Gbẹ Hae Wereva nọ Whọ be Rẹrote Ohwo Ra Na

1-2. Ẹvẹ Jihova o rri enọ e be rẹrote ahwo rai nọ oma o ga ha? (Itẹ 19:17) (Rri iwoho na re.)

ONIỌVO-ỌMỌZAE jọ nọ a re se Jin-yeol evaọ obọ Korea nọ ọ rọo te ikpe ọgbagbivẹ gbọ no, ọ ta nọ: “Anwọ ikpe isoi me bi ro rri aye mẹ nọ oma o ga ha na. Ọ be mọ ẹyao nọ a re se Parkinson. Ẹgbẹgba ọ rẹ rọ nya. Me you aye mẹ gaga, yọ eva e were omẹ inọ mẹ be sae rẹrotei. Ma wo ehwa ọspito evaọ uwou mai nọ o re kiẹzẹ, yọ ma re kru obọ nọ ma te bi kiẹzẹ.”

² Kọ whọ be rẹrote ohwo ra jọ nọ oma riẹ o ga ha? Kọ ọsẹ ra binikọ oni ra? Kọ aye ra binikọ ọzae ra? Kọ ọmọ ra binikọ ohwo ra ọfa jọ? Ma riẹ nọ eva e be were owhẹ inọ whọ be sae rẹrotei, yọ ẹro nọ who bi ro tei na u dhesẹ nọ whọ gwọlọ ru oware nọ o rẹ were Jihova. (1 Tim. 5:​4, 8; Jem. 1:27) O make rrọ ere na, o lọhọ họ. Who bi thihakọ eware buobu nọ ahwo a riẹ hẹ. O sae jọ nọ ẹsejọ whọ be hai roro nọ ohwo ọvo ọ riẹ oware nọ o rrọ otọ kẹ owhẹ na ha. Whọ rẹ sasa ovao nọ whọ tẹ rrọ kugbe ahwo, rekọ ẹsejọ nọ whẹ ọvo ọ tẹ rrọ oria, whọ rẹ va ruọ oviẹ. (Ol. 6:6) Ahwo a gbẹ make riẹ epanọ uye o be bẹ owhẹ te he, Jihova ọ be ruẹ owhẹ. (Rri Ọnyano 3:7.) Ọ be ruẹ irui-oviẹ ra. Ọ riẹ uye nọ o be bẹ owhẹ, yọ eva ra e be were iẹe. (Ol. 56:8; 126:5) Ọ riẹ epanọ whọ be daoma te re whọ rẹrote ohwo ra na. Yọ ọ rehọ eware nọ who bi ru kẹe na kpobi wọhọ oware nọ who momo kẹe. Ọ ya eyaa nọ ọ te hwae zihe kẹ owhẹ.—Se Itẹ 19:17.

3. Ẹvẹ o jọ kẹ Abraham avọ Sera okenọ a jẹ rẹrote Tera?

³ Ma rẹ jọ Ebaibol ruẹ iku ahwo buobu, te ezae te eyae nọ e jẹ rẹrote ahwo rai jọ. Joma ta kpahe Abraham avọ Sera. Okenọ a no ẹwho rai nọ a re se Ọr, yọ Tera ọsẹ rai ọ kpako te oware wọhọ ikpe egba ivẹ (200) no. Rekọ Tera o lele i rai ghele. A te kpobọ Heran nọ o thabọ te ikilomita egba izii gbe udhosa (960) koyehọ emaele egba ezeza (600). (Emu. 11:​31, 32) Ma riẹ nọ Abraham avọ Sera a gwọlọ rẹrote Tera. Rekọ dai roro epanọ o rẹ jọ re a rẹrote ohwo nọ ọ kpako tere no evaọ erẹ ugbothabọ otiọye. Ẹsejọhọ a ruọ ekamẹle gbe eketekete. Epanọ Tera ọ kpako te no oke yena, re ọ keria ehru ekamẹle hayo eketekete evaọ erẹ othethabọ otiọye na ọmọziọ uye he. Ẹsejọhọ nọ a te te oria jọ no, oma o te lọhọ ae no. Oghẹrẹ kpobi nọ o jọ kẹhẹ, Jihova ọ kẹ rai ẹgba nọ a sai ro te obonọ a jẹ nya na. Jihova ọ te kẹ owhẹ ẹgba je fiobọhọ kẹ owhẹ epanọ o fiobọhọ kẹ Abraham avọ Sera na.—Ol. 55:22.

4. Eme ma te ta kpahe evaọ uzoẹme nana?

⁴ Eva e tẹ be were owhẹ, u re fiobọhọ kẹ owhẹ rẹrote ohwo na dede nọ o lọhọ họ. (Itẹ 15:13) Ohwo nọ o wo oghọghọ evaọ udu riẹ, eva e rẹ were iẹe ghele dede nọ eware e lọhọ kẹe he. (Jem. 1:​2, 3) Kọ eme who re ru re eva e sae hae were owhẹ? Hae lẹ se Jihova re o fiobọhọ kẹ owhẹ wo evawere. Ma te jọ uzoẹme nana ta ẹme te eware efa nọ e sae lẹliẹ eva were enọ e be rẹrote ahwo rai nọ oma o ga ha hayo nọ e kpako no. Ma te jẹ ta kpahe epanọ amọfa a sai ro fiobọhọ kẹ ae. Joma kake ta kpahe oware nọ u ro woma re enọ e be rẹrote ahwo rai a hae wereva gbe eware nọ e sae whae ze nọ eva e gbẹ rọ were ai hi.

EWARE NỌ E SAI RU NỌ EVA E GBẸ WERE AHWO NỌ A BE RẸROTE AHWO RAI HI

5. Nọ eva e gbẹ be were ohwo nọ ọ be rẹrote ohwo riẹ hẹ, eme ọ rẹ via?

⁵ Eva e gbẹ be were ọnọ ọ be rẹrote ohwo ho, iruo na i re fu ei enu no. (Itẹ 24:10) Yọ iruo na e tẹ bẹe no, o sai ru nọ ọ gbẹ riẹ ohwo na ru ziezi epanọ ọ jẹ hai ru hu. Kọ eme o sae whae ze nọ eva e gbẹ were ọnọ ọ be rẹrote ohwo riẹ hẹ?

6. Eme o rẹ so ẹe ze nọ oma o rẹ rọ whọlọ enọ e be rẹrote ohwo?

⁶ Oma o rẹ whọlọ enọ e be rẹrote ohwo rai. Oniọvo-ọmọtẹ jọ nọ a re se Leah ọ ta nọ: “Oware uyoma ovo o gbẹ make via evaọ okpẹdẹ na ha, nọ who te ru iruo na te owọwọ no, eva e rẹ gbẹ were owhẹ hẹ. Me te ru eware nọ me re ru evaọ okpẹdoke no, ẹgba ọvo ọ rẹ gbẹ jọ omẹ oma ha. Ẹsejọ, fikinọ eva e be were omẹ hẹ, ohwo o te vi uwou se omẹ evaọ ifonu, mẹ rẹ kpọe unu hu.” Amọfa jọ a riẹ, nọ oma o tẹ make rrọ ae gaga no, a wo uvẹ nọ a re ro serihọ họ. Oniọvo-ọmọtẹ jọ nọ a re se Inés ọ ta nọ: “Mẹ be sae wezẹ ziezi hi. Enwenọ euwa ivẹ kpobi mẹ rẹ kpama re me rri oniọrọo mẹ. Mẹ avọ ọzae mẹ ma ri wo uvẹ kpohọ erẹ re ma serihọ họ anwọ ikpe buobu ze na.” Inievo efa e riẹ nọ who te zizie ai ehaa jọ hayo zizie ai nọ a nyaze ti lele owhẹ ru oware omaweromẹ jọ, a rẹ sae nyaze he fiki ohwo nọ a be rẹrote. Ejọ, whọ tẹ be kẹ ae iruo jọ evaọ ukoko na, a rẹ rọwo ho keme na o gwọlọ nọ a rẹ jọ kugbe ohwo nọ a be rẹrote na ẹsikpobi. A rẹ sai fou oma ha. O tẹ so ee ze nọ eva e gbẹ be were ae he.

7. Eme o be lẹliẹ inievo jọ nọ e be rẹrote ahwo rai roro nọ a be daoma te he?

⁷ Enọ e be rẹrote ohwo a sai roro nọ a be daoma ha, yọ o rẹ da ae kẹ ohwo nọ a be rẹrote na. Oniọvo-ọmọtẹ jọ nọ a re se Jessica ọ ta nọ: “Me roro nọ mẹ be rẹrote ohwo mẹ na te he. Mẹ tẹ nwani ru emeware jọ kẹ omamẹ, me re roro nọ mẹ be daezọ ohwo na ha, omamẹ ọvo me bi roro kpahe.” Amọfa a riẹ nọ eva e rẹ dha fikinọ owha na o gbẹdẹ hrọ. Ejọ i re roro nọ a bi fiobọhọ kẹ ohwo na te he. Yọ o rẹ kẹ ejọ uye gaga inọ a kpahe ẹme oyoma kẹ ohwo nọ a be rẹrote na okenọ ofu akpọ o je dhe ai. (Jem. 3:2) O rẹ kẹ ejọ uye gaga re nọ a tẹ ruẹ nọ ohwo nọ ọ jọ sasasa avọ ẹgba vẹre na, ọye o zihe ruọ ohwo nọ ọ be sai ru oware ovo ho na. Oniọvo-ọmọtẹ jọ nọ a re se Barbara ọ ta nọ: “Oware nọ o be mae kẹ omẹ uye họ nọ mẹ be ruẹ ohwo nọ mẹ be rẹrote na inọ oma riẹ u bi dhe eyeyoma kẹdẹ kẹdẹ.”

8. Gbiku jọ nọ i dhesẹ nọ eva e rẹ were ọnọ ọ be rẹrote ohwo nọ a te yere iei.

⁸ Ahwo jọ nọ e be rẹrote ahwo rai nọ oma o ga ha, a re roro nọ a bi se oware nọ a bi ru na gbe oware ovo ho. Fikieme? Keme a rẹ kake ruẹ ohwo nọ o re yere ai kẹ eware nọ a bi ru na ha. Ma te jiri inievo nana, makinọ ẹmẹme kpẹkpẹe ọvo ma ta, o re kru rai udu ga. (1 Tẹs. 5:18) Oniọvo-ọmọtẹ jọ nọ a re se Melissa ọ ta nọ: “Ẹsejọ nọ akpọ ọ tẹ vẹso omẹ no, me ve muhọ ẹviẹ. Rekọ nọ enọ mẹ be rẹrote na a te yere omẹ kẹ eware nọ me bi ru kẹ ae, eva e rẹ were omẹ! O rẹ kẹ omẹ ẹgba nọ mẹ rẹ rọ kpama okiokiọ riẹ mu oware họ eru.” Oniọvo-ọmọzae jọ nọ a re se Ahmadu ọ ta epanọ eva e rẹ were iẹe te nọ a te yere iei. Oniọvo na avọ aye riẹ a be rẹrote ọmọ oniọvo rai jọ nọ ọ be rria uwou rai. Ọmọ na o re kie ewawa. Brọda Ahmadu ọ ta nọ: “Dede nọ ọ riẹ epanọ uye riẹ o be bẹ omai te he, eva e rẹ were omẹ gaga nọ o te yere omai hayo kere ẹmẹme jọ wọhọ, ‘Whai kobiruo’ ro yere omai o tẹ make rọnọ o kere i rie gba ha.

OWARE NỌ O TE LẸLIẸ EVA GBẸ HAE WERE OWHẸ

9. Eme o re dhesẹ nọ ọnọ ọ be rẹrote ohwo ọ riẹ utho nọ ẹgba riẹ o te?

⁹ Riẹ utho nọ whọ rẹ sai ru. (Itẹ 11:2) Ma wo ẹgba gbe uvẹ nọ ma sai ro ru eware kpobi hi. Fikiere riẹ eware nọ whọ rẹ sai ru, re whọ nyasiọ enọ whọ rẹ sai ru hu ba. Whọ tẹ kpairoro vrẹ eware nọ whọ rẹ sai ru hu, oware ovo o jariẹ thọ họ, keme u dhesẹ nọ whọ riẹ umuo nọ ẹgba ra o te. Ahwo jọ a tẹ gwọlọ nọ a re fiobọhọ kẹ owhẹ, kẹ ae uvẹ re a fiobọhọ kẹ owhẹ. Oniọvo-ọmọzae jọ nọ a re se Jay ọ ta nọ: “Mai kpobi ma wo oria nọ ma rẹ sai ru ba. Whọ tẹ riẹ eware nọ ẹgba ra o te, whọ jẹ kpairoro vrẹ enọ ẹgba ra o te he, eva e rẹ were owhẹ.”

10. Ẹvẹ u ro wuzou gaga re enọ e be rẹrote amọfa a wo orimuo? (Itẹ 19:11)

¹⁰ Wo orimuo. (Se Itẹ 19:11.) Whọ tẹ rrọ ohwo nọ o wo orimuo, o te whae ze nọ ofu o gbẹ te kaki mu owhẹ hẹ. Ohwo nọ o wo orimuo ọ rẹ daoma riẹ oware nọ o wha riẹ ze nọ ohwo o ro ru oghẹrẹ oware jọ. U wo oghẹrẹ eyao jọ nọ e rẹ lẹliẹ ohwo mu eware ru hayo mu ẹme ta. (Ọtausi. 7:7) E sai ru nọ ohwo nọ ọ jọ wowou nọ ọ jẹ hae rọ areghẹ ru eware vẹre o re ro zihe ruọ ohwo nọ ọ rẹ vro avro gaga hayo gwọlọ họre owhẹ dede. Ohwo otiọye na ọ rẹ gwọlọ nọ oware nọ ọ ta ọvo who re ru, yọ oware ovo nọ who re ru nọ o rẹ were iẹe, o riẹ hẹ. Whọ tẹ be rẹrote ohwo nọ o wo ẹyao nọ ọ rẹ kaki kpo ho, daoma riẹ oghẹrẹ nọ ẹyao na o re ru ohwo. Ẹsejọhọ o te lẹliẹ owhẹ riẹ nọ kpakọ aruro ọ be rọ ta eme nọ ọ be ta hayo ru eware nọ o bi ru na ha, rekọ ẹyao na ọ be lẹliẹe ru ere na.—Itẹ 14:29.

11. Eware jọ vẹ i wuzou gaga nọ u fo nọ enọ e be rẹrote omọfa a re ru kẹdẹ kẹdẹ? (Olezi 132:​4, 5)

¹¹ Hai ru eware nọ e rẹ lẹliẹ owhẹ kẹle Jihova. Ẹsejọ u fo nọ whọ rẹ nyasiọ eware jọ ba re who ru “eware nọ e mae roja.” (Fil. 1:10) Oware jọ nọ u fo nọ o rẹ jọ owhẹ oja gaga họ usu ra avọ Jihova. Hai ru eware nọ e rẹ lẹliẹ usu na ga. Devidi ovie na ọ jẹ hae rọ egagọ Jihova karo. (Se Olezi 132:​4, 5.) Oware jọ nọ u re dhesẹ nọ egagọ Jihova e mae rrọ owhẹ oja họ, epanọ eware i keke te kẹhẹ whọ rẹ daoma se oria Ebaibol jọ kẹdẹ kẹdẹ jẹ lẹ. Oniọvo-ọmọtẹ jọ nọ a re se Elisha ọ ta nọ: “Oware jọ nọ o wha riẹ ze nọ eva e gbẹ be rọ were omẹ họ, mẹ rẹ lẹ je roro didi kpahe eme jọ nọ e rrọ obe Ilezi na. Olẹ u bi fiobọhọ kẹ omẹ gaga. Evaọ okpẹdoke na kpobi ẹlẹlẹ mẹ rẹ lẹ se Jihova inọ jọ o ru udu te omẹ otọ.”

12. Fikieme enọ e be rẹrote amọfa a jẹ rẹrote omarai re?

¹² Hae rẹrote omara re. Ahwo nọ a bi rri ohwo nọ oma riẹ o ga ha a re wo uvẹ hẹ. Ejọ a be sae re emamọ emu hu, keme a wo uvẹ nọ a rẹ rọ nyae dẹ eware nọ oma rai o gwọlọ hayo there emu nọ o re fiobọhọ kẹ oma na ha. Whọ tẹ be hae re emamọ emu jẹ zaha amaroza nọ o re ru oma na jaja, o te lẹliẹ owhẹ wo omokpokpọ je wo evawere. Fikiere, uvẹ o gbẹ make rrọ owhẹ oma ha, daoma hae re emamọ emu jẹ zaha aroza nọ o re ru oma sasa owhẹ ẹsikpobi. (Ẹf. 5:​15, 16) Daoma hae wezẹ ziezi re. (Ọtausi. 4:6) Ahwo jọ nọ a wuhrẹ kpahe ẹvori ohwo-akpọ a ta nọ owezẹ u re ru ẹvori mai na kpokpọ. U wo uzoẹme jọ nọ utu usiwo imu jọ nọ a re se Banner Health a kere nọ a jọ ta kpahe epanọ owezẹ u re ro fiobọhọ kẹ oma na (“How Sleep Can Affect Stress”). A jariẹ ta nọ ma tẹ be wezẹ ziezi o rẹ whae ze nọ ma gbẹ ruawa ga hrọ họ, yọ o rẹ lẹliẹ oma na ga. U te no ere no, hae zaha aroza nọ o rẹ lẹliẹ oma ra jọ sasasa. (Ọtausi. 8:15) Ohwo jọ nọ ọ be rẹrote ohwo riẹ jọ nọ oma o ga ha ọ fodẹ oware jọ nọ o be lẹliẹe wereva. Ọ ta nọ: “Nọ ehru na ọ tẹ sasa, mẹ rẹ ruọ otafe nyae re uvo omojọ. Me re je fi ẹdẹ jọ họ, o tẹ kawo ẹsiẹvo amara, nọ mẹ rẹ rọ nyai lele ogbẹnyusu mẹ jọ ru oware omaweromẹ jọ.”

13. Fikieme u ro fo re ma hae hwẹ ẹsejọ nọ ma tẹ be rẹrote ohwo? (Itẹ 17:22)

¹³ Hae rọ eware jọ ru emiehwẹ. (Se Itẹ 17:22; Ọtausi. 3:​1, 4) Ehwẹ nọ ohwo ọ rẹ hwẹ o rẹ lẹliẹ eva were iẹe jẹ lẹliẹe wo omokpokpọ. Whọ tẹ be rẹrote ohwo, ẹsejọ eware e rẹ nya oghẹrẹ nọ who roro ho. Rekọ whọ tẹ be rọ eware itieye na ru emiehwẹ, u re fiobọhọ kẹ owhẹ thihakọ ẹbẹbẹ na. Whọ tẹ be sasa oma kẹ ohwo nọ whọ be rẹrote na, o rẹ lẹliẹ eva rai were ohwohwo.

14. Erere vẹ o re te owhẹ nọ whọ tẹ vuẹ ogbẹnyusu nọ who fievahọ oware nọ o via kẹ owhẹ?

¹⁴ Ta oware nọ o be kẹ owhẹ uye kẹ ogbẹnyusu ra jọ. U wo epọvo nọ whọ daoma te he, ẹsejọ eware nọ e rẹ kẹ owhẹ uye e te via. Oware utioye na o tẹ via, vuẹ ogbẹnyusu ra jọ nọ whọ riẹ nọ eva ra e te dha ha, yọ ọ te ta nọ whẹ whọ soriẹ ze he. (Itẹ 17:17) Eva e te were owhẹ nọ ọ tẹ gaviezọ kẹ owhẹ jẹ ta ẹmẹme jọ nọ o rẹ lẹliẹ udu te owhẹ otọ.—Itẹ 12:25.

15. Ẹvẹ ẹruore mai ọ sae rọ lẹliẹ eva were omai?

¹⁵ Roro kpahe epanọ whai imava wha te jọ evaọ obọ Aparadase. Hae kareghẹhọ nọ orọnikọ enenẹ ọvo whọ te rẹrote ohwo na bẹdẹ bẹdẹ hẹ, keme okenọ Jihova ọ ma akpọ na orọnikọ iruo nọ ọ kẹ ohwo-akpọ ọye he. (2 Kọr. 4:​16-18) “Uvi uzuazọ na” o gbẹ rrọ obaro. (1 Tim. 6:19) Ẹsejọhọ nọ whọ tẹ be hai lele ohwo nọ whọ be rẹrote na gbiku eware nọ whai imava wha ti ru kugbe nọ wha tẹ ruọ Aparadase no, o te lẹliẹ eva were owhẹ gaga. (Aiz. 33:24; 65:21) Oniọvo-ọmọtẹ jọ nọ a re se Heather ọ ta nọ: “Ẹsibuobu mẹ rẹ vuẹ enọ mẹ be rẹrote inọ ma tẹ ruọ akpọ ọkpokpọ na no, mẹ avọ ae ma te hai ko iwu, dhẹ ohrẹ, jẹ dhẹ ebasikoro. Ma ti ru ebrẹdi je there oghoghẹrẹ emu kẹ ahwo mai nọ a te kpare ze. Yọ ma re yere Jihova kẹ ẹruore nana.”

EPANỌ AMỌFA A SAI RO FIOBỌHỌ

16. Idhere vẹ ma sai ro fiobọhọ kẹ oniọvo jọ evaọ ukoko mai nọ ọ be rẹrote ohwo riẹ? (Rri uwoho na re.)

¹⁶ Fiobọhọ kẹ enọ e be rẹrote ahwo rai re a sai wo umuvẹ jọ nọ a sai ro serihọ je ru eware efa. Mai inievo ukoko na ma sai fiobọhọ kẹ enọ e be rẹrote ahwo rai. Ma te ru ere, o rẹ lẹliẹ eva were ai, a ve je wo uvẹ nọ a sai ro ru eware efa. (Gal. 6:2) Inievo jọ a wo edẹ jọ nọ a re ro kpobọ uwou amọfa nyai fiobọhọ kẹ ae koka koka. Oniọvo-ọmọtẹ jọ nọ a re se Natalya nọ ọ be rẹrote ọzae riẹ nọ okie o kie ọ ta nọ: “U wo oniọvo-ọmọzae jọ evaọ ukoko mai nọ ọ rẹ nyaze te jọ kugbe ọzae mẹ ẹsiẹvo hayo isiava evaọ oka. O re lele iei ta usi uwoma, gbiku, je rri ividio. Eware nana e rẹ lẹliẹ eva were ọzae mẹ gaga. Yọ e rẹ lẹliẹ omẹ wo uvẹ nọ me re ro kpohọ ore hayo ru eware efa.” Whọ sae tubẹ vuẹ oniọvo jọ nọ o bi rri ohwo nọ oma o ga ha inọ whọ gwọlọ jọ kugbe ohwo riẹ na aso jọ re ọyomariẹ ọ sae wezẹ ziezi.

17. Ẹvẹ ma sai ro fiobọhọ kẹ enọ e be rẹrote ahwo rai nọ oma o ga ha evaọ oke ewuhrẹ?

¹⁷ Fiobọhọ kẹ enọ e be rẹrote ahwo rai nọ ma te kpohọ ewuhrẹ. Nọ inievo nọ e be rẹrote ahwo rai nọ oma o ga ha a tẹ ziọ ewuhrẹ hayo okokohọ, a rẹ sai yo eme nọ a be ta ziezi hi fiki ohwo nọ a be rẹrote na. Fikiere oniọvo jọ evaọ ukoko na ọ sae keria gba ọnọ oma o ga ha na ẹsejọ re ọ rẹrotei. Otẹrọnọ oma na o rẹ jọe no uwou ze he, ohwo jọ ọ sae nyabru ei kpobọ uwou re avọ iẹe a gbẹ rehọ ifonu hayo ekọmputa thuru kugbe ewuhrẹ na. O vẹ sae kẹ ọnọ ọ be rẹrotei na uvẹ nọ o re ro kpohọ ewuhrẹ evaọ obọ Ọgwa Uvie re ọ jẹ jọ kugbe inievo na.

18. Oware ofa vẹ ma sai ru ro fiobọhọ kẹ enọ e be rẹrote ahwo rai nọ oma o ga ha?

¹⁸ Hai jiri enọ e be rẹrote enọ oma rai o ga ha, jẹ lẹ roro ai. Jọ ekpako ukoko a hae nyabru enọ e be rẹrote ahwo rai re a ta ae udu ga. (Itẹ 27:23) Oghẹrẹ kpobi nọ eware e rrọ kẹ omai kẹhẹ, oniọvo kpobi evaọ ukoko na ọ sai jiri inievo itieye na kẹse kẹse. Joma hae jẹ lẹ se Jihova inọ ọ kẹ ae ẹgba nọ a sae gbẹ rọ rẹrote ohwo rai na, re o je fiobọhọ kẹ ae gbẹ hae wereva.—2 Kọr. 1:11.

19. Ẹruore vẹ ma wo?

¹⁹ Kẹle na Jihova o ti ririe irui-oviẹ no aro ahwo kpobi no. Ẹyao gbe uwhu e gbẹ te jọ ofa ha. (Evia. 21:​3, 4) Oke yena “ọmo o ti duola wọhọ orua.” (Aiz. 35:​5, 6) “A gbẹ te kareghẹhọ eware anwae na ha, yọ e te gbẹ ruọ udu na gbe he.” (Aiz. 65:17) Ebẹbẹ owho gbe ẹruorote ahwo mai nọ a be mọ e te jọ usu eware anwae nọ a gbẹ te kareghẹhọ họ na. Jihova ọ te jọ kugbe omai bẹsenọ eyaa yena i ti ro rugba. Ọ te nyasiọ omai ba ha. Ma tẹ rẹroso ẹe, ọ te kẹ omai ẹgba nọ ma ti ro “thihakọ eware kpobi avọ odiri gbe oghọghọ.”—Kọl. 1:11.