Kas Lun God Fwa On Ma Patpat
“A kas lun God lasr fwa on ma patpat.”—ISAIA 40:8.
OASR munas lun met nu kemwa in filiye lalalfongi lalos ke mwolela lun mokul a mutan pengpeng. Tusruktu fwinne luman arulanu mwo mwolela se inge nu sin met su lungse in akkapye moul lalos, tusruktu mwolela ingenu kemwa oanu ros puspis su masla kut fwin srikeye nu ke kas lun God lasr. (Sam 146:3, 4) Pus liki 2,700 yia, Jeova God el mokle met palu Isaia in simusla: “Ikwe nu kemwa maa, a ma mwo nu kemwa ka oanu fwokinsak in imae. . . . Maa paola, fwokinsak paola; a kas lun God lasr fwa on ma patpat.” (Isaia 40:6, 8) Mea “kas” se inge su on na? Pa inge kas lun God ke akmwuk lal. Oasr yurosr “kas” se inge ke len lasr, simusyukla in Baibel.—1 Piter 1:24, 25.
2 Met nu kemwa su moul in len lun Israel meeta elos pulakin ma paye ke kas inge lal Isaia su simusyukla. Ke inkanek lun met palu lal, Jeova el palye la, ke sripen suoaru upa nu sel, sruf siengoul ke togusrai lun Israel meet a tok sruf luo ke togusrai lun Juda elos fwa muta in sruo in an saye. (Jeremaia 20:4; Emos 5:2, 27) Fwinne elos sang kolyai upa, uniye, met palu puspis lun Jeova, esukak sie buk limlim su oasr kas in sensen lun God, a siyuk ke kasru lun met solse lun an Ijipt, ma inge nu kemwa tia sang kasru in kutongye akpayeyen kas palu inge, kas lun Jeova tia ku in tafongla. (Jeremaia 36:1, 2, 21-24; 37:5-10; Luk 13:34) Sayen ma inge, mwolela lun God ke sifwil foloko lun met lula sin met Ju su auliyuk in an selos, oasr akpayeye sakuruk.—Isaia, sapter 35.
3 Ke inkanek lal Isaia, Jeova el ouyepa palye ke kolyuk sumwosmwos nu sin metu ke inkanek lun Messaia, molela liki ma koluk a mise, a ekla lun fwalu nu ke sie paredais. (Isaia 9:6, 7; 11:1-9; 25:6-8; 35:5-7; 65:17-25) Ya ma inge nu kemwa e fwa akpayeye na paye? Wangin na paye alollo! “God . . . el koflanu kikiap.” El oru kas palu lal in simusyukla tu kut in eis insemwomwo ka, a el oru na paye in on.—Taitus 1:2; Rom 15:4.
4 Jeova el tia oru in on buk limlim puspis su met sim lal in pal meeta simusla. Tusruktu “kas” lal, akmwuk lal su el akkalemye tari, el on na oanu sie kas su moul. Akmwuk se inge el mokuikui a orekma na, a oanu ma el oru, nunuk a orekma lun met nu kemwa su eis ma inge ke moul lalos arulanu kalem. (Hibru 4:12) Sayen ma inge, record ke me sramsram lun fwalu akkalemye la orekma in kurunganang a leng lun Ma Simusla mutal akpayeyuk ke inkanek lun kolyuk mutal.
Ke Pal Se Ma El Sun Kaifweung lun Kutu Met in Kunausla Ma Inge
5 Pal puspis, met kol puspis elos srike in kunausla ma simusla mutal. In yiu 168 B.C.E., Togusra lun an Syria pangpang Antiochus Epiphanes el musai loang lal Zeus ke tempel su mwoleyukla sin Jeova. El ouyepa suk ‘buk puspis lun Ma Sap,’ esukak ma inge, a el orala ma sap la kutena met su oasr kain in Ma Simusla inge e fwa anwuki. Fwinne buk limlim puspis fwin an Jerusalem a Judea el esukak nu ke e, tusruktu el tia ku in kunausla nu fon Ma Simusla. U puspis lun met Ju elos fwasrelik in an puspis, a kais sie imwen lolngok oasr buk limlim puspis.—Srike liye Orekma 13:14, 15.
6 In 303 C.E., Emperor lun Rom pangpang Diocletian el orala kain in ma sap in isukak an in tukeni nu fon lun met Kristian a ke ma inge ‘Ma Simusla’ lalos furreak ke e. Kain in orekma koluk inge el tafwela na ke lusen yiu siengoul. Fwinne arulanu upa kolyai se inge su sikyuk, Diocletian el tia kutangla in kunausla alu lun met Kristian, ku God el lela met kulansap lun Emperor in kunausla nu fon kas Lal. Tusruktu oiye koluk su elos akkalemye ke orekma in kitelik a luti ke Kas lun God akkalemye na paye ma oasr ke insielos. Elos inge akilenyuk oanu met su Setan el akunye muta a oru ma lungse lal.—Jon 8:44; 1 Jon 3:10-12.
7 Orekma upa in kosroela fwasrelik lun etauk ke Baibel ku in ouyepa akilen ke kutu luma. Ke pal se ma kas Latin el tilli orekmakin oanu kas pengpeng ke len nu kemwa, tia met kol lun met Pegan, a, met kol ke alu su ekin Kristian pangpang—Pope Gregory VII (1073-85) a Pope Innocent III (1198-1216)—pa srunga na paye in langasla Baibel ke kas su met srisrik puspis elos orekmakin. Ke sie kaifweung lalos in kunausla kutena tunyuna lain ku lun church, Roman Catholic Council lun Toulouse, France, ke 1229, el orala ma sap su akkalemye la met srisrik elos tia ku in eis buk puspis lun Baibel ke kas pengpeng ke pal ingo. Inquisition arulanu orekmakinyuk na paye tu in akkeye ma sap se inge. Tusruktu, tukun yiu 400 lun Inquisition, met nu kemwa su lungse Kas lun God elos langasla Baibel nu fon a elos kitelik nu sin met ke kas 20 kutu, sulpa toeni nu ka pa kutu kas, a kutu ip lulap ke Baibel langasyukla nu ke kas 16.
8 Tia alu lun Roman Catholic Church mukena pa kaifweung in kosroila Baibel nu sin met srisrik. Ke mutamweyen century ak19, Pavsky, sie professor lun St. Petersburg Academy of Divinity, el langasla Gospel lal Mattu ke kas Greek nu ke kas Russia. Kutupa buk ke Ma Simusla lun Kristian Greek langasyukla pa ka kas Russia, a Pavsky el orekma oanu editor ka ku met kol. Ma inge nu kemwa kitakutla nu sin met, nu ke na, ke orekma lun ekklesiastical, ke 1826 czar el orala inkanek in filiye Russian Bible Society ye koko lun “Holy Synod” lun Russian Orthodox Church, su mutamwauk ke pal inge el kosroila na paye orekma lun Russian Bible Society. Tok, Pavsky el langasla Ma Simusla lun Hibru nu ke kas Russian. In pal siefwunnu inge, Makarios, sie archimandrite ku missionary Orthodox lun Orthodox Church, el ouyepa langasla Ma Simusla lun Hibru nu ke kas Russia. Elos kemwa eis kai ke kaifweung lalos, a Baibel su elos langasla filiyuki nu ke nien buk lun church. Church el kaifweung na paye in filiye na Baibel ke kas matu lun Slavonic, su ke pal inge met srisrik elos tia rid ku kalem ke kas inge. Ke pal se ma elos liye la kaifweung lun met in eis etauk ke Baibel elos tia ku in kutongye, ke 1856, “Holy Synod,” el orala leng lalos sifwanu, elos oru ou inge wikin sie akmwuk in orala ma inge fwal nu ke ma alu lalos lalalfongi. Ke ma inge, kut fwin sramsram ke fwasrelik lun Kas lun God, kut ku in akilen kitakatelik inmaslon oiye su met kol lun alu elos akkalemye likin mano a ma oasr ke insielos na paye ke sripen ma inge akkalemyeyuk ke kas a orekma lalos.—2 Tessalonika 2:3, 4.
Kurunganang Kas Lain Me Akfokfok
9 Inmaslon met inge nu kemwa su langasla a simusla Baibel pa kutu met su lungse na paye Kas lun God a elos kaifweung na paye in kitelik ma inge nu sin met nu kemwa. William Tyndale el anwuki (ke 1536) ke ma el oru, meyen el langasla Baibel ke kas English. Francisco de Enzinas filiyuki nu in nien kapur sin Catholic Inquisition (tukun 1544) meyen el langasla a kitelik Ma Simusla lun Kristian Greek nu ke kas Spanish. Fwinne oasr me sensen na upa ke moul lal, Robert Morrison (mutamwauk 1807 nu ke 1818) el langasla Baibel ke kas Chinese.
10 Tusruktu, pal puspis, nunku yok ke ma saye, a tia ke lungse ke Kas lun God pa purakak met sim a met leng. Tuni me srikasrak akosr: (1) Met Samaria elos musai sie tempel fwin Eol Gerizim in orek akutun nu ke tempel fwin an Jerusalem. In akkeye ma elos oru inge, sie sramsram elos toeni nu ke Samaritan Pentateuch in Exodus 20:17. Me sramsram su elos toeni ka, su oanu ipen Ma Sap na paye, akkalemye la elos enenu in musai sie loang orek ke eot fwin Eol Gerizim a in orala me kise fwin an we. (2) Met su oru leng se meet ke buk lal Daniel nu ke Septuagint el eis sukosok su tia fwal ke leng su el oru. El toeni kutu kas su el nunku mu ku in aketeye ku akmwoye ma oasr ke text lun Hibru. El eisla liki kutu kas su el nunku mu met rid elos tia ku in eis. Ke pal se ma el langasla kas palu ke pal in sikyuk lun Messaia, su ku in konoiyukyuk in Daniel 9:24-27, el sang kas su tia paye ke aketeye ke lusen pal su oasr tari ka a el toeni ma saye, el ekulla, a ayaola kas puspis, arulanu kalem la el nunku in orala kas palu se inge in akkeye kaifweung lun Maccabees. (3) Ke century akakosr C.E., ke sie Latin treatise, arulanu kalem la sie met su arulanu moniyuk ke luti lun Trinity el toeni kas inge “in kosrao, Papa, Kas, a ngun mutal; a ma tulo inge ma siefwunnu,” a akkalemye la oanu kas inge tuku na paye ke 1 Jon 5:7. Tok kas se inge elos toeni nu ke sie text ke sie buk in limlim Latin ke Baibel. (4) Louis XIII (1610-43), in an France, elos fulela Jacques Corbin in langasla Baibel ke kas French in kutongye kaifweung lun Protestant. Meyen ma inge oasr ke nunuk lal, paenang Corbin el toeni kutu me sramsram ke text, wikin ma inge pa “me kise mutal ke mass” su oasr in Orekma 13:2.
11 Jeova el tia kutongye orekma koluk lalos inge ke Kas Lal, tusruktu ma koluk su elos oru inge tia ekulla akmwuk lal. Mea ma sikyuk inge el oru? In toeni kutu me sramsram ke Eol Gerizim, tia orala alu lun met Samaria in ekla sie alu su God el orekmakin in akinsemwomwoye metu. A, ma inge sang me akpayeye la, fwinne alu lun met Samaria el lalalfongi ke Pentateuch ku buk limekosr se meet lun Baibel, ma inge srakna sufwal tu elos in ku in luti ma paye. (Jon 4:20-24) Orekma koluk in ekulla kas su oasr ke Septuagint tia kutongye Messaia in tuku ke pal pakiyuki na paye su kas palu el fwakak ke inkanek lal Daniel. Sayen ma inge, fwinne Septuagint orekmakinyuk ke century se meet, tusruktu met Ju elos pala in long Ma Simusla ke kas Hibru ke inmwen lolngok lalos ke pal in rid. Ke sripe se inge, “met elos tawinu” ke pal se ma akpayeyen kas palu apkurun in tuku. (Luk 3:15) Fwin ke kas su elos toeni nu ke 1 Jon 5:7 in akkeye luti lun Trinity a ma oasr in Orekma 13:2 in akkeye luti lun Mass, ma inge nu kemwa tia ekulla ma paye. A tukun kutu pal, orekma koluk inge in lukma tukakinyuk. Buk limlim puspis lun Baibel su simusyukla ke kas na paye su orekmakin in pal meet oasr yurosr misinge a kasru kut in tuni ma paye lun kais sie leng.
12 Kutu kaifweung in ekulla Ma Simusla elos oru tia ke inkanek in ayaola mukena kutu kas ke fus puspis lun Baibel. Sie kaifweung yok orekla tu in tia akilen su God paye. Luma a orekma yok tu in ekulla, sang me akpayeye kalem la oasr me purakak fukoko su tuku ke ngun su fukoko liki kutena met ku u lun met—aok, me purakak su tuku sin met lokwalok yok lun Jeova, Setan su Devil. Meyen elos lela me purakak inge yurolos, paenang kutu sin met leng a met sim—kutu selos arulanu pwar, kutu elos alollo—elos mutamwauk in etukla liki Ma Simusla en God na paye inge, Jeova, ke an puspis su ma inge sikyuk. Sonna pal loes somla, kutu leng ke kas Hibru nu ke kas Greek, Latin, German, English, Italian, a Dutch, a kutupa, elos etukla liki Ma Simusla E mutal nu kemwa ku elos likiye na ma ekasr ke an ekasr. Elos ouyepa etukla liki ma inge ke Ma Simusla lun Kristian Greek.
13 Aok, e mwolanu se inge tia etukla liki nunuk lun met. Leng ke Ma Simsula lun Hibru nu ke kas Spanish, Portuguese, German, English, French, a kutupa kas, elos oaru in toeni E mutal lun God. Ke century ak16, en God el sulpa mutamwauk in sikyuk ke kain in leng puspis ke Ma Simusla lun Kristian Greek nu ke kas Hibru; ke century ak18, ke kas German; ke century ak19, ke kas Croatian a English. Fwinne met puspis elos srike in okanla en God, tusruktu fwin “len lun Jeova” tuku, oanu God el fwak, ‘mutanfwal puspis elos fwa etu tu Nga Jeova.’ Akmwuk inge lun God su el akkalemye tari tia ku in tafongla.—2 Piter 3:10; Ezekiel 38:23; Isaia 11:9; 55:11.
Me Sramsram Sun An Nu Kemwa Fwin Fwalu
14 Ke mutamweyen century aklungoul, Baibel el simusyukla tari ke kas 94 fwin an Europe. Ma inge el akola tulik lutlut ke Baibel fwin an we ke ma paye la, ma sikyuk sakuruk fwin fwalu e fwa tuku wikin saflaiyen Pal lun Met Pegan ke 1914, aok, elos tuku na paye! (Luk 21:24) Meet liki yiu se inge 1914 el safla, Baibel nu fon ku kutu buk su oasr ka, kitakutla ke kas 157 lun an Africa, in toeni nu ke kas su orekmakin yok inge, English, French, a Portuguese. Ke ma inge, foundeson in luti ke ma paye lun Baibel su ku in aksukosokye met pusisel ke ma lun ngun ke kain in sruf puspis a u puspis su muta we oakiyuki tari.
15 Ke pal se ma fwalu se inge el ilyuk nu ke len safla oanu kas palu el fwak, Baibel el sun tari an puspis fwin an Merike. Met fwafwasryesr su tuku fwin an Europe elos wisla ma inge fwal nu ke kain in kas puspis lalos. Sie program in lutlut ke Baibel orekla, sramsram nu sin met puspis, a kitelik lun me rid ke Baibel su orekla sin International Bible Student, su ingenu pangonyuk Met Lo lun Jeova. In toeni nu ke ma inge, Bible society puspis elos simusla tari Baibel ke kas 57 in nekla enenu lun u puspis fwin an Western Hemisphere.
16 Ke pal se orekma in luti ke peng mwo tuku meet liki “safla tuku,” Baibel el tia ma sasu fwin an Asia a ke tuka puspis fwin an Pacific. (Mattu 24:14) Ma inge kitakutla tari ke kas 232, su pengpeng ke an puspis inge lun fwalu. Kutu orekla ke Baibel nu fon se, kutu nu ke ma inge, Ma Simusla lun Greek na su langasyukla nu ke kas lalos; a kutu buk siefwunnu ke Ma Simusla Mutal.
17 Arulanu kalem, Baibel el tia on oanu sie buk matu na ke sie museum. Inmaslon buk nu kemwa su oasr fwin fwalu, Baibel mukena kain in buk su langasyukla a kitakutla ke inkanek yok. In toeni me akpayeye se inge la oasr kasru lun God na paye ka, ma nu kemwa su simusyukla ke buk inge e fwa akpayeye na paye. Me luti lal a ngun mutal su akkeye me luti inge, oasr orekma yok su wangin safla ke moul lun met puspis su muta in an puspis. Tusruktu srakna oasr ma pukanten—pus liki.
Ya Kom Esam?
◻ Mea se inge “kas lun God lasr” su ku in on na ma patpat?
◻ Kain in kaifweung fuka orekla in kutongye fwasrelik lun Baibel, a mea fwokin ma inge?
◻ Fuka oaru ke Baibel kurunginyuk?
◻ Fuka kas lun God ke akmwuk lal akkalemye la el sie kas moul?
[Study Questions]
1. (a) Mea kalmen kas se inge “kas lun God lasr”? (b) Fuka kut ku in srikeye mwolela lun met ke kas lun God?
2. Ke kain in oiye a orekma fuka Jeova el akpayeye kas lal fwin ke an Juda a an Israel in pal meeta?
3. (a) Kain in mwolela fuka Isaia el simusla su arulanu akpwarye kut? (b) Efu kom ku in lalalfongi la ma inge nu kemwa e fwa tuku na paye?
4. Fwinne buk limlim lun Baibel su original wangin ke len lasr, fuka kut ku in fwak na paye la kas lun God el “moul”?
5. (a) Kain in kaifweung fuka Togusra lun Syria el oru in kunausla Ma Simusla mutal ke Hibru? (b) Efu el tianu kutangla?
6. (a) Kain in kaifweung fuka orekla in kunausla Ma Simusla su met Kristian elos orekmakin meet? (b) Mea fwokin ma inge?
7. (a) Kain in kaifweung fuka orekla in kutongye fwasrelik lun Baibel fwin an Western Europe? (b) Mea sikyuk ke orekma in leng a kitelik lun Baibel?
8. Ke lusen century ak19, mea sikyuk ke orekma in leng a kitelik lun Baibel fwin an Russia?
9. Fuka kutu sin met leng elos akkalemye lungse lalos ke Kas lun God?
10. Kain in me srikasrak fuka akkalemye la oasr met leng puspis su mokleyuk ke ma saye a tia ke lungse ke Kas lun God?
11. (a) Fuka Kas lun God el on na fwinne oasr orekma suoru su tuku ke met leng puspis? (b) Buk limlim ekasr in pal meeta oasr yurosr oanu me akpayeye ke ma Baibel el fwak na paye meet? (Srike liye.)
12. (a) Kain in orekma koluk fuka in ekulla Ma Simusla met leng puspis elos oru? (b) Fuka lupan orekma koluk se inge?
13. Efu ku kaifweung puspis in ekulla ma simusla in Baibel tia kol nu ke etukla liki en God ke nunuk lun met?
14. (a) Ke century ak20, Baibel el simusla ke kas ekasr fwin an Europe, a mea fwokin ma inge? (b) Ke saflaiyen 1914, kas ekasr fwin an Africa Baibel langasyukla?
15. Ke mutamweyen len safla, mea lupan fwasrelik lun Baibel ke kas puspis lun met fwin an Merike?
16, 17. (a) Mea lupan fwasrelik lun Baibel ke pal se ma orekma in luti fwin fwalu nu fon tuku? (b) Fuka Baibel el akpayeye la el sie buk su ku in on na a ku in me purakak yok?
[Box on page 22]
Ya Kut Etu na Paye Mea Baibel el Fwak Meet?
Apkurun 6,000 buk limlim su simusyukla na paye ke paon met sim sang me akpayeye ke koanon Ma Simusla lun Hibru. Kutu nu ke ma inge simusyukla meet liki pal lun met Kristian. Oasr buk limlim 19 ke Ma Simusla lun Hibru nu fon su simusyukla meet liki pal in sim ke inkanek lun ingin ku kutena kofwen me sim. Sayen ma inge, ke pal senpanu inge, oasr leng puspis su orekla nu ke kas 28.
Fwin ke Ma Simusla lun Greek, apkurun 5,000 buk limlim ke kas Greek elos filiye nu ke catalog. Sie sin buk limlim inge simusyukla meet liki 125 C.E., ke ma inge yiu ekasr na somla tukun ma original simusyukla. A kutu nu ke ip su miselik ke buk limlim inge nunkeyuk ma sasu kutu srisrik. Ma 22 ke buk 27 su etuku ke ngun lun God, oasr 10 nu ke 19 buk limlim fon se su simusyukla ke uncial. Pise srisrik emeet ke buk limlim fon su simusyukla ke uncial ke kutena buk ke ip lun Baibel inge pa tulo—ma lun Fwakyuk. Sie buk limlim fon ke Ma Simusla lun Greek simusyukla ke century akakosr C.E.
Wangin kutena me rid in pal meeta su oasr me akpayeye yok su tuku ke ma simusla puspis in pal meeta