Tuku Lal Jisus Ku Oasr Tari Lal—Piye Ka?
“Mea akulin oasr tari lom, a saflaiyen akmwuk se inge?”—MATTU 24:3.
INKANEK mwo lal Jisus in orekmakin kusensiyuk oru met su longol in nunku, a tuni ma puspis ke inkanek sasu. (Mark 12:35-37; Luk 6:9; 9:20; 20:3, 4) Kut ku in sang kulo meyen el sang pa topuk ke kusensiyuk puspis. Topuk lal akkalemye ma paye su kut tia ku in etu ku kalem ka fwin el tia aketeye.—Mark 7:17-23; 9:11-13; 10:10-12; 12:18-27.
2 In Mattu 24:3, kut ku in konaok sie kusensiyuk saok emeet su Jisus el sang topuk nu ka. Ke pal se ma saflaiyen moul lal fwin fwalu apkurun, Jisus el sang kas in sensen a fwak la Jerusalem e fwa musalla, pa inge akul ke saflaiyen akmwuk lun met Ju. Kas lal Mattu aketeye ou inge: “A ke el muta fwin eol Olivet, met lutlut elos tuku nu yurol in lukma, a fwak: ‘Fwakak nu sesr, ma inge fwa sikyuk nge, a mea akulin oasr tari lom [“tuku,” King James Version] a saflaiyen akmwuk inge?’ ”—Mattu 24:3.
3 Million sin met su ridi Baibel elos nunku, ‘Efu met tumal lutlut elos siyuk kusensiyuk inge, a fuka topuk lal Jisus nu selos oasr sripe nu sik? Ke topuk lal Jisus el sramsram ke aten sra ke sak fig su akkalemye la pal in fol “apkurun me.” (Mattu 24:32, 33) Ke ma inge, alu puspis elos luti la ma met sap elos siyuk pa akul ke “tuku” lal Jisus, akul su oanu me akpayeye ke tuku lal na paye. Elos lalalfongi la fwin el “tuku” el e fwa wisla met Kristian nu kemwa nu in kosrao a el aksafyela fwalu se inge. Ya kom lalalfongi la kain in lalalfongi inge paye?
4 Kutu version lun Baibel wekunang New World Translation elos tia orekmakin “tuku,” a elos orekmakin “oasr tari.” Ya fwal in fwak la ma met tumal lutlut elos siyuk a topuk lal Jisus siena liki me luti lun alu puspis? Mea elos siyuk na paye? A topuk fuka Jisus el sang nu selos?
Mea Elos Siyuk?
5 Fwal nu ke ma Jisus el fwak ke tempel, met tumal lutlut elos nunku ke akmwuk lun met Ju ke pal se ma elos siyuk ke ‘akul lun oasr tari lal’ [ku, “tuku lal”] a saflaiyen akmwuk lun ma nu kemwa [ke ma paye el sramsram ke “pal”].’—Srike liye “fwalu” in 1 Korint 10:11 a Galetia 1:4, KJ.
6 Ke pal inge tianu yok kalem lun met sap ke me luti lal Jisus. Meet liki pal inge elos nunku la “togusrai lun God fwa sikme kiten misinge.” (Luk 19:11; Mattu 16:21-23; Mark 10:35-40) A fwinne tukun sramsram lalos fwin Eol Olivet, meet liki elos akmusrala sin ngun mutal, elos siyuk nu sel Jisus el e fwa folokonak Togusrai lun Israel in pal se inge.—Orekma 1:6.
7 Aok, elos akilen la el enenu in som, meyen el tufwanu aksafyela in fwak: “Kitin pal srisrik na kalem on yuromwos. Fwasr ke kalem oasr yuromwos. (Jon 12:35; Luk 19:12-27) Ke ma inge saap elos nunku, ‘Fwin Jisus el som, fuka kut ku in akilen foloko lal?’ Ke pal se ma el tuku oanu Messaia, apkurun met nu kemwa tia akilenyel. A tukun yiu se, kusensiyuk puspis sikyuk fwin el akpayeye ma nu kemwa su Messaia enenu in oru. (Mattu 11:2, 3) Ke ma inge oasr sripen kusensiyuk lun met sap ke pal fwasru. Tusruktu, ya elos siyuk ke akul su akkalemye la el apkurun in tuku ku oasr ma saye su elos lungse in etu?
8 Ke sie me pupulyuk, nunku fwin kom sie mwon su long sramsram lalos fwin Eol Olivet. (Srike liye Ekklisiastis 10:20) Saap kom ku in long Jisus a met tumal lutlut elos sramsram a orekmakin kas Hibru. (Mark 14:70; Jon 5:2; 19:17, 20; Orekma 21:40) Saap elos ouyepa etu in orekmakin kas Grik.
Mea Mattu El Simusla ke—Kas Grik
9 Record puspis mutamwauk in century akluo C.E. akkalemye la Mattu el simusla meet Gospel lal ke kas Hibru. Arulana kalem la el sifwil simusla ma inge ke kas Grik. Ma simusla puspis ke kas Grik sun pal lasr a ma inge nu kemwa srupon leng puspis ke kain in kas puspis ke len lasr. Mea Mattu el simusla ke kas Grik ke me sramsram fwin Eol Olivet? Mea el simusla ke “tuku” ku “oasr tari” su met sap elos siyuk a ke topuk lal Jisus?
10 Ke sapter 23 meet lun Mattu, pus liki pal 80 kut ku in konaok kas pengpeng lun Grik inge erʹkho·mai. Pal nu kemwa el sramsram ke ma se ma apkurun in sikyuk ku apkurun in tuku, oanu ma kut ku in rid inge Jon 1:47: “Jisus el liyel Nathaniel tuku nu yurol.” Fwal nu ke inkanek in orekmakin kas inge, erʹkho·mai ku in kalmekin pa “tuku,” “som,” “in eis,” “sun tari,” ku “som nu ke sie inkanek.” (Mattu 2:8, 11; 8:28; Jon 4:25, 27, 45; 20:4, 8; Orekma 8:40; 13:51) Tusruktu in Mattu 24:3, 27, 37, 39, Mattu el orekmakin siena kain in kas. Sie noun su tia ku in konoiyukyuk ke kas saye lun Gospel nu kemwa: pa·rou·siʹa. Ke sripen etuku nu sin God ma simusla in Baibel, efu el mokle Mattu in simusla kas Grik inge ke fus inge ke pal se ma el simusla Gospel lal ke kas Grik? Mea kalmen ma inge? A efu kut lungse in etu ma inge?
11 Ke sie kas sumwos, kalmen pa·rou·siʹa pa “oasr tari.” Vine’s Expository Dictionary of New Testament Words el fwak: “PAROUSIA, . . . kalme na paye pa, oasr tari, para, wikin ousia, (mutamwauk eimi, nu ke), kemwanu kalme pa tuku tari a muta na. Ke sie me pupulyuk, ke sie leta su orekla ke papyrus, sie mutan el sramsram ke ma enenu ke parousia lal ke sie an tu lan ku in oru ma puspis ke ma lal we.” Kutu lexicon aketeye la pa·rou·siʹa el kalmekin ‘muteta lun sie met kol.’ Ke ma inge, el tia sramsram mukena ke tuku, a el sramsram ke tuku a muta lal ke lusen sie pal. Sie me purakak na paye ke nunuk, meyen pa inge inkanek lal Josephus sie met su sramsramkin moul lun met Ju fuka in orekmakin pa·rou·siʹa,a el moul pa ke pal lun met sap.
12 Kalmen “oasr tari” arulanu akkalemyeyuk ke me rid in pal meeta, tusruktu met Kristian elos loang yok fuka Kas lun God el orekmakin pa·rou·siʹa. Oupanu topuk nu ka—oasr tari. Kut ku in liye ma inge ke me srikasrak puspis ke leta lal Poul. Ke sie me pupulyuk, el sim leta nu sin met Filippai: “Oanu komwos akos pal e nu kemwa, tia ke komwos muta ye mutuk mukena, a yokna inge ke Nga wangin, sifwanu orekmakin lango lomwos.” El ouyepa sramsram ke muta lal wilulos tu engun lalos fwa yokyokelik “ke sifwil oasr tari [pa·rou·siʹa] [lal] nu [yurolos].” (Filippai 1:25, 26; 2:12) Kutu fus kut ku in rid “sifwil muta luk yurolos” (Weymouth; New International Version); a “ke Nga sifwil muta nu yurolos” (New Jerusalem Bible; New English Bible); a “komwos fwin sulpa lela Nga in muta inmasrlomwos.” (Twentieth Century New Testament) In 2 Korint 10:10, 11, Poul el akkalemye ma tia oanu sie ke “oasr tari” lal nu ke “el wangin.” Ke me pupulyuk inge arulanu kalem la el tia sramsram ke apkurun in tuku lal ku tuku lal; a el orekmakin pa·rou·siʹa meyen el oasr tari.b (Srike liye 1 Korint 16:17.) Ke ma inge, fuka me sramsram ke pa·rou·siʹa lal Jisus? Ya ma inge akkalemye “tuku lal” ku oasr tari lal ke lusen sie pal?
13 Met akmusrala sin ngun mutal ke len lal Poul elos arulanu lungse in etu pa·rou·siʹa lal Jisus. Tusruktu Poul el sang kas in sensen nu selos ‘in tia sa mokuikui in nunkelos.’ Oasr ma enenu in sikyuk meet pa “met koluklanu se,” pa inge met kol lun Kristendom. Poul el simusla la “oasr tari lun met koluklanu se fwal nu ke orekma lun Setan ke ku nu kemwa a me akul a ma sakuruk kikiap.” (2 Tessalonika 2:2, 3, 9) Arulanu kalem la pa·rou·siʹa, ku oasr tari lun “met koluklanu se” tia oasr ke kitin pal na; a el muta ke lusen sie pal, pal su me akul, a ma sakuruk kikiap nu kemwa enenu in sikyuk. Efu ma sikyuk inge yok sripe?
14 Tuni fus se meet liki fus inge: “A na met koluk sa fwa sikme, su Leum Jisus el fwa kunausla ke mongin oalul, a aklosrongtenyel ke sikme lal ke oasr tari lal.” Oanu oasr tari lun “met koluklanu se su enenu in orek ke lusen sie pal, na oasr tari lal Jisus enenu pa in orek ke lusen sie pal a aksafyeyukla ke kunanela lun “mwen nutin kunausten.”—2 Tessalonika 2:8.
Kas Hibru
15 Oanu ma akilenyuk tari, Mattu el simusla Gospel se meet lal ke kas Hibru. Ke ma inge, kain in kas fuka ke kas Hibru el orekmakin in Mattu 24:3, 37, 39? Version puspis lun Mattu, su langasyukla nu ke kas Hibru ke len lasr akkalemye kas verb inge bohʼ, ke kusensiyuk lun met sap a ke topuk lal Jisus nu selos. Ma inge ku in kol nu ke inkanek in ridi inge: “Mea akulin [bohʼ] a saflaiyen akmwuk se inge? A “oanu in len lal Noa , e fwa ou inge ke Mwen nutin met el bohʼ. Mea kalmen boh’?
16 Fwinne oasr kain in kalme puspis, tusruktu kas Hibru inge boh’ pal nu kemwa ku in kalmekin “tuku.” Theological Dictionary of the Old Testament el fwak: ‘Kas inge boh’ sikyuk pal 2,532, sie kain in kas su orekmakinyuk pal nu kemwa ke Ma Simusla lun Hibru a pal nu kemwa kas inge orani nu ke sie kas su akkalemye mokuikui.’ (Genesis 7:1, 13; Exodus 12:25; 28:35; 2 Samuel 19:30; 2 Togusra 10:21; Sam 65:2; Isaia 1:23; Ezekiel 11:16; Daniel 9:13; Emos 8:11) Fwin Jisus a met sap lal elos orekmakin kas inge su oasr kalme pukanten, na kalmen kas inge a oasr me lain puspis. Tusruktu ya elos orekmakin kas inge?
17 Esam la version puspis ke kas Hibru ke len lasr sie leng su saap tia ku in akkalemye na paye mea Mattu el simusla ke kas Hibru. Sie kas sumwos pa, Jisus el orekmakin sie kas sayen kas inge boh’, sie kas su fwal kalmen ma inge ke pa·rou·siʹa. Kut ku in liye ma inge ke 1995 buk inge Hebrew Gospel of Matthew, su simusyukla sel Professor George Howard. Buk inge el sramsram yok ke polemic ke century 14 lain met Kristian sin sie met Ju sie met taktu pangpang Shem-Tob ben Isaac Ibn Shaprut. Me sramsram inge akkalemye sie text lun Hibru ke Gospel lal Mattu. Oasr me akpayeye su akkalemye la tia tuku ke kas Latin ku kas Grik leng lun text inge ke pal lal Shem-Tob, a ma inge simusyukla ke ke kas Hibru ke mutamwauk meyen text se inge lun Mattu arulanu matu.c Ke ma inge el ku in oru nunuk lasr in futoto nu ke kas se ma sramsramkinyuk fwin Eol Olivet.
18 In Mattu 24:3, 27, 39, Mattu lal Shem-Tob tianu orekmakin kas inge boh’. A el orekmakin kas noun inge bi·ʼahʹ. Kas inge sikyuk pal siefwunnu ke Ma Simusla lun Hibru in Ezekiel 8:5 su kalmekin “srungal.” Kas inge bi·ʼahʹ el tia sramsram ke tuku, a el sramsram ke an in utyuk lun sie loom; kom fwin muta ke sie srungal lun sie loom, na kom oasr tari in loom se. Ouyepa me rid lun alu su tia tuku in Baibel su konoiyukyuk wekunang Dead Sea Scrolls pal nu kemwa orekmakin kas inge bi·ʼahʹ ke tuku ku mutamweyen orekma lun met tol. (Srike liye 1 Kronikel 24:3-19; Luk 1:5, 8, 23.) A leng ke kas Hibru su tuku ke Syriac in pal meeta (ku, Aramaic) Peshitta orekmakin bi·ʼahʹ in Mattu 24:3, 27, 37, 39. Ke ma inge oasr me akpayeye la in pal meeta kas noun inge bi·ʼahʹ oasr kalme saye su siena liki kas verb inge bohʼ su orekmakinyuk in Baibel. Efu ma inge me purakak nunuk?
19 Kusensiyuk lun met sap a topuk lal Jisus nu selos saap elos orekmakin kas noun inge bi·ʼah.ʹ Fwinne met sap elos nunku ke tuku lal Kraist ke pal fwasru, tusruktu saap Kraist el orekmakin bi·ʼahʹ in akkalemye nu selos la oasr ma yok liki ma elos nunku. Jisus el sramsram ke tuku lal in mutamwauk sie orekma; tuku lal pa mutamweyen kolyuk sasu. Ma inge fwal nu ke kalmen kas inge pa·rou·siʹa, su Mattu el orekmakin. Orekmakinyen kas inge bi·ʼahʹ, arulanu kalem la, ma inge akkeye ma Met Lo lun Jeova elos luti ke lusen pal loes, su akkalemye la “akul” su Jisus el sang me akpayeye la el oasr tari.
Sano Nu Ke Saflaiyen Oasr Tari Lal
20 Lutlut lasr ke oasr tari lal Kraist enenu in oasr orekma yok ke moul lasr a ke ma kut sano ke pal fwasru. Jisus el kaifwe nu sin met tumal lutlut lal in akola pal nu kemwa. El sang akul nu selos tu kalem oasr tari lal, fwinne met puspis elos tia loang nu ka. “A oanu in len lal Noa, a fwa ou inge ke Mwen nutin met el tuku. Tu oanu in len ingo meet liki sronot, elos mongo a nim. elos mari, elos sang in mari, nu ke len se ke Noa el sroak nu fwin oaku, a elos tia etu nu ke pal se sronot tuku, a wiselosla nu kemwa, a fwa ou inge ke Mwen nutin met el tuku.”—Mattu 24:37-39.
21 In len lal Noa, apkurun met nu kemwa ke fwil ingo arulanu kafofo ke orekma lalos ke len nu kemwa. Jisus el fwak la e fwa ou inge ke “tuku tari lun Mwen nutin met.” Saap met puspis in len lal Noa elos nunku la wangin ma e fwa sikyuk. Tusruktu siena ma kut etu. In len ingo, su sikyuk ke lusen sie pal, kol nu ke safla, “sronot tuku a wiselosla nu kemwa.” Luk el akkalemye sramsram siefwunnu su akkalemye fuka Jisus el orekmakin “len lal Noa” oanu me pupulyuk ke “len lun Mwen nutin met.” Jisus el sang kai: “A fwa ou inge ke Mwen nutin met el sikme.”—Luk 17:26-30.
22 Ma inge nu kemwa oasr kalme yok nu sesr meyen kut moul ke sie pal su kut ku in akilen akul nu kemwa su Jisus el palye—meun, kusrusr, me lokwalok, sral, a kolyai, nu sin met tumal lutlut. (Mattu 24:7-9; Luk 21:10-12) Ma inge nu kemwa ku in liyeyuk mutamwauk ke meun upa su ekulla sramsram lun fwalu a eteyuk oanu Meun Lulap I, fwinne met puspis elos nunku la ma inge sie ipen sramsram na lun fwalu. Tusruktu, met Kristian paye, elos akilen kalmen ma sikyuk inge, oanu met su akola a tuni sran fig soko a akilen la pal fol apkurun. Jisus el sang kai: “Ou inge komwos ouyepa, ke komwos liye ma inge sikyuk, komwos etu tu togusrai lun God apkurun.”—Luk 21:31.
23 Topuk lal Jisus fwin Eol Olivet el fwakak sumwos nu sin met tumal lutlut lal. Elos fwa oru orekma in molela ke inkanek in luti lalos ke peng mwo fwin fwalu nu fon meet liki safla tuku. Elos inge fwa akilen “me srungeyuk lun ma kunausten . . . tu yen mutal. Elos inge fwa akos ke elos “kaeng” meet liki ongoiye lulap. A elos inge fwa pula na paye ma paye lun kas inge: “A len ingo fwin tia akfutotoyeyuk, wanginu ikwe in moul; a ke met sulela len ingo fwa akfutotoyeyuk.” (Mattu 24:9, 14-22) Tusruktu mea kalmen kas inge, a efu fwal in fwak la ma inge wise nu sesr sripe in akyokye insemwomwo lasr, lalalfongi, a moniyuk inge? Me lutlut toko ke Mattu 24:22 fwa sang topuk nu ke kusensiyuk inge.
[Footnotes]
a Me srikasrak su tuku sel Josephus: Pulal a sarom akkalemye la “God el oasr we” [pa·rou·siʹa].” Menmen su ku in liyeyuk ke loom alu akkalemye la “God el oasr [pa·rou·siʹa] we.” Ke el akkalemye nu sin met kulansap lal Elisha sariot pukanten su kasrusr, God el oru “in kalem nu sin met kulansap inge ku lal a oasr lal we. [pa·rou·siʹa].” Ke pal se ma met lulap lun Rom pangpang Petronius el srike in akkeye met Ju, Josephus el fwak la ‘God el akkalemye nu sel Petronius la el oasr [pa·rou·siʹa]’ ke pal se ma el supwela af.’ Josephus el tia orekmakin [pa·rou·siʹa] ke pal in apkurun in tuku. A el kalmekin, oasr tari, fwinne tia liyeyuk ke muta. (Exodus 20:18-21; 25:22; Livitikus 16:2; 2 Togusra 6:15-17)—Srike liye Antiquities of the Jews, Buk ak 3, Sapter 5, paragraph 2 [80]; sapter 8, paragraph 5 [203]; Buk 9, sapter 4, paragraph 3 [55]; Buk 18, sapter 8, paragraph 6 [284].
b Ke buk inge A Critical Lexicon and Concordance to the English and Greek New Testament, E. W. Bullinger el akkalemye la kalmen kas inge pa·rou·siʹa pa ‘oasr tari, tuku tari, tuku tari in muta na ke lusen sie pal tukun pal in tuku lal inge.’
c Sie me akpayeye akkalemye kas Hibru ke kas inge pa “The Name,” simusyukla ku akkalemye ke kas futoto pal 19. Professor Howard el simusla: Inkanek in ridi E Mutal ke sie ma simusla lun met Kristian su orekmakinyuk sin sie met polemist arulanu mwo. Fwin ma inge sie leng ke kas Hibru su tuku ke me rid lun Kristian ke kas Grik ku Latin, sie met el ku in tupan in konaok kas inge adonai [Leum] ke text, a tia leta ke E Mutal inge YHWH su upa in fwak. . . . Nu sel su orani e su upa in fwak sie ma sakuruk su wangin aketeye ka. Me akpayeye inge akkalemye la ke pal se ma Shem-Tob el eis Mattu E Mutal oasr tari ke text lal, el tia eisla liki ma inge meyen el sensen in eis meta.” New World Translation of the Holy Scriptures—With References orekmakin Mattu (J2) lal Shem-Tob oanu me akpayeye ke pal se ma el orekmakin e mutal ke Ma Simusla lun Baibel ke kas Grik.
Fuka Kom Topuk?
◻ Efu arulanu yok sripe in etu ma siena liki inmaslon kas su Baibel el orekmakin in Mattu 24:3?
◻ Mea kalmen pa·rou·siʹa, a efu ma inge akkeye nunuk lasr?
◻ Mea ma oanu sie su ku in liyeyuk in Mattu 24:3 ke kas Grik a kas Hibru?
◻ Mea me kasru su kut enenu in etu kut fwin sramsram ke pal tu kut in kalem nu ke Mattu sapter 24?
[Study Questions]
1. Mea kusensiyuk el oru ke orekma lun forfor lal Jisus?
2. Kut loang yok ingenu ke kusensiyuk fuka?
3, 4. Mea ma tia oanu sie su yok sripe a fuka Baibel el orekmakin sie kas yok in Mattu 24:3?
5, 6. Mea kut ku in fwak ke ma oasr ke nunuk lun met sap ke pal se ma elos siyuk kusensiyuk se su kut ku in konaok in Mattu 24:3
7. Efu met sap elos siyuk nu sel Jisus ke kunokon lal ke pal fwasru?
8. Met sap elos luman orekmakin kas fuka ke pal se ma elos sramsram nu sel Jisus?
9. Apkurun leng nu kemwa ke Mattu tuku ya me?
10. (a) Kain in kas Grik fuka ke “tuku” Mattu el orekmakin pal nu kemwa a mea kalmen ma inge? (b) Mea kas Grik inge su ouyepa me purakak inse?
11. (a) Mea kalmen pa·rou·siʹa? (b) Fuka me srikasrak ke ma Josephus el simusla kasru kut in kalem ke pa·rou·siʹa? (Srike liye footnote.)
12. Fuka Baibel el kasru kut in akilen kalme na paye lun pa·rou·siʹa?
13, 14. (a) Efu kut ku in fwak la pa·rou·siʹa el tafwela na ke lusen sie pal? (b) Mea fwal in fwak ke lusen pa·rou·siʹa lal Jisus?
15, 16. (a) Kas fuka orekmakinyuk ke leng puspis lun Mattu nu ke Hibru? (b) Fuka kas inge bohʼ orekmakinyuk nu ke ma simusla?
17. (a) Efu ku leng puspis lun Mattu ke kas Hibru ke len lasr tia pal nu kemwa akkalemye ma Jisus a met sap lal elos fwak? (b) Piye an kut ku in konaok me kasru tu kut in etu kas fuka Jisus a met sap lal orekmakinyuk meet, a ke sripe fuka me kasru inge purakak insiesr? (Srike liye footnote.)
18. Kain in kas fuka su purakak insiesr Shem-Tob el orekmakin, a mea kalmen kas inge?
19. Fwin Jisus a met sap lal elos orekmakin bi·ʼah,ʹ na mea kut ku in fwak nu ka?
20, 21. Mea kut ku in lotela ke kas lal Jisus ke len lal Noa?
22. Efu kut enenu in akkalemye loang nu ke kas palu lal Jisus in Mattu sapter 24?
23. Nu sin su oasr kalme yok kas lal Jisus in Mattu sapter 24, a efu?