scriptures, orekla sin Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.
c Orekla sin Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. Fwin buk inge tia orekla ke kas lom, me kasru saye ke akmwuk in lutlut ku in konoiyukyuk ke kutu issue inge lun The Watchtower: August 15, 1993, sra 13-17; May 15, 1986, sra 19-20.
Kusensiyuk ke Kalweni
• Fuka kut ku in oru lutlut lasr in me insemwomwo a use nu sesr ma lane yok?
• Oanu met sim lun Sam, fuka kut ku in akkalemye “insemwomwo” a “nunuk yok” ke kas lun Jeova?
• Fuka Soakas 2:1-6 akkalemye ma enenu ke kaifweung in lutlut ke Kas lun God?
• Kain in kofwen orekma mwo fuka Jeova el wise?
[Picture on page 22]
Nunuk yok in misla a pre ku in kasru kut in akkapye lungse lasr ke Kas lun God
[Pictures on page 25]
Ya kom orekmakin mwo kofwen orekma nu kemwa su kom ku in eis in pukunak loal nu ke Kas lun God?