Sie Buk Lun Met Nu Kemwa

“God el tia sulosol met, a in mutanfwal e nu kemwa el su sangeng sel, a oru ma sumwosmwos el akinsemwomwoyel.”​—OREKMA 10:34, 35.

SIE professor el muta in loom sel ke sie tafwun len tok in Senri, tia nunku ke kutena met in muteta nu yurol. Tusruktu ke pal se ma sie sister wiesr el tuku nu ke loom sel, el long sramsram lal. Sister se lasr inge el sramsram ke me akfokfok nu kemwa su kunausla fwal a ke fwinsrak lun fwalu ke pal fwasru​—me sramsram inge arulanu akpwaryel. Tusruktu, ke pal se ma sister lasr inge el akola in orekmakin Baibel ke sramsram laltal el luman alollo. Ke ma inge sister se lasr inge el siyuk sel ke ma el nunku ke Baibel.

“Sie buk mwo su simusyukla sin kutu met lalmetmet,” el fwak, “tusruktu kut tia enenu in nunku na paye ke ma Baibel el fwak.”

“Ya kom na ridi Baibel?” sister se inge el siyuk.

El lut, a professor se inge el fwak la el sonna.

Ke ma inge el sulpa siyuk: “Fuka kom ku in akkalemye alollo yok ke sie buk su kom sonna ridi?”

Sister lasr inge el paye ke ma el fwak. Paenang professor se inge el insese in tuni Baibel tu lan ku in sang aketeye tok ke ma el nunku ka.

² Professor se inge el tia mukena nunku ke inkanek inge. Met puspis elos srukye tari sie kain in nunuk ke Baibel fwinne elos sonna ridi ma inge. Saap oasr Baibel nutulos. Saap elos akilen ma saok su tuku ke me sramsram ka. Tusruktu nu sin met puspis, elos nunku la pa inge kain in buk se ma metu tia enenu in ridi ke kutena pal. ‘Wangin pal luk in ridi Baibel,’ kutu met elos fwak. Kutu met elos alollo, ‘fuka sie buk matu el ku in yok sripe ke moul luk?’ Kain in nunuk inge ase nu sesr sie me srifwe na paye. Met Lo lun Jeova elos lalalfongi na paye la Baibel “etuku ke ngun lun God a oasr sripe in luti.” (2 Timote 3:​16, 17) Ke ma inge, fuka kut ku in purakak met in lalalfongi la elos fwinne wi ke kutena tun, mutanfwal, ku sruf, elos enenu in tuni Baibel?

³ Lela kut in tuni kutu sripe efu fwal a sumwos in tuni Baibel. Kain in me sramsram inge ku in kasru kut in sang topuk nu selos su kut osun nu sa ke orekma lun forfor, saap kut ku in purakak insielos efu elos enenu in tuni ma Baibel el fwak. In pal se na, kalweni lasr inge akkeye lalalfongi lasr sifwanu la Baibel, oanu ma el sifwanu fwak​—“kas lun God.”​—Hibru 4:​12.

Sie Buk Su Pus Emeet Ma Kitela Tari Fwin Fwalu Nu Fon

⁴ Ma se meet, fwal kut in tuni Baibel meyen pa inge buk su pus emeet ma kitakutla a langasyukla ke me sramsram nu kemwa lun fwalu. Pus liki yiu 500, edition se meet su simusyukla tuku ke sie me sim ku engin su tianu arle yok ke Johannes Gutenberg’s printing press. Mutamwauk ke pal inge, elos nunku la oasr ke billion akosr ke Baibel, nu fon ku kutu ip na simusyukla. Ke yiu 1996 Baibel nu fon ku kutu ip ka langasyukla tari ke kain in kas 2,167.a Pus liki percent 90 ke sou lun met elos ku in ridi ku eis kutu ipen Baibel ke kas lalos sifwanu. Wangin kutena buk su tuku ke​—alu ku kutena u​—ku in oanu sie ke pisen Baibel su kitakutla tari!

⁵ Pisen ma orekla a ma kitakutla tari srakna sufwal in oanu me akpayeye la Baibel el Kas lun God. Tusruktu, kut enenu in lalalfongi na paye la sie record su simusyukla a etuku ke ngun lun God enenu in sun met nu kemwa fwin fwalu nu fon. Aok, Baibel el sifwanu fwak la “God el tia sulosol met, a in mutanfwal e nu kemwa el su sangeng sel, a oru ma sumwosmwos el akinsemwomwoyel.” (Orekma 10:34, 35) Tia oanu kutena buk, Baibel el sasla ke masrol puspis a kutangla liki kutena me kutong su tuku ke srisri. Paye, Baibel el sie buk lun “met nu kemwa!

Sie Record Sakuruk Fuka in Kurunganang Ma Inge

⁶ Oasr pa kutu sripe efu fwal nu sesr in tuni na paye Baibel. El kutangla liki me kutong su tuku ke kutu ma orekla a metu. Record su akkalemye fuka el onna fwinne oasr me kutong yok arulanu sakuruk liki kutu ma simusla matu.

⁷ Arulanu kalem la met sim lun Baibel elos simusla kas lal ke ink ke sie papyrus (sie laa fwin an Ijipt su oasr e senpanu inge) a parchment (kolin kosro).b (Job 8:​11) Kain in kofwen orekma inge su elos orekmakin oanu pepu in sim, oasr me lokwalok lal. Scholar inge Oscar Paret el aketeye: “Kofwen orekma inge su elos orekmakin oanu pepu in sim kemwanu fwusesr in musalla ke sripen fol, tun fol, a ke kain in wit puspis. Kut etu na paye ma sikyuk ke len nu kemwa la pepu, a fwinne kolin kosro su arulanu fukoko, elos ku in sa na musalla elos fwin muta na ye fwatu ku ke sie infwokil sroksrok.” Ke ma inge kut tia lut fwin original su met sim elos simusla na paye in pal meeta wanginla; saap elos musalla tari yiu puspis somla. Tusruktu, fwin original nu kemwa su simusyukla elos musalla ke sripen pulanpal koluk, na efu oasr Baibel ke len inge?

⁸ Tia pat tokin original nu kemwa simusyukla, elos sifwil simusla ma inge ke kutu kofwen orekma su elos orekmakin oanu pepu. Ke ma paye, orekma in sifwil simusla Ma Sap a kutu ipen Ma Simusla sie orekma pengpeng fwin an Israel meeta. Ke sie me pupulyuk, met tol Ezra, “el sie met sim mwo in ma sap lal Moses.” (Ezra 7:​6, 11; srike liye Sam 45:1.) Tusruktu ma elos simusla inge ku in fwusesr pa in kulamwi ku kulokla, paenang tokin kutu pal elos sulpa enenu in simusla ke ma saye ma elos simusla tari. Akmwuk se inge el tafwela na ke lusen century puspis. Ke sripen wangin met sumwosmwos, paenang, ya tafongla lun met sim el ku in ekulla ma simusla in Baibel? Me akpayeye yok akkalemye la mo!

⁹ Met sim inge tia usrnguk mukena ke orekma lalos a elos ouyepa akkalemye akfulat yok ke kas su elos simusla. Kas Hibru inge “met sim” el sramsram ke orekma in oek a in simusla record se. In akkalemye kurungin yok a orekma sumwos lun met sim, tuni me srikaskrak lun met Masoretes, met sim ke Ma Simusla lun Hibru su moul inmaslon century onkosr a siengoul. Fwal nu ke sramsram lun sie scholar pangpang Thomas Hartwell Horne, elos tuni mwo “ke pal puspis kais sie leta ke Ma Simusla lun Hibru.” Elos nunku na paye kalmen kas se! In tia eisla kutena leta, met sim oaru inge elos loang mwo ke kais sie leta su oasr ke 815,140 ke Ma Simusla lun Hibru! Kain in orekma oaru inge arulanu sun ma enenu ke sim sumwos.

¹⁰ Ke ma paye, oasr me akpayeye yok su akkalemye la Ma Simusla lun Hibru a Greek su leng ke len inge elos eisla liki, elos arulanu sumwos a oanu ma met sim na paye in pal meeta elos simusla. Koanon me akpayeye inge pa tausen puspis ke buk limlim lun Baibel su simusyukla ke paon met​—elos nunku la pisen Ma Simusla lun Hibru oasr ke 6,000 a pus liki 5,000 ke Ma Simusla lun Greek​—ma inge nu kemwa onnu a oasr yurosr ke len inge. Sie lutlut mwo, a srikeye lun kais sie kas ke Ma Simusla misinge a ke buk limlim puspis inge sang kasru yok nu sin scholar puspis in konaok kutena tafongla lun met sim a akilen inkanek in ridi na paye in pal meeta. Ke pal se ma el sramsram ke fus puspis ke Ma Simusla lun Hibru, scholar inge William H. Green el ku in fwak: “Kut ku in fwak na paye ke inkanek sumwos la wangin kutena orekma in sim in pal meeta ke Ma Simusla su tia sun pal lasr ke inkanek sumwos.” Kain in lalalfongi inge akkalemyeyuk pa ke Ma Simusla lun Kristian Greek.

¹¹ Arulanu fwusesr na paye musalla lun Baibel fwin tia sifwil simusyukla ke ma saye ma tuku ke ma simusla meet, wikin peng saok lal nu kemwa! Oasr sripe siefwunnu efu el tia musalla a onnu nu ke pal inge​—Jeova el pa Met Liaung a Met Kurungin Kas lal. Oanu ma Baibel el fwak in 1 Piter 1:​24, 25: “Tu, ikwe nu kemwa oanu maa, a mwo nu kemwa ka oanu fwokin maa; maa masla, a fwokin maa mella, a kas lun Jeova on ma patpat.”

Langasyukla Nu Ke Kas Moul lun Metu

¹² In onnu a simusyukla ke pal puspis ke lusen century puspis tianu fwusesr, tusruktu oasr pa kutu me kutong su Baibel el enenu in kutangla liki​—in langasla nu ke kain in kas puspis. Baibel el enenu in sramsram fwal nu ke kas lun sie met tu lan ku in sun insielos. Tusruktu in lasngasla Baibel​—⁠su oasr sapter 1,100 kutu a fus 31,000 kutu​—ma inge tia fwusesr. Tusruktu ke lusen century puspis met leng oaru puspis elos akola in sun ma upa inge, elos tu ku lain me kutong yok ke pal puspis.

¹³ Ke sie me pupulyuk, nunku fuka elos langasla Baibel nu ke kas puspis fwin an Africa. Ke yiu 1800, apkurun kain in kas siengoul luo na simusyukla fwin an Africa nu fon. Sie ma upa pa inge nu sin sie met leng lun Baibel pangpang Robert Moffat. Ke yiu 1821, ke pal se ma el yiu 25 matwe, Moffat el oakiye sie mission inmaslon met su orekmakin kas inge Tswana fwin an southern Africa. Tu in etu kas lalos su sonna simusyukla el asrouki nu sin met fwin an we. Moffat el kaifweung na a, fwinne wangin kasru ke kutena buk ku dictionary, el lutlut a etela kas inge ke saflaiye, el simusla ke pepu kas inge a el luti kutu met Tswana in ridi ma inge. Ke yiu 1829, tokin el orekma a asrouki nu sin met Tswana ke lusen yia alkosr, el aksafyela in langasla Gospel lal Luk. Tok el fwak: “Nga etu kutu met su tuku ke an loes su oasr ke mail fokofoko, elos tuku nu yurok in eis buk lal St. Luke. . . . Nga liyelos ke pal se ma elos eis ipen buk lal St. Luke, a tung na upa ka, a srukye ma inge ke imweltal, a elos tung in akkalemye kulo, nu ke na Nga fwak nu sin met puspis, ‘Kom e kunausla buk nutum ke sripen sroninmutom.’ ” Moffat el ouyepa sramsram ke sie mokul su liye met puspis su ridi Gospel lal Luk a el siyuk nu selos mea ma inge su oasr yurolos. Elos topuk, “Kas lun God.” Mokul se el siyuk, “Ya el ku in kaskas?” Elos fwak, “Aok” “el sramsram nu ke insiesr.”

¹⁴ Met leng puspis oaru oanu Moffat elos sang pal mwo nu sin met Africa puspis in sramsram ke inkanek lun sim. Tusruktu me sang yok emeet lun met leng nu sin met Africa pa​—Baibel ke kas lalos sifwanu. Sayen ma inge, Moffat el akkalemye e mutal nu sin met Tswana, a el orekmakin e mutal inge ke ma el langasla nu fon.c Ke ma inge, met Tswana elos sramsram ke Baibel oanu “Kas lun Jeova.”​—Sam 83:18.

¹⁵ Kutu sin met leng in an nu kemwa fwin fwalu elos sun kain in ma upa senpanu inge. Kutu selos enenu in filiye moul lalos ke me sensen upa tu elos in ku in langasla Baibel. Nunku ma inge: Fwin Baibel el onnu ke kas Hibru a kas Greek in pal meeta, saap el “wanginla” ma inge ke lusen yiu puspis, meyen kas inge mulkunyukla tari sin met a tia eteyuk ke an puspis fwin fwalu. Tusruktu, Baibel el arulanu moul meyen, el tia oanu buk saye, Baibel el ku in “kaskas” nu sin met fwin fwalu nu fon ke kas lalos sifwanu. Fwokin ma inge, me sramsram lal el srakna “orekma nu sin met nu kemwa su lalalfongel.” (1 Tessalonika 2:​13) The Jerusalem Bible el fwak kas inge: “El srakna sie ma fukoko su moul inmaslomwos su lalalfongi ma inge.”

Fwal Nu Ke Lalalfongi Lasr

¹⁶ ‘Ya kut ku in lalalfongi na paye Baibel?’ Kutu met elos nunku. ‘Ya el sramsram ke met su moul na paye, ke sie an su oasr na paye, a ma sikyuk na paye?’ Kut fwin filiye lalalfongi lasr nu ka, na enenu in oasr me akpayeye la ma inge simusyukla na paye sin met sim oaru a sumwos. Pa inge kutupa sripe efu kut enenu in tuni Baibel: Oasr me akpayeye fukoko su akkalemye la Baibel el sumwos a fwal tu kut in lalalfongi nu ka.

¹⁷ Met sim oaru elos simusla a orala record tia ke kutangla mukena, a ouyepa ke kuf, tiu ke ku mukena a oiyepa ke munas. Met sim lun Baibel elos akkalemye kain in oiye mwo inge. Ke me pupulyuk, tuni oiye sumwosmwos lal Moses. Kutu nu ke ma paye su el simusla pa munas lal in kaskas, paenang ke nunuk lal sifwanu el arulanu sufwal in ekla met kol lun Israel (Exodus 4:10); ma koluk upa su el oru paenang ma inge orel lan tia ilyuk nu ke Fwal Mwolela (Oekyuk 20:​9-​12; 27:12-​14); orekma in lain lun ma wiel inge, Aaron, su akesrui nu sin met Israel koluk in orala soko kao fwusr oanu me srulela (Exodus 32:​1-6); orekma in lain lun mutan wiel inge, Meriam, a kai upa su el eisla (Oekyuk 12:​1-3, 10); pilesru lun tulik nutin ma wiel pangpang Nedab a Ebaiu (Livitikus 10:​1, 2); a torkaskas a lain lun met lun God (Exodus 14:11, 12; Oekyuk 14:​1-​10) Ya report sumwos, su wangin ma el okanla inge tia akkalemye la el nunku yok ke ma paye? Ke sripen met sim lun Baibel elos insemwomwo in orala report fwinne ke met su elos lungse, met laltal sifwanu, a ke moul laltal sifwanu, paenang ya tia fwal nu sesr in lalalfongi ke ma elos simusla?

¹⁸ Orekma sumwos lun met sim lun Baibel el ku in ouyepa me akpayeye la ma elos simusla kut ku in lalalfongi. Sie ma sakuruk na paye meyen met sim 40 elos simusla Baibel ke lusen 1,600 kutu yiu a ma nu kemwa elos simusla oasr insese ka a tia lain sie sin sie, fwinne ke ma srisrik. Tusruktu, insese se inge ke ma elos simusla tianu arle takla paenang wangin kutena met su ku in fwak la met sim inge nu kemwa elos osun sie sin sie a insese in simusla ma siefwunnu. Aok, arulanu kalem la kais sie met sim inge tia oanu sie inkanek lalos in sim ke ma puspis; arulanu kalem la insese ke ma elos simusla sikyuk tia ke sripen elos sramsram ka.

¹⁹ Ke sie me pupulyuk, tuni ma sikyuk ke fong se ma elos sroukilyel Jisus. Met sim nu kemwa ke Gospel akosr elos simusla la sie sin met tumal lutlut el eis kutlas nutul a uni sie met kulansap lun met tol, a otela sral leyut. Tusruktu, Luk mukena aketeye la Jisus “el kalye srel, a akkeyella.” (Luk 22:51) Tusruktu, ya tia pa inge ma kut ku in lalalfongi nu sel in simusla meyen el eteyuk oanu sie “met ono kulu”? (Kolosse 4:14) Ma Jon el simusla el aketeye nu sesr la inmaslon met tumal lutlut nu kemwa su oasr ke pal inge, el su orekmakin kutlas nutul pa Piter​—sie ma paye pa inge a tia me lut kut fwin nunku la Piter el sie kain in met su pisrpisr ke ma el fwak a oru. (Jon 18:10; srike liye Mattu 16:22, 23 a Jon 21:​7, 8.) Siepa report lal Jon luman tianu arle yok sripe: “A en met kulansap sa Malkus.” Efu Jon mukena sang enen mokul se inge? Aketeye ke ma se inge kut ku in liye a akkalemyeyuk mukena ke ma Jon el simusla​— “met tol fulat el etel” Jon. El ouyepa eteyuk sin sou lun met tol fulat; met kulansap nu fon elos etel Jon, a el muta yuroltal.d (Jon 18:10, 15, 16) Ke ma inge, arulanu fwal lan simusla enen met kulansap se inge su eis kinit, nu sin kutu met sim elos tianu etu mokul se inge. Insese ke ma elos simusla ke me sramsram inge arulanu sakuruk, tusruktu met sim nu kemwa elos tia nunku ou inge. Oasr me sramsram puspis in Baibel su oanu sie ke me srikasrak inge.

²⁰ Ke ma inge, ya kut ku in lalalfongi Baibel? Aok! Sumwos a oaru lun met sim lun Baibel a koano lal sifwanu su arulanu sumwos, ma inge nu kemwa akkalemye ma paye. Met nu kemwa su oasr inse oaru elos enenu in etu la elos ku in lalalfongi Baibel, meyen ma inge etuku ke ngun lun “Jeova, God lun ma paye.” (Sam 31:5) Oasr pa kutu sripe efu kut ku in fwak la Baibel el sie buk lun met nu kemwa, oanu me lutlut lasr toko el akkalemye.

[Footnotes]

Fuka Kom Topuk?

◻ Efu kut ku in fwinsrak la Baibel el fwasrelik nu sin met nu kemwa fwin fwalu nu fon?

◻ Me akpayeye fuka oasr yurosr su akkalemye la Baibel el arulanu sumwos nu ke pal inge

◻ Kain in ma upa fuka met leng lun Baibel elos sun?

◻ Mea ma inge su oru ma simusla in Baibel in fwal nu ke lalalfongi lun met?

[Study Questions]

1. Fuka sie professor el topuk ke pal se ma siyukyuk nu sel ma el nunku ke Baibel, a mea el sulela in oru?

2, 3. Efu met puspis elos tia loang nu ke Baibel, a ma inge ase nu sesr kain in ma upa fuka?

4. Efu kut ku in fwak la Baibel el sie buk su yok emeet ma kitakutla fwin fwalu fon?

5. Efu kut ku in fwinsrak la Baibel el fwasrelik nu sin met nu kemwa fwin fwalu nu fon?

6, 7. Efu tia me lut nu sesr fwin wanginla yurosr ke pal inge original nu kemwa ke Baibel su simusyukla meet, a kain in kusensiyuk fuka touyuk?

8. Ke lusen century puspis, fuka ma simusla puspis lun Baibel el onnu?

9. Fuka me srikasrak ke orekma lun met Masoretes akkalemye kurungin mwo a orekma sumwos lun met sim lun Baibel?

10. Mea me akpayeye fukoko su oasr yurosr akkalemye la Ma Simusla lun Hibru a Greek su leng puspis misinge tuku ka elos sramsram na paye fwal nu ke ma met sim in pal meeta elos oru?

11. Fwal nu ke 1 Piter 1:​24, 25, efu Baibel el onnu nu ke len lasr?

12. Sayen orekma in sifwil simusla ke lusen century puspis, mea pa kutu me kutong su Baibel el enenu in sun?

13, 14. (a) Kain in ma upa fuka met leng lun Baibel inge pangpang Robert Moffat el sun fwin an Africa ke mutamweyen century ak19? (b) Fuka met Tswana elos akkalemye pulakin lalos ke pal se ma Gospel lal Luk elos ku in ridi ke kas lalos?

15. Efu ku Baibel el arulanu moul misinge?

16, 17. (a) Tu in fwal nu ke lalalfongi lun met, kain in me akpayeye fuka enenu in oasr, kut fwin sramsram ke Baibel? (b) Sang sie me srikaskrak ke oaru a sumwos lun met sim lun Baibel inge pangpang Moses.

18. Mea ma inge su oru ma met sim elos simusla in fwal nu ke lalalfongi lun met

19. Fuka me sramsram ke Gospel ke pal se ma elos sroukilye Jisus akkalemye la insese ke ma met sim elos simusla tia nunkeyuk na paye?

20. Mea met puspis su oasr inse oaru elos enenu in etu ke Baibel?