Ya Kom Moliyukla Tari Fwin God El Oru Orekma Lal?
“A len ingo fwin tia akfutotoyeyuk, wanginu ikwe in moul; a ke met sulela len ingo fwa akfutotoyeyuk.”—MATTU 24:22.
FUKA lupan pwar lom ke moul lom sifwanu? Met puspis misinge arulanu nunkelos sifwanu alukela ma fwal, a tia loang nu sin kutu met. Aok, Baibel el tianu lain ma kut arulanu nunku fwal yok na fwin ma inge sun kut. (Efesus 5:33) Wikin ma inge pa insemwomwo lasr ke pal fwasru. Ke ma inge arulanu fwal kom fwin lungse in etu pal fwasru lom. Ya kom insemwomwo in etu ma inge?
2 Kut etu na paye la met sap lal Jisus elos arulanu lungse in etu pal fwasru lalos. (Mattu 19:27) Pa inge luman ma sikyuk ke pal se ma met akosr selos wilul Jisus fwin Eol Olivet. Elos siyuk nu sel: “Ma inge fwa sikyuk nge, a mea me akul ke ma inge nu kemwa apkurun in akpayeyuk?” (Mark 13:4) Jisus el tianu pilesru me siyuk lalos in etu ma sikyuk ke pal fwasru—lalos a lasr. Pal puspis el akkalemye mea pal fwasru a oru nu sin met tumal lutlut lal a mea saflaiye na paye.
3 Topuk lal Jisus sie kas in palu su akpayeye ke len lasr. ma inge kut ku in liye ke meun lulap puspis a kutu me fus lulap ke century lasr, kusrusr su uniye met puspis, sral na upa su orala met in mas a mise, a me lokwalok—su tuku ke mas inge Spanish influenza su sun an nu kemwa ke 1918 nu ke mas inge pangpang AIDS. Tusruktu pus me topuk lal Jisus ouyepa akpayeye tari meet su kol nu ke kunanela lun Jerusalem sin met Rom ke yiu 70 C.E. Jisus el sang kas in sensen nu sin met tumal lutlut lal: “A komwos in liyekomwosyung sifwanu; tu elos fwa eiskomwosyung nu sin un met papu, a elos fwa sringel komwos in imwen lolngok, a komwos fwa tu ye mutun met Leum a togusrai keik, tu in ma lo nu selos.—Mark 13:9.
Mea Jisus el Palye, a Mea Sikyuk
4 Jisus el tia sramsram mukena ke oiye koluk su met puspis elos oru nu sin met tumal lutlut lal. A el sang me kasru nu selos ke ma elos enenu in oru. Ke sie me pupulyuk: “A ke komwos liye me srungeyuk lun ma kunausten tu yen sufwal nu sel in tu we (el su rid lela lan etu), na lela elos su muta in Judia in kaengla nu fwin eolu.” (Mark 13:14) Me sramsram ou inge ku in liyeyuk pa in Luk 21:20 su fwak: “A ke komwos liye un met meun apneni Jerusalem.” Fuka ma inge akpayeye na paye ke pal meeta?
5 The International Standard Bible Encyclopedia (1982) el fwak nu sesr: “Met Ju elos tia ku in muta misla ye koko lun Rom a met kol lun Rom elos akyokye orekma silolel, wangin pakomuta, a orekma suoaru lalos. Orekma koluk lain kolyuk lun Rom sikyuk ke yiu 66 A.D. . . . Meun mutamwauk ke pal se ma Zealots elos eis an Masada, na tok, ye koko lal Menahem, elos march nu Jerusalem. In pal se na met Ju puspis ke sie siti ye koko lun sie governor anwuki, a peng ke orekma silolel inge fwasrelik in an nu kemwa. Coin se ku mani sasu orekla a ma inge akkalemye orekma lain Rom mutamwauk in Yiu 1 nu ke Yia 5.”
6 Twelfth Legion ke solse lun Rom ye koko lal Cestius Gallus su muta fwin an Syria elos tuku, kunausla an Galili a Judia, a tok elos orek lokwalok nu ke capital, elos sroukye an lung lun “Jerusalem siti mutal.” (Niemaia 11:1; Mattu 4:5; 5:35; 27:53) In akkalemye ke kas futoto, Volume lun The Roman Siege of Jerusalem el fwak kas inge: “Ke lusen len limekosr, met Rom elos srike in fwanyuk nu ke kalkal, tusruktu met Ju elos tia lela pal nu kemwa. Ke saflaiye, met liaung lun kalkal, elos munasla ke sripen mulot su oanu af putati nu fwelos meyen met solse lun Rom elos sisla ma inge fwelos. Elos orala testudo—sie luma in afwunye sifwelos a manolos ke me loeyuk—met solse lun Rom elos akmunasyela tari kalkal a elos srike in esukak srungal lulap ke kalkal se inge. Sie sangeng lulap sikyuk nu sin met Ju su kurunaganang Jerusalem.” Met Kristian su muta ke sitiu elos esam ke pal inge kas lal Jisus a elos akilen la me srungeyuk lun ma kunausten tu yen mutal.a Tusruktu met solse lun Rom elos kulusye siti sa tari, fuka elos ku in kaengla liki oanu ma Jisus el sapkin nu selos in oru?
7 Met sim ke me sramsram lun fwalu pangpang Flavius Josephus el fwak: “Cestius [Gallus], su tia loang nu ke me keok lun met ke sripen orekma lalos in kulusye siti sa a ke pulakin asor lun met ke siti, el sap nu sin met solse lal in tu, el fuleak fwinsrak lal ke kutangla, tia kalme el kuf, a wangin aketeye efu el som liki siti sa.” (The Jewish War, II, 540 [xix, 7]) Efu Gallus el tia aksafyela meun lal? Wangin aketeye ke ma inge, tusruktu ma yok pa fuleak lal in kunausla Jerusalem sang kasru nu sin met Kristian in akpayeye kas lal Jisus in kaengla nu fwin eolu.
8 Akos lalos kol nu ke moul. Na tia pat toko met Rom elos sulpa tuku in kunausla met nu kemwa su lainelos. Orekma in kulusye Jerusalem ye koko lal General Titus mutamwauk April nu ke August 70 C.E. Sie me aksangeng na paye nu sin sie met in ridi ma Josephus el simusla ke ongoiye lun met Ju. Sayen met sau mise ke sripen meun lalos lain met Rom, kutu sin met Ju anwuki sin kutu un met Ju, sral upa paenang elos kangla tulik nutulos sifwanu. Ke pal se ma met Rom elos kutangla ke meun, oasr ke 1,100,000 met Ju anwuki tari.b Ke 97,000 met su tia mise ke meun, pus selos anwuki pa tok; kutu selos ekla met kos. Josephus el fwak: “Elos nu kemwa su sonna sun yiu 17 matwe elos filiyuki nu ke me kapur a supweyukla nu an Ijipt ke sie orekma upa, a sie pise yok Titus el supwela nu ke an puspis in mise ke an sritel lalos ke kutlas ku ke kosro lemnak.” Oasr 11,000 met su kapuri mise ke sral ke pal se ma elos supalik kais sie met ke an se su elos lungse supalosla.
9 Met Kristian elos ku in sang kulo meyen elos akos Leum ke kas in sensen lal nu selos a elos kaengla liki siti se inge meet liki met Rom elos foloko. Ke ma inge elos moleyukla liki akpayeye se meet lun “ongoiye lulap su sonna liyeyuk ke mutamweyen fwalu, nu inge, mo, e fwa tia nu tok fwin an Jerusalem. (Mattu 24:21) Jisus el fwak: “ A len ingo fwin tia akfutotoyeyuk, wanginu ikwe in moul; a ke met sulela len ingo fwa akfutotoyeyuk.” (Mattu 24:22) Mea kalmen kas inge in pal meeta, a mea kalmen kas inge ke len lasr?
10 In pal meeta akkalemye la “ikwe su moul” el sramsram ke met Ju su moliyukla liki ongoiye lulap fwin an Jerusalem ke yiu 70 C.E. Met Kristian elos kaengla, ke ma inge God el ku in lela met Rom in sa na kunausla Jerusalem. In kas saye, ke sripen “met sulela” elos tia muta ke me sensen, paenang len lun ongoiye lulap ku in akfutotoyeyuk, a ma inge sang pal mwo nu sin kutu “ikwen” met Ju in moul. Kut nunku meet la met Ju nu kemwa su moul elos lumeyuk nu sin met nu kemwa su e fwa moula liki ongoiye lulap ke len lasr.—Fwakyuk 7:14.
11 Tusruktu ya aketeye ke ma se inge oanu sie ke ma sikyuk ke yiu 70 C.E.? Jisus el fwak la “ikwen” met fwa “moliyukla” liki ongoiye lulap. Ya kom ku in orekmakin kas se inge “moliyukla” nu sin 97,000 met su tia mise, mo pus selos mise tukun sie pal ke sripen sral ku anwuki ke nien sritel? Josephus el sramsram ke sie nien sritel fwin an Caesarea: “Piselos su mise ke anwuk lalos ke kosro ku ke anwuk lalos nu sin sie sin sie, ku elos su isisyuk ke e ke elos srakna moul, alukela liki 2,500.” Fwinne elos tia mise ke pal se ma met Rom el kulusye Jerusalem tusruktu elos tia pa “moliyukla” toko. A ya Jisus el nunkelos oanu sie ke met insemwomwo su e fwa moula liki “ongoiye lulap” su apkurun in tuku?
Ikwe Su Moleyukla—Fuka?
12 Ke yiu 70 C.E., Jeova el tia sifwil oek Met Ju oanu met sulosola lal. Jisus el akkalemye la God el sisila mutanfwal se inge a el lela capital siti lal, tempel a akmwuk in alu lal in kunanela. (Mattu 23:37–24:2) God el sulela mutanfwal sasu lal, pa inge Israel in ngun. (Orekma 15:14; Rom 2:28, 29; Galetia 6:16) Wikin ma inge pa mokul a mutan su suleyukla liki mutanfwal nu kemwa a elos akmusrala sin ngun mutal. (Mattu 22:14; Jon 15:19; Orekma 10:1, 2, 34, 35, 44, 45) Yiu puspis meet liki Cestius Gallus el tuku in orek meun lain Jerusalem, Piter el sim leta nu sin “met sulosola oanu etu omeet lun God Papa, in aknasnasye lun ngun.” Met akmusrala inge elos “met sulela, met tol leum, mutanfwal mutal.” (1 Piter 1:1, 2; 2:9) God el e fwa wisla met sulosola inge nu in kosrao in wilul Kraist in kol.—Kolosse 1:1, 2; 3:12; Taitus 1:1; Fwakyuk 17:14.
13 Akilenyen met sulosola inge yok sripe, meyen Jisus el palye la len lun ongoiye lulap fwa akfutotoyeyuk ke sripen “met sulela.” Kas Grik inge su langasyukla “ke sripen” ku ouyepa kalme “kel” ku “ke . . . sripel.” (Mark 2:27; Jon 12:30; 1 Korint 8:11; 9:10, 23; 11:9; 2 Timote 2:10; Fwakyuk 2:3) Ke ma inge Jisus el fwak kas inge meet, ‘A len ingo fwin tia akfutotoyeyuk, wanginu ikwe in moul a ke sripen met sulela len ingo fwa akfutotoyeyuk.’c (Mattu 24:22) Ya oasr ma lane su tuku nu ke ma sikyuk inge, ku ma inge sikyuk “ke sripen met sulosola Kristian su sremla fwin an Jerusalem?
14 Esam la ke yiu 66 C.E., met Rom elos tuku nu ke an, elos muta ke an fulat lun Jerusalem, a mutamwauk in kunausla kalkal. Josephus el fwak: El funu kaifweung na in pal se ma el kulusye an we, el sroukye tari siti se inge ke pal se na.” Siyuk sum sifwanu, ‘Efu met solse fukoko lun Rom elos tu tui a “wangin aketeye ke ma elos oru” ke pal se ma elos aksafyela orekma lalos” a folokla nu in an selos?’ Sie mokul sumat in tuni a aketeye sramsram ke meun su pangpang Rupert Furneaux, el fwak: “Wangin met sim ke me sramsram lun fwalu ku in aketeye ke sulela sakuruk la Gallus.” Fwin oasr kutena sripe, kut tia etu, tusruktu ma inge akfutotoye ongoiye lulap. Met Ju elos aklokwalokye met Rom ke pal in foloko lalos in an selos. Mea sikyuk nu sin met Kristian akmusrala su “sulosola” su sremla fwin an Jerusalem? Meyen met Rom elos som liki an Jerusalem paenang elos inge oasr pal mwo in moliyukla liki kutena ma upa su ku in filiye moul lalos ke me sensen ke lusen pal in ongoiye. Ke ma inge, met Kristian inge nu kemwa su eis ma lane ke pal se ma met Rom elos tu tui kitin pal meun lalos lain Jerusalem ke yiu 66 C.E., pa inge “ikwe” su moleyukla in Mattu 24:22.
Mea Pal Fwasru Lom?
15 Saap sie met el siyuk, ‘Efu Nga enenu in arulanu loang ke kas inge lal Jisus su akkalemyeyuk?’ Meyen oasr sripe yok in fwak la kas palu lal Jisus e fwa akpayeyuk yok liki, upa liki ma sikyuk in pal meeta, a nu ke yiu e 70 C.E.d (Srike liye Mattu 24:7; Luk 21:10, 11; Fwakyuk 6:2-8.) Ke lusen yiu puspis ke len lasr, Met Lo lun Jeova elos luti la me akpayeye lulap su sikyuk ke len lasr akkalemye la kut ku in lalalfongi na paye ke sie “ongoiye lulap” su apkurun in tuku. Ke lusen pal inge, fuka kas palu in Mattu 24:22 e fwa akpayeyuk?
16 Pus liki yiu lungoul tukun ongoiye fwin an Jerusalem, met sap Jon el simusla buk lun Fwakyuk. El sang me akpayeye su akkalemye la ongoiye lulap e fwa sikyuk toko. A, kut fwin loang nu ke ma sikyuk nu sesr, na kut e fwa insemwomwo in etu la Fwakyuk el palye tari a el akpayeye nu sesr la oasr ikwen met su fwa moula liki ongoiye lulap inge su apkurun in tuku. Jon el fwak la “sie u lulap . . . sin sruf nu kemwa, a fwil nu kemwa, a loa nu kemwa.” Su met inge? Sie pusra in kosrao me el sang topuk nu ka: “Elos inge, elos su tuku liki ongoiye lulap.” (Fwakyuk 7:9, 14) Aok, elos fwa moula liki! Kas palu in Fwakyuk el ouyepa ase nu sesr lalmetmet ke ma e sikyuk nu kemwa ke ongoiye lulap a fuka Mattu 24:22 e fwa akpayeyuk.
17 Ip se meet su ikasla ongoiye lulap inge pa meun lain mutan kosro su ke kas pupulyuk pangonyuk “Babulon Lulap.” (Fwakyuk 14:8; 17:1, 2) El aoliyen alu kikiap nu kemwa fwin fwalu nu fon, wikin Kristendom su arulanu pengpeng ke oiye koluk lal. Fwal nu ke kas in fwakyuk 17:16-18, God el filiye ke insien met kol lun politic ma lungse lal in kunausla mutan kosro se inge.e Nunku, fuka luman ma inge nu sin met “met sulosola” akmusrala lun God a nu sin met wilul pangpang “u lulap”? Ke pal se ma meun inge lain alu kikiap yokyokelik, luman un alu nu kemwa fwin fwalu nu fon e fwa wanginla, wekunang met lun Jeova.
18 Pal inge pal su kas lal Jisus in Mattu 24:22 e fwa akpayeyuk na paye ke inkanek yok. Oanu met sulosola lun God in pal meeta fwin an Jerusalem su oasr ke me sensen yok, met kulansap lun Jeova elos luman oasr pa ke me sensen in musalla ke lusen pal in meun lain alu kikiap, luman meun inge el e kunausla “ikwe” nu kemwa ke met lun God. Tusruktu, lela kut in esam mea sikyuk ke yiu 66 C.E. Ongoiye su met Rom elos oru akfutotoyeyuk, a ma inge sang pal mwo nu sin met sulosola akmusrala lun God in kaengla a moula liki. Ke ma inge kut ku in lalalfongi la meun upa in kunausla alu kikiap tia ku in kol nu ke anwuki lun congregation nu kemwa fwin fwalu nu fon lun met alu paye. Ma inge sa na in tari, oanu “sikyuk in len se.” E fwa akfutotoyeyuk, a tia lela in aksafyela nien sun lun meun inge, tu in oasr pal mwo lun met lun God in “moleyukla liki.”—Fwakyuk 18:8.
19 Kutu ipen akmwuk lal Setan su Devil ke u lal fwin fwalu e fwa muta na tukun ma sikyuk inge ke lusen sie pal, tu in tung a akkalemye asor lalos ke tula lun alu kikiap su asrouki lalos. (Fwakyuk 18:9-19) Ke kutu oiye, elos fwa akilen la met kulansap paye lun God elos muta na, “elos muta in misla, a muta yen wangin pot we” a luman fwusesr in kunausla. Fuka sie me lut lulap sikyuk a sanolos! In topuk nu ke me sensen lain met kulansap lal, God el e fwa tuyuk in oru nununku lain met lokwalok lal ke ip safla lun ongoiye lulap.—Ezekiel 38:10-12, 14, 18-23.
20 Ip se akluo inge ke ongoiye lulap inge ku in oanu sie ke ma sikyuk fwin an Jerusalem a nu sin met lal ke folok akluo lun met Rom lain Jerusalem ke yiu 70 C.E. Ma inge sie “ongoiye lulap na paye, oanu tia liyeyuk ke mutamweyen fwalu, nu [inge], mo, a fwa tia nu tok.” (Mattu 24:21) Ou inge, kut ku in lalalfongi na paye la met sulosola lun God a kutu met su wilul elos tia muta ke me sensen, ku anwuki elos. Elos tia enenu in kaeng som nu ke kutu an. Met Kristian ke century se meet elos enenu in kaeng som nu ke fwin eol, oanu an Pella alukela liki infwal Jordan. Ke pal fwasru, Met Lo oaru lun God elos muta in an nu kemwa fin fwalu, ke ma inge molela lun sie met tia som liki an se ma elos muta we.
21 Me kunausten tia tuku ke un met meun lun Rom ku kutena u lun met, A, buk lun fwakyuk el akkalemye la un met meun elos tuku in kosrao me. Aok, ip safla ke ongoiye lulap e fwa orek tia ke ku lun kutena solse lun met, a “Kas lun God,” Togusra Jisus Kraist, ke kasru lun “met meun in kosrao,’ wekunang met akmusrala Kristian su moulyuk tari nu in kosrao ke pal inge. “Togusra lun togusra a Leum lun leum” e fwa kunausla met puspis yok liki ma musalla su met Rom elos oru ke yiu 70 C.E. El e fwa kunausla met nu kemwa su lain God—togusra puspis, leum lun solse, met kos a met sukosok, met lulap a met srisrik. U lal Setan fwin fwalu e fwa sun safla lal.—Fwakyuk 2:26, 27; 17:14; 19:11-21; 1 Jon 5:19.
22 Esam la “ikwe,” lun met akmusrala a u lulap elos moleyukla meet tari ke pal se ma Babulon Lulap musalla ke mutamweyen ip se meet lun ongoiye lulap. Oupanu, ke ip safla lun ongoiye lulap, “ikwe” nu kemwa su kaengla a som nu yurin Jeova elos fwa moul. Fuka ma sikyuk inge siena liki ma sikyuk nu sin met Ju koluk ke yiu 70 C.E.!
23 Nunku ke luma a ma e sikyuk ke pal fwasru lom a ke met su kom lungse, tuni kain in mwolela fuka fwakyuk 7:16, 17 el ase nu sesr. “Elos fwa tia sifwil musrinsral, a tia sifil malu, a fwat tia sifwil oalos, ku kutena fwol, tu Lam su infwulwen tron el fwa seperd lalos, a el fwa kololos nu ke lufin kof in moul. A God el fwa ela sronin met nu kemwa liki mutalos.” Paye, pa inge “molela” na paye ke sie inkanek mwolanu.
[Footnotes]
a Srike liye The Watchtower lun June 1, 1996, sra 14-19.
b Josephus el fwak: “Ke pal se ma Titus el utyuk el arulanu lut ke ku lun siti sa . . . El lut na paye a fwak: “God el wi kut; God pa orala met Ju in kuf ke nien molela inge; meyen kain in poun met fuka ku kofwen me meun fuka ku in kunausla liki tauer se inge?’ ”
c Sie me purakak nunuk, meyen text lal Shem-Tob ke Mattu 24:22 orekmakin kas Hibru se inge ʽa·vurʹ, su kalmekin “kel,” ke sripel, tu in.”—Srike liye me lutlut su kut tari, sra 13.
d Srike liye The Watchtower lun February 15, 1994, sra 11 a 12, a chart ke sra 14 a 15, su akkalemye ke inkanek takla ke kas palu lal Jisus su ku in konoiyukyuk in Mattu sapter 24, Mark sapter 13, a Luk sapter 21.
e Srike liye Revelation—Its Grand Climax At Hand!, sra 235-58, orekla sin Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc, ke 1988.
Fuka Kom Ku In Topuk?
◻ Mea ip luo inge ke meun lun met solse lun Rom lain Jerusalem?
◻ Efu 97,000 met Ju su moula liki ongoiye ke yiu 70 C.E. elos tia aoliyen “ikwe” su simusyukla in Mattu 24:22?
◻ Fuka len in ongoiye fwin an Jerusalem akfutotoyeyuk, a fuka “ikwe” se moleyukla meet?
◻ Ke len in ongoiye lulap su apkurun, fuka len se ke ma inge akfutotoyeyuk a “ikwe” fwa moliyukla?
[Study Questions]
1, 2. (a) Efu fwal nu sin sie met in fosrngakin pal fwasru lal? (b) Pwar ke pal fwasru ku in purakak kain in kusensiyuk fuka?
3. Efu kut orekmakin topuk lal Jisus in len lasr misinge?
4. Mea kutu nu ke me sensen su Jisus el toeni nu ke topuk lal?
5. Mea sikyuk inmaslon met Ju ke yiu 66 C.E.?
6. Orekma lun met Ju in lain purakak met Rom in oru mea?
7. Ke pal se ma kutangla arulanu apkurun ke yiu 66 C.E., mea met Rom elos oru?
8. Mea ip se akluo ke kaifweung lun met Rom lain Jerusalem, a mea met lula elos sun?
9. Efu met Kristian paye elos tia sun me ongoiye su sikyuk nu sin met Ju, tusruktu kusensiyuk fuka sikyuk?
10. Fuka aketeye lasr meet ke Mattu 24:22?
11. Efu luman fwal in sulpa lutlutkin aketeye ke Mattu 24:22?
12. Su “met sulosola” ke century se meet su God el inse nu se?
13. Mea kalmen kas lal Jisus in Mattu 24:22 in pal meeta?
14. Fuka “ikwe” sa moleyukla ke pal se ma met Rom elos som liki Jerusalem ke yiu 66 C.E.?
15. Efu kom ku in fwak la Mattu sapter 24 arulanu purakak nunuk lasr in nunku yok ke len lasr?
16. Me akpayeye fuka su purakak insiesr Fwakyuk el ase nu sesr ke ongoiye lulap su futotoeni?
17. Mea ma inge su luti nu sesr ke ip se meet ke mutamweyen ongoiye lulap?
18. Efu luman wangin “ikwe” su e fwa moleyukla ke mutamweyen ongoiye lulap?
19. (a) Tukun ip se meet lun ongoiye lulap, mea ma inge su arulanu kalem› (b) A ma inge ku in kol nu ke mea?
20. Efu ku ip se akluo ke ongoiye lulap tia me sensen nu sin met kulansap lun God?
21. Su e fwa oru meun safla, a mea fwokin ma inge?
22. “Ikwe” fwa moleyukla ke kalme yok fuka?
23. “Ikwe” su e fwa moula liki elos ku in ngetuk nu ke mea ke pal fwasru?