Srungeyuk Sin Met Ke Sripen Lalalfongi Lalos

“A met e nu kemwa fwa srunge komwos ke ek.”—MATTU 10:22.

SIE MET liaung oaru ke sto ke tuka lun Crete utukla pal puspis nu ke court lun met Grik meyen elos sroukilye pal puspis. Nu fon na, pal in muta lal ke nien kapur su loes liki mutan kiel a tulik nutul pus liki yiu onkosr. Fwin an Japan, loom lutlut el sisila sie tulik lutlut su 17 matwe, fwinne tulik lutlut inge el arulanu mwo a el pa lalmetmet emeet inmaslon tulik lutlut nu fon ke class lal su oasr tulik 42. Fwin an France met puspis sisila liki orekma lalos, fwinne record lalos ke orekma arulanu mwo, elos moniyuk, a nunku yok orekma lalos. Mea ma oanu sie ke ma sikyuk inge nu kemwa?

² Met inge nu kemwa elos Met Lo lun Jeova. Mea “ma koluk” su elos oru? Meyen elos orekmakin ke moul lalos ma elos lalalfongi ke alu lalos. In akos nu ke me luti lal Jisus Kraist, met liaung oaru ke sto el sramsram nu sin kutu met ke ma el lalalfongi. (Mattu 28:19, 20) El inge lisyukla fwal nu ke ma sap lun met Grik su akkalemye la in sramsram nu sin kutu met su oasr lalafongi saye sie orekma koluk upa. Loom lutlut el sisila tulik lutlut ke sripen ella lal su pala in akos Baibel el tia lela lan wi ke Kendo (akpa fuka in orekmakin kutlas) su loom lutlut el siyuk selos ke ku in oru. (Isaia 2:4) A nu selos kemwa su sisila liki orekma lalos fwin an France akkalemyeyuk selos la sripen sisila lalos liki orekma pa meyen elos akkalemye la elos Met Lo lun Jeova.

³ Met Lo lun Jeova elos muteng ke kain in ma upa inge ke an puspis misinge. Tusruktu, keok upa su tuku ke paon kutu met tia sikyuk pal nu kemwa nu sin Met Lo lun Jeova puspis. Met Lo lun Jeova elos eteyuk fwin fwalu nu fon ke sripen oiye mwo lalos​—kain in oiye su tia sang sripe nu sin sie met tu lan akkeokyelos. (1 Piter 2:​11, 12) Elos tia wi ke kutena plan su ku in akkolukye kutu met ku elos sroang nu ke sie orekma su ku in akkngalye kutu met. (1 Piter 4:​15) A, elos moul fwal nu ke ma Baibel el fwak, in pisesel meet nu sin God, akluo, in pusisel ke guferment nu kemwa. Elos moli tax su guferment el siyuk a elos kaifweung in “misla yurin met nu kemwa.” (Rom 12:18; 13:​6, 7; 1 Piter 2:​13-​17) Ke orekma in luti lalos ke Baibel, elos kaifwe nu sin met in akfulatye ma sap, akmwuk lun sou, a in moulkin sie moul nasnas. Guferment puspis elos kaksakinelos ke sripen elos akos ma sap lun an’u pal nu kemwa. (Rom. 13:3) Tusruktu, oanu paragraph se meet el akkalemye, kutupal elos sun ma upa ke sripen me lain​—in kutu an, guferment elos tia sang sukosok nu selos. Ya ma sikyuk inge aklutye kut?

“Me Mol” Ke Sie Met Tumal Lutlut

⁴ Jisus Kraist el akkalemye ma e fwa sikyuk nu sin met tumal lutlut lal. “Sie met kulansap el tia yok liki met kato la,” el fwak nu sin met tumal lutlut lal. “Elos fwin kolyai yu, elos fwa ouyepa kolyai komwos.” Elos srunga Jisus ke “wangin sripe.” (Jon 15:18-​20, 25; Sam 69:4; Luk 23:22) Met tumal lutlut lal nu kemwa elos ouyepa sun kain in ma upa inge​—me lain nu selos ke wangin sripe. Pal puspis el sang kas in sensen nu selos: “A met e nu kemwa fwa srunge komwos.”​—Mattu 10:22; 24:9.

⁵ Ke sripe se inge Jisus el kaifwe nu sin met tumal lutlut lal in “oekla me mol” lun met tumal lutlut. (Luk 14:28, Revised Standard Version) Efu? Ma inge tia kalme la pa inge ma elos enenu in oru elos fwin lungse in ekla met tumal lutlut lal ku tia, a kalmen ma inge pa elos enenu in akilen mea ma enenu tu elos in ku in akpayeye moul lun met tumal lutlut. Kut enenu in akola in muteng ke kutena ma upa a me srifwe su ku in tuku wikin me sang. (Luk 14:27) Wangin kutena met su mokle kut ke ku in kulansap nu sin Jeova oanu met tumal lutlut lal Kraist. Sulela lun kais sie met pa inge; ouyepa sulela se inge kut oru meyen oasr etauk lasr ke ma kut sulela. Ke mutamwauk me kut etu la wikin me insemwomwo nu kemwa su kut akola in eis ke sripen mwolela a moul futoto lasr nu sin God pa, “met nu kemwa fwa srunge kut.” Ke ma inge kut tia lut kut fwin sun me lain. Kut ‘oekla me mol,’ a kut akola in moli ma inge.​—1 Piter 4:​12-​14.

⁶ Efu kutu met, wekunang kutu guferment, elos lain met Kristian paye? Fwin ke topuk ke kusensiyuk inge, sie me kasru nu sesr in tuni un alu luo ke century se meet C.E. Kemwanu elos me srungeyuk nu sin met​—tusruktu ke sripe su siena liki.

Me Srungeyuk a Met Elos Srunga

⁷ Ke century se meet C.E., mutanfwal Israel el muta ye koko lun met Rom, a Judaism, akmwuk ke alu lun met Ju, el muta ye koko lun met kol silolel oanu met saduse a met Farisi. (Mattu 23:​2-4) Met kol puspis inge ke alu su akola in mise a uniye kutu met elos orekmakin Ma Sap lal Moses nu sin met Israel su akkalemye la elos tia ku in asrouki nu sin met Pegan a ekulla ma inge fwal nu ke lungse lalos tu in purakak srunga lain met saye su tia Ju. Ke lusen sie pal tokin elos oru ou inge, elos orala sie kain in alu su purakak srunga nu sin met Pegan, a ke sripe se inge, met Pegan nu kemwa elos mokleyuk pa in srunga met Ju.

⁸ Tia upa nu sin met kol lun alu lun met Ju in luti ke srunga nu sin met Pegan, meyen ke pal inge met Ju nu kemwa elos nunku la met Pegan nu kemwa elos ma orekla fokfok. Met luti lun alu lun met Ju elos luti la sie mutan met Ju tia enenu in mukena muta yurin met Pegan ke kutena pal, meyen elos nunku la met Pegan nu kemwa elos “lungse in orek kosro.” Sie mokul Ju tia ku in mukena “muta yuroltal meyen elos nunku la met Pegan nu kemwa elos lungse in aksurorye sra.” Met Ju elos tia ku in orekmakin titi su met Pegan el eis ke kosro elos fwin tia liye na paye fuka met Pegan el eisla ma inge. Ke inkanek lun me purakak lun met kol lalos ke alu, met Ju nu kemwa elos akkapye sie kain in oiye su tia futoto nu sin kutena met a nunku mu elos mukena pa mwo in ma nu kemwa.​—Srike liye Jon 4:9.

⁹ Kain in me luti inge ke met saye su tia Ju tia sang kasru tu in oasr futoto inmaslon met Ju a met Pegan. Met Pegan elos nunku la met Ju elos srunga met nu kemwa. Met sim ke me sramsram lun Rom pangpang Tacitus (el isusla ke 56 C.E.) el sramsram ke met Ju a fwak la “elos akkalemye srunga nu sin met nu kemwa a nunkelos oanu met lokwalok lalos.” Tacitus el ouyepa aketeye la kutena met Pegan su ekla met proselytes lun met Ju elos inge lutiyuk in lafwekun mutanfwal lal a pilesru sou a kamwuk lalos. Met Rom elos tianu arle loang ke akmwuk nu kemwa lun met Ju meyen elos sensen ke sripen elos arulanu pus. Tusruktu sie orekma lun met Ju lain mutanfwal Rom ke yiu 66 C.E. purakak met Rom in suk foloksak upa, su kol nu ke kuanela lun Jerusalem in yiu 70 C.E.

¹⁰ Fuka nunuk lalos inge nu sin met saye ku in srikeyuk nu ke akmwuk in alu su akkalemyeyuk ke Ma Sap lal Moses? Paye Ma Sap el sapkin nu selos in tia asrouki nu sin met Pegan, tusruktu, sripen ma inge pa, tu in kurunganang met Israel, yokna, ke alu nasnas lalos. (Josua 23:​6-8) Fwinne ou inge, Ma Sap lal Moses el siyuk sin met Israel in akkalemye nununku sumwos, oiye fwal, a in kulang nu sin met saye​—elos fwin tia kunausla ma sap lun Israel. (Livitikus 24:22) Ke pal se ma elos som liki akmwuk sumwos su akkalemyeyuk in Ma Sap su sunakin met saye, met kol lun alu lun met Ju in len lal Jisus elos oakiye akmwuk in alu su purakak srunga nu sin met saye a purakak pa met saye in srunga alu lalos. Ke saflaiye, mutanfwal lun met Ju ke century se meet elos tula insemwomwo lun Jeova nu selos.​—Mattu 23:38.

¹¹ Ya oasr ma kut ku in lotela ke ma se inge? Aok, oasr. Sie nunuk su akkalemye la kut sumwos pal nu kemwa, a pilesru kutu met su tia wi ke lalalfongi lasr ke sripen inse fulat, ma inge tia aoliyen alu nasnas lun Jeova, ku kain in oiye inge akinsemwomwoyel. Tuni oiyen met Kristian ke century se meet. Elos tia srunga kutena met su tia Kristian, ku elos purakak mulat ku meun lain Rom. Elos fwinne ou inge, elos “me srungeyuk.” Efu? A sin su?

Met Kristian in Pal Meeta—Srungeyuk Sin Su?

¹² Arulanu kalem la ke me luti lal Jisus el lungse met tumal lutlut lal in srukye sie nunuk sumwos nu sin met su tia Kristian. Tusruktu ke inkanek saye, el fwak la, met tumal lutlut lal elos tia ma lun fwalu se inge​—kalmen ma inge pa, elos fwasr liki kain in oiye su lain inkanek sumwos lun Jeova. Elos tia wi ke meun a politic. (Jon 17:14, 16) Ouyepa, Jisus el tia sapkin nu sin met tumal lutlut lal in luti ke srunga nu sin met su tia Kristian, a el sapkin nu selos in ‘lungse met lokwalok lalos.’ (Mattu 5:​44) Met sap Poul el kaifwe nu sin met Kristian: “Ke ma inge, met lokwalok lom el fwin musinsral, kom kitel, el fwin malu, kom kitel kof.” (Rom 12:20) El ouyepa fwak nu sin met Kristian in “oru mwo nu sin met nu kemwa”​—Galetia 6:​10.

¹³ Fwinne elos oru ou inge, met Kristian nu kemwa elos konaok la oasr ma tulo su nunkelos oanu “me srungeyuk.” Ma se meet pa met kol lun alu lun met Ju. Sie ma sakuruk meyen met Kristian elos sa in purakak nunuk lalos! Oasr oiyen moul nasnas lun met Kristian, elos oaru a elos sulkakin kas lun fwinsrak ke moniyuk nu kemwa. Tausen sin met elos som liki alu lun met Ju a elos sroang nu ke alu lun met Kristian. (Orekma 2:​41; 4:4; 6:7) Ye mutun met kol lun alu lun met Ju, met Ju nu kemwa su ekla met tumal lutlut lal Jisus elos inge met luti kikiap! Met kol lun alu inge su arulanu koskosrok elos pulakin la met Kristian elos pilesru me sramsram matu lalos. Aok, meyen ma met Kristian elos nunku sin met Pegan siena liki ma elos nunku! Mutamwauk 36 C.E., met Pegan elos ku in ekla met Kristian, elos ku in wi ke lalalfongi lalos a engunkin me sang nu kemwa su oasr yurin met Ju Kristian.​—Orekma 10:34, 35.

¹⁴ Ma se akluo, met Kristian nu kemwa elos sun mulat lun met pegan su alu nu sin god kikiap. Ke sie me pupulyuk, in orala a kukakin me srulela silfer lun god mutan se inge pangpang Artemis sie business na mwo se fwin an Efesus in pal meeta. Tusruktu, ke pal se ma Poul el luti fwin an we, pus sin met Efesus elos lalalfongel, a elos sisla alu lal Artemis. Ke pal se ma orekma lalos in sukok mani oasr ke me sensen, met orekma ke me srulela silfer elos orala me fosrnga lulap. (Orekma 19:24-​41) Oupanu ma sikyuk fwin an Bithynia (ke pal inge pangpang northwest Turkey) tokin met Kristian elos fwasrelik fwin an we. Tia pat tokin Ma Simusla lun Kristian Greek aksafyeyukla, governor lun an Bithynia, Pliny the Younger, el reporti la wanginla met su wi in alu ke tempel lun met Pegan a business ke me mongo lun kosro su elos orekmakin oanu me kise arulanu munas. Elos sang meta nu sin met Kristian​—a akkeokyelos​—meyen alu lalos tia fulelosla in orekmakin me srulela a kosro oanu me kise. (Hibru 10:​1-9; 1 Jon 5:​21) Arulanu kalem, fwasrelik lun met Kristian sang ma upa nu ke kutu orekma in sukok mani su kapsreni nu ke alu lun met Pegan, a elos nu kemwa su tula orekma a mani lalos arulanu supwar na paye ke ma sikyuk inge.

¹⁵ Ma se aktulo, met Kristian elos ekla “me srungeyuk” sin met Rom su lungse mutanfwal lal. Ke mutamwauk, met Kristian elos eteyuk sin met Rom oanu sie u srisrik lun met su arulanu akfulatye alu. Tusruktu, tia pat toko, ke akmwuk lun met Rom kutena met su ekin Kristian elos inge oru ma koluk su fwal nu ke mise. Efu met oaru inge nu kemwa su moulkin moul Kristian elos ekla kain in met su fwal in sun kolyai a mise?

Met Kristian in Pal Meeta—Efu Elos Me Srungeyuk ke Fwal lun Met Rom?

¹⁶ Sripe yok emeet efu met Kristian elos ekla me srungeyuk ke fwal lun met Rom pa meyen elos orekmakin ke moul lalos ma elos lalalfongi ke alu. Ke sie me pupulyuk, elos tia ma lun fwalu. (Jon 15:19) Ke ma inge elos tia wi ke orekma lun politic, a elos tia wi solse. Fwokin ma inge pa, elos “pangpang oanu sie met su mise tari ke fwalu se inge, a wangin sripe ke orekma nu kemwa lun moul,” pa inge met sim ke me sramsram lun fwalu pangpang Augustus Neander el fwak. In tia ma lun fwalu ku in ouyepa kalmekin la elos fwasr liki inkanek koluk nu kemwa lun fwal koluk lun an Rom. “U srisrik lun met Kristian elos arulanu akngalye met Pegan su lungse me akengun yok liki ma nu kemwa, ke inkanek lun oiye mwo a oiye fwal lalos,” pa inge ma met sim ke me sramsram lun fwalu pangpang Will Durant el aketeye. (1 Piter 4:​3, 4) Ke pal se ma met Rom elos uniye a akkeokye met Kristian elos nunku mu, akmwuk lalos inge ku in akmisye pusren met Kristian inge su oanu akkolukyelos.

¹⁷ Met Kristian ke century se meet elos luti ke peng mwo lun Togusrai lun God ke moniyuk. (Mattu 24:14) Apkurun nu ke 60 C.E. Poul el ku in fwak la mwosasu inge “lutiyuk tari nu sin met e nu kemwa ye kosrao.” (Kolosse 1:​23) Ke saflaiyen century se meet, met tumal lutlut lal Jisus elos orala met tumal lutlut in an nu kemwa ye koko lun Rom​—fwin an Asia, an Europe, a an Africa! Kutu sin “met su muta in loom sel Sisar” elos ekla met Kristian.a (Filippai 4:​22) Orekma in luti ke moniyuk inge arulanu purakak koskosrok. Neander el fwak: “Met Kristian elos tafwela in kapek inmaslon kain in met nu kemwa, a el oanu me sensen ke alu lun state, wikin inkanek in moul lun met.”

¹⁸ Met tumal lutlut lal Jisus elos alu nu sin Jeova mukena. (Mattu 4:​8-​10) Aok, inkanek in alu lalos, su yok liki ma nu kemwa ke moul lalos, orelos in oanu met lain Rom. Mutanfwal Rom el sang sukosok ke kain in alu nu kemwa fwin kais sie alu inge el wi pa alu nu sin emperor lun Rom. Aok, met Kristian in pal meeta elos tia ku in wi ke kain in akmwuk in alu inge. Elos nunku a pula la oasr kunokon lalos nu ke ku su fulat liki state lun Rom, ku se inge pa, Jeova God. (Orekma 5:​29) Ke sripe se inge, fwinne sie met Kristian el arulanu mwo ke an lal, tusruktu State el nunkel oanu met lokwalok lal.

¹⁹ Oasr siepa sripe efu met Kristian oaru elos ekla “me srungeyuk” ke fwal lun met Rom: Kas kikiap lainelos arulanu fwusesr sin met in lalalfongi, kain in kas kikiap su met kol lun alu lun met Ju pa oasr kunokon yok. (Orekma 17:​5-8) Apkurun 60 ku 61 C.E., ke pal se ma Poul el muta fwin an Rom a sano nununku lal Emperor Nero, met lulap lun met Ju el fwak kas inge ke met Kristian: “Tu fono ke u se inge, kut etu tu yen nu kemwa met elos kaskas ko ka.” (Orekma 28:22) Wangin alollo Nero el long kas kikiap puspis kelos. In 64 C.E. ke pal se meta etukyung nu sel Nero ke e lulap su furreak Rom, sie report akkalemye la Nero el silaklak in sang meta nu sin met Kristian su akkolukyeyuk tari elos ke sripen kas kikiap puspis. Ma sikyuk inge sie me purakak yok ke kolyai lulap su akola in uniye nu fon met Kristian.

²⁰ Pal nu kemwa toeni lun kas kikiap a aketeye sufwal ke lalalfongi lalos pa orekmakinyuk sin met lokwalok lalos in lain met Kristian. Meyen elos alu nu sin God siefwunnu a tia alu nu ke emperor, paenang elos pangpang met su wangin God. A ke sripen sou lun met Kristian puspis su tia lalalfongi elos srunga alu lalos, paenang met Kristian nu kemwa elos pangpang met su kunausla sou. (Mattu 10:21) Elos pangpang met su mongo ikwen met, kain in kas in kikiap inge tuku ke nunuk tafongla ke ma Jisus el fwak ke Mongo in Eku lun Leum.​—Mattu 26:26-​28.

²¹ Ke ma inge, met Kristian oaru nu kemwa elos ekla “me srungeyuk” nu sin met Rom ke sripe luo: (1) lalalfongi a orekma lalos su tuku ke Baibel, a (2) kas kikiap lainelos. Ke kutena sripe, oasr nien sun siefwunnu lun met su lainelos​—in kunausla met Kristian. Paye, el su sropon me lain a kolyai nu sin met Kristian fukoko liki met, ngun fokfok su tia ku in liyeyuk.​—Efesus 6:​12.

²² Oanu met Kristian in pal meeta, Met Lo lun Jeova ke len inge elos ouyepa ekla “me srungeyuk in an puspis. Aok, elos tia srunga kutu met su tia Met Lo; ku elos purakak me fos ku meun in lain guferment. A, elos eteyuk fwin fwalu nu fon ke orekma lalos in akkalemye lungse paye su kutangla liki srisri inmaslon met ke sripen tun, sruf, a mutanfwal. Ke ma inge, efu elos akkeokyeyuk? Fuka topuk lalos ke me lain? Kain in kusensiyuk inge kut fwa tuni ke me lutlut toko.

[Footnote]

Fuka Kom Ku in Topuk?

◻ Efu Jisus el kaifwe nu sin met su akola in ekla met tumal lutlut lal in oekla molo ke met tumal lutlut?

◻ Nunuk pengpeng lun met saye el orekma fuka ke Judaism, a mea kut ku in lotela ke ma se inge?

◻ Met Kristian oaru in pal meeta elos sun me lain su tuku ke ma tulo fuka?

◻ Ke sripe puspis fuka paenang met Kristian ke century se meet elos ekla “me srungeyuk” sin met Rom?

[Study Questions]

1, 2. Ya kom ku in aketeye kutu ma sikyuk na paye su Met Lo lun Jeova elos sun a muteng ke sripen elos orekmakin lalalfongi lalos ke alu?

3. Efu ma upa lulap su tuku ke paon met saye tia sun pus sin Met Lo lun Jeova?

4. Fwal nu ke kas lal Jisus, mea sie met el enenu in sano, el fwin ekla sie met tumal lutlut lal Jisus?

5, 6. (a) Ke sripe fuka paenang Jisus el kaifwe nu sin met nu kemwa su akola in ekla met tumal lutlut in “oekla molo”? (b) Ke ma inge, efu kut tia enenu in lut kut fwin sun kolyai?

7, 8. Kain in me luti fuka purakak koskosrok nu sin met Pegan, a kain in oiye fuka arulanu kapkapek inmaslon met Ju ke sripe se inge?

9. Mea fwokin me luti lun met kol lun met Ju nu sin met saye?

10, 11. (a) Ma Sap lal Moses el siyuk sin met in akkalemye kain in oiye fuka nu sin met saye? (b) Mea kut ku in lotela ke ma sikyuk ke alu lun met Ju?

12. Fuka Ma Simusla el akkalemye la Jisus el lungse met tumal lutlut lal in srukye nunuk sumwos nu sin met saye su tia Kristian?

13. Efu met kol lun alu lun met Ju elos arulanu lain met tumal lutlut lal Kraist?

14, 15. (a) Efu met Kristian elos purakak koskosrok lun met su wi ke alu lun met Pegan? Sang me pupulyuk. (b) Met Kristian in pal meeta elos ekla “me srungeyuk” sin u aktulo fuka?

16. Ke inkanek puspis fuka met Kristian elos tia ma lun fwalu, a efu ma inge akkoskosrokye met Rom?

17. Mea ma inge su akkalemye la orekma in luti lun met Kristian ke century se meet arulanu fukoko?

18. Fuka alu lalos nu sin Jeova mukefwunnu el oanu filiye met Kristian ke sie orekma su lain guferment lun Rom?

19, 20. (a) Su oasr kunokon yok ke kas kikiap lulap su orekla in lain met Kristian oaru? (b) Kain in kas kikiap puspis fuka elos fwak lain met Kristian?

21. Ke sripe luo paenang met Kristian elos ekla “me srungeyuk”?

22. (a) Kain in me srikasrak fuka akkalemye la Met Lo lun Jeova elos kaifweung in “oru mwo nu sin met nu kemwa”? (Srike liye pok ke sra 11.) (b) Mea kut akola in sramsramkin ke me lutlut toko?

[Box on page 23]

‘ORU MWO NU SIN MET NU KEMWA’

Met Lo lun Jeova elos kaifweung in porongo kas in kai lun Baibel nu selos in “oru mwo nu sin met nu kemwa.” (Galetia 6:​10) Ke pal in enenu, lungse nu sin met tulan lalos moklelos in kasru met su tia wi ke lalalfongi lalos. Ke sie me pupulyuk, ke pal in ongoiye fwin an Rwanda ke yiu 1994, Met Lo su tuku fwin an Europe elos kisekin moul lalos in tuku nu fwin an Africa in sang kasru ke ma enenu lun met we. Nien muta puspis a loom ono orek ke loom nuknuk oakiyuki ke pal sa tu elos in ku in sang ono. Mongo pukanten, nuknuk pukanten, kaot pukanten elos supwela ke inkanek lun oaksok. Pisen met kaing su eis me insemwomwo inge nu kemwa pus liki pal tulo ke pisen Met Lo lun Jeova fwin an we.

[Picture on page 21]

Met Kristian ke century se meet elos luti peng mwo ke moniyuk a oaru