“Ma Inge Fwa Te Oru Meet”
“Jisus el fwak nu selos: ‘. . . Ma inge fwa te oru meet, a saflaiye sumwe tuku.’ ”—MATTU 24:4-6.
WANGIN alollo la kom pwar ke moul lom a ke pal fwasru lom. Ke ma inge kom enenu pa in pwar ke sie me lutlut su purakak pwar lal C. T. Russell in yiu 1877. Russell, su tok el oakiye Watch Tower Society, el simusla buk srisrik inge The Object and Manner of Our Lord’s Return. Buk srisrik inge su oasr sra 64 el sramsram ke foloko lal Kraist, ku tuku lal ke pal fwasru. (Jon 14:3) Sie pal ke pal se ma elos muta Fwin Eol Olive, met sap elos siyuk ke foloko lal a “Ma inge fwa sikyuk nge, a mea akulin oasr tari lom [ku, “tuku,” King James Version] a saflaiyen akmwuk inge?”—Mattu 24:3.
2 Ya kom etu a kalem ke me top lal Jisus? Ma inge kut ku in konaok ke Gospel tulo. Professor D. A. Carson el fwak: “Sapter ekasr ke Baibel purakak me akukuin inmaslon met leng yok liki sapter 24 lun Mattu a kutu sapter su oanu el in Mark 13 a Luk 21.” Na el aketeye ma el sifwanu nunku—sie kain in nunuk pa su purakak me akukuin. Ke kutu century somla, kain in nunuk puspis inge akkalemye silalalfongi. Elos su fwakak ma inge nunku la Jisus el tia fwak ke kutena pal ma kut ku in ridi in Gospel, a ma el fwak akkolukyeyuk tok, ku ma el palye tia akpayeyuk—kain in nunuk su tuku ke lalmetmet lun met. Sie commentator el tuni Gospel lal Mark ‘ke inkanek lalmetmet lun met lun Mahayana-Buddhist’!
3 Tia oanu elos, Met Lo lun Jeova elos lalalfongi ke ma paye a sumwos lun Baibel, wekunang ma Jisus el fwak nu sin met sap akosr su welul Fwin Eol Olive len tulo meet liki el mise. Mutamwauk ke len lal C. T. Russell, met lun God elos kapkapek ke kalem lalos ke kas palu su Jisus el sang. Ke yiu ekasr somla, The Watchtower el akkalemye yok nunuk lun met lun God ke kas palu inge. Ya kom kalem tari ke me lutlut inge, a liye me purakak ku lal ke moul lom?a Lela kut in kalweni ma inge.
Sie Akpayeye Upa Su Ku in Liyeyuk ke Mutamwauk
4 Met sap nu kemwa elos etu la Jisus pa Messaia. Ke ma inge in pal se elos long el sramsram ke mise lal, sifwil moulyuk, a sifwil foloko, saap elos mutamwauk in nunuk, ‘Fwin Jisus el mise a som, fuka elan ku in oru ma mwolanu nu kemwa su metu sano mu Messaia el e fwa oru?’ Sayen ma inge, Jisus el sramsram ke saflaiyen Jerusalem a tempel lal. Saap met sap nu kemwa elos nunku, ‘Nge a fuka ma inge fwa sikyuk?’ Meyen elos lungse in kalem ke ma inge, oru met sap elos siyuk: “Ma inge fwa sikyuk nge, a mea akul ke ma inge nu kemwa apkurun in akpayeyuk?”—Mark 13:4; Mattu 16:21, 27, 28; 23:37–24:2.
5 Jisus el fwakak nu selos la e fwa oasr meun, sral, me lolwalok, kusrusrsrusr, srunga, a kolyai nu sin met Kristian, Kraist kikiap, a orekma in luti fwin fwalu nu fon ke peng mwo lun Togusrai. A na safla e fwa tuku. (Mattu 24:4-14; Mark 13:5-13; Luk 21:8-19) Jisus el fwakak ou inge ke mutamweyen yiu 33 C.E. Tokin yiu ekasr somla [33-70 C.E.], met tuma lutlut watwen lal su tuni akmwoye elos ku in akulin la kas palu su akkalemyeyuk tari meet akpayeyuk ke sie inkanek kalem. Aok, me sramsram lun fwalu akpayeye la akul el akpayeyuk in len ingo, kol nu ke safla lun akmwuk nu kemwa lun met Ju ye paon met Rom in yiu 66-70 C.E. Fuka ma inge sikyuk?
6 Ke lusen pal fol lun summer fwin an Judea in yiu 66 C.E., Met Ju Zealots elos kol sie meun lain met topang lun an Rom ke sie nien muta lun solse su futoto nu ke tempel lun Jerusalem, ma inge paenang fos upa in an inge. Ke buk se inge History of the Jews, Professor Heinrich Graetz el fwak: “Cestius Gallus, su mwal lal pa Governor lun an Syria in akkeye a in akfulatye kolyuk lun Rom, . . . el tia ku in muteng in liye na meun inge in fwasrelik a tia oru kutena ma in kutonye. El oreni nu fon met solse lal, a met fwisrak nu kemwa su muta raunella elos in sang solse lalos in kasrel.” Solse inge piselos oasr ke 30,000 elos apneni Jerusalem. Tokin meun ke kutu pal, met Ju elos munasla folok nu ke kalkal su futoto nu ke tempel. “Ke lusen len limekosr met Rom elos srike in kunausla kalkal, tusruktu pal nu kemwa elos enenu in folok ke sripen kofwen me meun lun met Judea. Ke len akonkosr na elos kutangla in kunausla kutu ipen kalkal ke leyen eir ye mutun Tempel.”
7 Nunku ke fosrngala lulap lun met Ju ke century se meet, meyen elos nunku a pulakin ke mutamwauk me la God el kurunginelos a siti mutal lal! Tusruktu, met tuma lutlut lun Jisus elos eis tari kas in sensen ke ongoiye se inge su e fwa tuku nu fwin an Jerusalem. Jisus el fwak tari meet: “Tu len fwa tuku nu fwom, ke met lokwalok lom fwa orauk nien san apinkomweni, a kuluskomla, a kosrekomla, siske nu kemwa. A elos fwa sinukinkomla nu in fok, a tulik nutum in kom, a elos fwa tia likiye in kom sie eot fwin sie.” (Luk 19:43, 44) Tusruktu, ya ma inge ku in kalmekin la mise nu sin met Kristian nu kemwa su muta Jerusalem in yiu 66 C.E.?
8 Ke pal el topuk met sap Fwin Eol Olive, Jisus el palye: “Tu in len ingo a fwa oasr ongoiye, oanu tia liyeyuk ke mutamweyen ma orekla ma God el orala nu inge, a fwa tia nu tok. A Leum el fwin tia akfutotoye len ingo, wangin ikwe fwa moul. A ke met sulela, su el sulela, el akfutotoye len ingo.” (Mark 13:19, 20; Mattu 24:21, 22) Ke ma inge len fwa akfutotoyeyuk a “met sulela” fwa moul. Su met sulela inge? Kalem la elos inge tia met Ju koluk su fwakak la elos alu nu sin Jeova tusruktu srunga Mwen nutul. (Jon 19:1-7; Orekma 2:22, 23, 36) Met sulela ke pal ingo pa met Ju a met saye su akkalemye lalalfongi nu sin Jisus oanu sie Messaia a Met Molela. God el sulela met inge nu kemwa, a ke Pentekost 33 C.E. el oralosla oanu sie mutanfwal sasu in ngun, “Israel lun God.”—Galetia 6:16; Luk 18:7; Orekma 10:34-45; 1 Piter 2:9.
9 Ya len ingo “akfutotoyeyuk” a met akmusrala su sulosola fwin an Jerusalem elos moul? Professor Graetz el fwak: “[Cestius Gallus] el nunku mu la tia fwal in tafwela na meun lalos lain met su kaifweung in lainelos a in oru sie meun loes ke pulanpal ingo, su af ke autumn mutamwauk ke pal na futoto . . . a oru solse lal tia ku in eis ma enenu lalos. Ke sripe inge, el nunku mu saap inkanek na lalmetmet se pa in tui.” Kutena ma Cestius Gallus el nunku meet, met meun lun an Rom elos tui a som liki sitiu, pus selos anwuki ke sripen met Ju ukwelos.
10 Me lut ma lulap ke met meun lun an Rom tui a folokla nu yen selos su sang pal mwo nu sin “ikwe”—met tuma lutlut lun Jisus su oasr ke me sensen in an Jerusalem—in moul. Me sramsram matu akkalemye la ke pal mwo inge ikakla nu selos, met Kristian puspis elos kaengla liki an inge. Ma inge akkalemye na paye ku lun God in etu ma e sikyuk ke pal fwasru a in sang molela nu sin met su alu nu sel! Tusruktu, mea sikyuk nu sin met Ju nu kemwa su tia lalalfongi a muta na fwin an Jerusalem a Judea?
Met Su Moul In Pal Lalos Elos Sun Ongoiye Lulap
11 Met Ju puspis elos pulakin la akmwuk in alu lalos, oakiyuki nu ke tempel, fwa on nu tok ma patpat. Tusruktu, Jisus el fwak: “Lutlut ke me pupulyuk lun sak fig . . . ke pal inge: Ke lesak la srak fusas, a sra srunak, komwos etu tu pal in fwol apkurun me. Ou inge komwos ouyepa, ke komwos liye ma inge nu kemwa, komwos etu tu apkurun, aok nu ke mutunoaoa. Payenu Nga fwak nu sumwos, fwil se inge fwa tia alfukfukla, nu ke pal ma inge nu kemwa akpayeyuk. Kosrao a fwalu fwa wanginla, a kas luk fwa tia wanginla.”—Mattu 24:32-35.
12Ke yiu puspis su kol nu ke 66 C.E., met Kristian elos liye ma puspis ke ipen akul su akpayeyuk—meun, sral, wekunang orekma in luti yok ke peng mwo lun Togusrai. (Orekma 11:28; Kolosse 1:23) Tusruktu, nge safla e tuku? Mea Jisus el lungse in akkalemye ke pal se ma el fwak: ‘Fwil se inge [Greek, ge·ne·aʹ] fwa tia alfukfukla’? Pal nu kemwa Jisus el pangon met koluk puspis sin met Ju su lainel in len lal, wekunang met kol lun alu, ‘sie fwil koluk a kosro.’ (Mattu 11:16; 12:39, 45; 16:4; 17:17; 23:36) Ke ma inge, ke el muta Fwin Eol Olive, a el sifwilpa sramsram ke “fwil se inge,” el tia sramsram ke sruf nu kemwa lun met Ju ke pal nu kemwa; ku el sramsram ke met tumal lutlut lal, elos fwinne “sie fwil sulela.” (1 Piter 2:9) Jisus el tia pa fwak mu “fwil se inge” el lumeyuk nu ke lusen sie pal.
13 Tusruktu, Jisus el nunku ke met Ju su lainul in len lal su efwa pulakin akpayeyen akul nu kemwa su el fwak. Fwin ke me sramsram ke “fwil se inge” in Luk 21:32, Professor Joel B. Green el fwak: “Ke Gospel Aktulo, ‘fwil se inge’ (a kutupa kas su orekmakinyuk nu ka) pal nu kemwa el aoliyen sie un met su pal nu kemwa tia insese ku lain akmwuk lun God. . . . [El sramsram] ke met su likekke a forla liki akmwuk mutal.”b
14 Fwil koluk lun met Ju su lungse lain su fwa ku in liye akpayeyen akul elos fwa ouyepa ku in liye a pula saflaiyen akmwuk lun met Ju. (Mattu 24:6, 13, 14) Aok ma inge sikyuk na paye nu selos! In yiu 70 C.E., met meun lun an Rom elos foloko, ye koko lal Taitus, mwen nutul Emperor Vespasian. Keok lun met Ju sifwilpa sikyuk ke siti arulanu yok.c Met se inge liye na paye ma sikyuk su pangpang Flavius Josephus el reporti la ke pal se met Rom el kunausla siti se inge, oasr 1,100,000 met Ju su mise a 100,000 kutu sin met Ju utukla ekla met kos, pus sin met Ju inge mise ke sripen sral a ke nien sritel lun met Rom. Paye, ongoiye lulap ke yiu 66-70 C.E. pa yok emeet inmaslon ma upa nu kemwa su Jerusalem a met Ju elos sun ke kutena pal. Siena ma sikyuk nu sin met Kristian su porongo kas in sensen lun Jisus su oupanu kas palu a som liki Jerusalem tokin met meun lun Rom elos folokla nu in an selos in yiu 66 C.E.! Met Kristian akmusrala “fwil sulela” elos “moul,” ku moliyukla in yiu 70 C.E.—Mattu 24:16, 22.
Siepa Akpayeye Su E Fwa Tuku
15 Tusruktu, tia pa inge saflaiye. Ke mutamwauk, Jisus el akkalemye la tokin kunanela lun siti, el e fwa tuku in en Jeova. (Mattu 23:38, 39; 24:2) Na el oru ma inge in arulanu kalem ke kas palu su el fwak Fwin Eol Olive. Tokin el sramsram ke “ongoiye lulap” su apkurun in tuku, el fwak la tokin ma inge Kraist kikiap fwa sikyuk, a met Pegan elos fwa longye Jerusalem nu ke lusen sie pal. (Mattu 24:21, 23-28; Luk 21:24) Ya kalmen ma inge pa oasr siepa akpayeye, su yok liki, e fwa tuku? Me akpayeye akkalemye aok. Kut fwin srikeye liye Fwakyuk 6:2-8 (su simusyukla tokin ongoiye lulap fwin an Jerusalem in yiu 70 C.E.) nu ke Mattu 24:6-8 a Luk 21:10, 11, kut ku in liye la meun, sral, a me lokwalok ke sie inkanek yok e fwa tuku. Akpayeye yok ke kas lun Jisus inge mutamwauk in sikyuk ke Meun Lulap I su mutamwauk in yiu 1914.
16 Ke lusen yiu puspis, Met Lo lun Jeova elos luti la akpayeyen akul ke len lasr misinge akkalemye la oasr sie “ongoiye lulap” arulanu futoto in tuku. “Fwil” koluk ke len lasr elos fwa liye ongoiye lulap se inge. Oasr akilenye mu e sifwilpa oasr pal in mutamwauk (sie meun lain alu kikiap), oanu meun lal Gallus in yiu 66 C.E. su ikasla ongoiye lulap nu fwin an Jerusalem.d Na, tokin lusen sie pal su tianu akkalemyeyuk, safla e fwa tuku—kunanela lulap su e fwa orek fwin fwalu nu fon, su oanu ma sikyuk in yiu 70 C.E.
17 Ke pal se el sramsramkin ongoiye lulap su apkurun in tuku, Jisus el fwak: “A kitinmisinge, tokin ongoiye in len ingo fwatu fwa losrla, a malem fwa tia sang kalem la, a itue fwa putatla in kosrao me, a ku lun kosrao fwa mokuikui. A na me akul lun Mwen nutin met fwa sikyuk in kosrao, a na sruf lun fwalu nu kemwa elos fwa asor, a elos fwa liye Mwen nutin met tuku in pukunyeng in kosrao ke ku lulap a mwolanu.”—Mattu 24:29, 30.
18 Aok, Jisus el sifwanu fwak la “tokin ongoiye in len ingo,” ma sakuruk in kosrao e fwa sikyuk. (Srike liye Joel 2:28-32; 3:15.) Ma inge arulanu aklutye met puspis su seakos paenang elos fwa “asor.” Pus selos e fwa “munasla ke sangeng, a ke tawinu ma a fwa tuku nu fwin fwalu.” Tusruktu ma inge e fwa tia sikyuk nu sin met Kristian paye! Elos inge fwa ‘ngetuk a keyuk sifwelos tu molela lalos apkurun me.’—Luk 21:25, 26, 28.
Nununku Apkurun!
19 Tuni akmwoye Mattu 24:29-31 el palye la (1) Mwen nutin met el tuku, (2) el tuku ke mwolanu lulap, (3) lipufon elos welul, a (4) sruf lun fwalu nu kemwa elos fwa liyel. Jisus el sifwilpa kalweni ma sikyuk inge ke me pupulyuk lal ke sip a goat. (Mattu 25:31-46) Aok, kut ku in fwak la me pupulyuk inge el sramsram ke sie pal, tokin pal in mutamwauk lun ongoiye lulap, ke pal se ma Jisus el tuku wi lipufon lal a muta ke tron in nununku. (Jon 5:22; Orekma 17:31; srike liye 1 Togusra 7:7; Daniel 7:10, 13, 14, 22, 26; Mattu 19:28.) Su met inge su eis nununku, a mea sikyuk toko? Me pupulyuk inge akkalemye la Jisus el loang yok ke mutanfwal nu kemwa, oanu elos nu kemwa tukeni nu sie ye mutun tron lal in kosrao.
20 Mokul a mutan su lumeyuk nu ke sip elos inge oan liyen leyut lun Jisus in eis insemwomwo, efu? Meyen elos orekmakin pal mwo lalos in oru mwo nu sin met lili lal—met Kristian akmusrala, su fwa wi Kraist ke Togusrai in kosrao. (Daniel 7:27; Hibru 2:9–3:1) Fwal nu ke me pupulyuk inge, million puspis sin met Kristian inge su luman sip elos akilen met lili lun Jisus in ngun a elos orekma in kasrelos. Ke sripe se inge, oasr fwinsrak lun “u lulap” oanu Baibel akkalemye in moula liki “ongoiye lulap” a eis moul ma patpat ke sie Paredais, fwin fwalu ye koko lun Togusrai lun God.—Fwakyuk 7:9, 14; 21:3, 4; Jon 10:16.
21 Tuni ma sikyuk nu sin goat ke saflaiye! Elos inge akkalemyeyuk in Mattu 24:30 mu ‘arulanu asor’ ke pal se Jisus el tuku. Aok, oasr sripe fwal lalos in asor, meyen elos orala kalem in record ke srunga lalos ke peng mwo lun Togusrai, lain orekma lun met tuma lutlut lun Jisus, a lungse akmwuk lun fwal se inge su e fwa wanginla. (Mattu 10:16-18; 1 Jon 2:15-17) Jisus—mukena a tia kutena met tuma lutlut lal fwin fwalu—ku in fwak la su goat inge. Nu selos su ou inge el fwak: “A elos inge fwa som nu in kai kamwul.”—Mattu 25:46.
22 Yokyokelik lun kalem lasr ke kas palu in Mattu sapter 24 a 25 arulanu wise me insemwomwo. Tusruktu, oasr ip se ke kas palu lun Jisus kut enenu in tuni—‘me srungeyuk lun ma kunausten tu yen mutal.’ Jisus el kaifwe nu sin met tumal lutlut lal in orekmakin liyaten ke ma se inge a in akola in orekma. (Mattu 24:15, 16) Mea “me srungeyuk” se inge? Nge el mutamwauk in tu yen mutal? A fuka kalmeye nu ke orekma ke fwinsrak lasr ke moul in pal inge a in pal fwasru? Me lutlut toko e fwa sramsramkin ma inge.
[Footnotes]
a Srike liye me lutlut lun Watchtower ke February 15, 1994; October 15 a November 1, 1995; a August 15, 1996.
b Scholar lun British G. R. Beasley-Murray el fwak: “Kas se inge ‘fwil se inge’ tia enenu in sang ma upa nu sin met leng. fwinne kut insese la kas se inge genea ke kas Greek in pal meeta ku in kalmekin isusla, fwako, wekunang sruf, . . . ke [Greek Septuagint] kas inge su langasyukla pal nu kemwa tuku ke kas Hibru inge dôr, su kalmekin matwe, matwe lun met nu kemwa, ku fwil su ku in kalmekin un met. . . . Ke kas inge su Jisus el fwak luman oasr kalme luo: ma se meet, el sramsram pal nu kemwa ke met su moul in len lal Jisus, a ma se akluo pal nu kemwa el akkalemye sie kas in akkoluk.”
c Ke History of the Jews, Professor Graetz el fwak la kutu pal met Rom elos patikye ke sak met kos 500 ke sie len. Kutu sin met Ju su elos srukye elos supukye pao a supwela nu ke siti. Luma fuka ku in liyeyuk ke siti? “Wanginla sripen mani, meyen el tia ku in moli bred. Mokul elos anwuk ke inkanek puspis lun siti in eis me mongo koluk, maa srisrik, sie ipen leather, ku ma sisila nu sin kosro ngalngal. . . . Pisen met mise su puseni a tia pakpuki oru engyeng ke pulanpal lun summer arulanu upa folo a ku in sang mas, a met su muta we elos keok ke mas, sral, a kutlas.”
d Me lutlut toko el sramsramkin luman ongoiye lulap inge ke pal fwasru.
Ya Kom Esam?
◻ Akpayeyuk fuka ke Mattu 24:4-14 sikyuk ke century se meet?
◻ Ke pal lun met sap, fuka len akfutotoyeyuk a ikwe moleyukla, oanu Mattu 24:21, 22 el fwak?
◻ Fuka in akilenye “fwil” se su akkalemyeyuk in Mattu 24:34?
◻ Efu kut ku in etu la oasr pa sie akpayeye yok ke kas palu su akkalemyeyuk fwin Eol Olive?
◻ Nge a fuka me pupulyuk ke sip a goat el akpayeyuk?
[Study Questions]
1. Kain in me lutlut fuka purakak pwar lasr?
2. Efu oasr kain in nunuk puspis ke ma Jisus el palye meet?
3. Fuka nunuk lun Met Lo lun Jeova ke kas palu lun Jisus?
4. Efu met sap elos siyuk sin Jisus ke pal fwasru?
5. Fuka top lun Jisus akpayeyuk ke century se meet?
6. Mea ma sikyuk inmaslon met Rom a met Ju ke yiu 66 C.E.?
7. Efu nunuk lun met tuma lutlut lun Jisus ke ma puspis siena liki nunuk lun met Ju puspis?
8. Kain in ongoiye fuka Jisus el palye, a su “met sulela” inge paenang len akfutotoyeyuk?
9, 10. Fuka len in meun lun met Rom “akfutotoyeyuk,” a mea fwokin ma inge?
11. Mea Jisus el fwak ke “fwil se inge”?
12, 13. Fuka kalem lun met tuma lutlut ke kas lun Jisus ke “fwil inge”?
14. Mea “fwil” se inge el sun, tusruktu efu siena ma sikyuk nu sin met Kristian?
15. Efu kut ku in lalalfongi na paye la kas palu lun Jisus akpayeyuk yok tokin yiu 70 C.E.?
16-18. Mea ma inge su kut sano in sikyuk tok?
19. Fuka kut ku in etu nge akpayeyen me pupulyuk ke sip a goat?
20, 21. (a) Mea sikyuk ke sip ke me pupulyuk lun Jisus? (b) Mea goat el fwa sun ke pal fwasru?
22. Ip fuka ke kas palu lun Jisus kut enenu in tuni mwo?