Bibitakin te Aro ae Aongkoa E “Kristian”—E Kariaia Anne te Atua?
IANGOIA bwa tao ko mwiokoa te tia koro banna bwa e na korea bannan katotongam. Ko a rangi ni kukurei ngkana e a tia; boni katotongam raoi. Ko iangoia natim, tibum, ao ai bon tibuiia naba ake a na kukurei ni mataku naba ni bannan katotongam.
Ma imwin rooro tabeua, ao tibum temanna e taku bwa e aki tararaoi maran atum are e oti n te taamnei anne, mangaia are e a manga kanimwa iai iran atum. Temanna riki e aki kukurei n tein bairim, ao e a manga bitia. Rooro ake imwina a manga “katamaroa” teutana riki, ao n tokina, te taamnei are koreaki arei e rangi n raroa man katotongam. Tera ae ko na namakinna ngkana ko a kaman ataia bwa boni ngaia are e na karaoaki? Ko na bae n un iai.
Te kananokawaki bwa rongorongon te korobanna aei, bon aron raoi rongorongon te ekaretia ae aongkoa te Aro ni Kristian. Rongorongon rimoa a kaotia bwa tii teutana imwin mateia ana abotoro Kristo, ao e moanna ni bitaki te Aro ae aongkoa te Aro ni “Kristian,” n aron are e taetae ni burabetinaki n te Baibara.—Mataio 13:24-30, 37-43; Mwakuri 20:30.a
Te koaua bwa e riai kamanenan reirei man te Baibara nakon taai aika kakaokoro, ao aomata aika a kaokoro kateiia. Ma bon te bwai teuana bitakin reirei n te Baibara bwa a aonga ni boraoi riki ma aia iango angiia aomata. Ma e ngae n anne, boni ngaia are e a karaoaki. N aron anne, iangoi bitaki ake a karaoaki nakon bwaai aika kakawaki tabeua.
Te Ekaretia E Irekereke ma te Tautaeka
Iesu e reirei bwa n taina ae riai, ana tautaeka ke Ueana, bon te tautaeka mai karawa ae e na kamaunai aia tautaeka ni kabane aomata, ma n tautaekana te aonnaba ae bwanin. (Taniera 2:44; Mataio 6:9, 10) E na bon aki tautaeka rinanon aia waaki n tautaeka aomata. “Tiaki mai aon te aba ueau,” e taku Iesu. (Ioane 17:16; 18:36) Mangaia are e ngae ngke taan rimwin Iesu a ongeaba n tuan te aba, ma a aki irekereke ma te waaki n tautaeka.
Ma n rokon ana tai te Embera n Rom are arana Kontiantino n te kaaua n tienture, a mwaiti aomata aika aongkoa Kristian ngaiia, ake a bwara nanoia n tataninga okin Kristo ao katean ana Tautaeka n Uea te Atua. Teutana imwin teutana, e a bitaki aia kaantaninga ni kaineti ma te waaki n tautaeka. “Imwain ana tai Kontiantino,” e taku te boki ae Europe—A History, “Kristian a aki kataia ni karekea te mwaaka [n tautaeka] irouia ibukin karokoaia n tiaia. Imwin Kontiantino, a uaia n reitaki te aro ni Kristian ao te waaki n tautaeka.” Te aro ni Kristian ae kaokoro aei e a riki bwa te Aro ae kinaaki n te tautaeka, ae e “taabangaki” ke e “katorika” i aan te Embwaea n Rom.
Te boki ae te encyclopedia ae te Great Ages of Man, e taekinna bwa ibukin te irekereke aei imarenan te Ekaretia ao te Tautaeka, “n rokon te ririki ae A.D. 385, ae ti 80 te ririki imwin te kabanea ni waaki ni bainikirinia Kristian, te Ekaretia e a moanna naba ni kamateia aomata aika a karitei nakoina, ao e a tia n reke irouia mataniwin te ekaretia, te mwaaka ae kuri n iorooro ma mwaakaia taian embera.” Mangaia are e a moanaki iai te tai are e a kabonganaki riki te kabaang ibukin rairakia aomata, nakon te taetae n anai nano, ao mataniwi n Aro aika a bubura nakoaia ao aika a tatangira te mwaaka ae bati, a onea mwiia taan tataekina te rongorongo n te moan tienture aika a nanorinano. (Mataio 23:9, 10; 28:19, 20) Te tia korea rongorongon rimoa ae H. G. Wells, e korea taekan “te kaokoro ae korakora imarenan” te waaki ni Kristian ae waakinaki n te kaaua n tienture, “ao ana reirei Iesu are te I-Natarene.”
Te “kaokoro ae korakora” aei e a rootii naba boto n reirei aika kaineti ma te Atua ao Kristo.
Manga Kabwarabwarakin Riki te Atua
Kristo ma taan rimwina a reirei bwa bon “ti temanna te Atua, ae te Tama,” are e kaokoroaki n oin arana ae Iehova, are e koreaki ni Baibaran rimoa n te mwaiti ae 7,000 tabun te tai. (1 I-Korinto 8:6, Te Baibara ni Katorika; Taian Areru 83:18) E karikaki Iesu iroun te Atua; boni ngaia “te moa ni bungiaki i maini bai ni kabane aika a karikaki,” e taku te Baibara ni Katorika n I-Korote 1:15. Mangaia are kioina ngke e karikaki Iesu, e kaota te koaua ngke e kangai: “E kakanato riki te Tama nakoiu.”—Ioane 14:28.
N rokon te katenua n tienture, mataniwi n Aro tabeman aika a bwakuaku ake a tatangira te reirei ae te temanna-n-teniman, ae te reirei mairoun te I-Erene ae e beekan ae te tia rabakau ni karekeiango are arana Plato, ao a manga karaua ni kabwarabwara riki aron te Atua bwa e aonga ni boraoi riki ma are kaotaki n te Temanna-n-teniman. Inanon tienture ake imwin anne, te reirei aei e kauntaba ma te Baibara ngke e karietaataa Iesu bwa aongkoa e boraoi ma Iehova, ao e karaoa ana taamnei ae raoiroi te Atua, ke mwaakana ae mwamwakuri, bwa aongkoa te aomata temanna.
E taekina ae kangai te New Catholic Encyclopedia ni kaineti ma butimwaean te iango ni beekan ae te Temanna-n-teniman iroun te ekaretia: “Te reirei ae ‘te Atua temanna inanon Aomata aika teniman,’ e aki kamatoaki raoi, ao e bon aki taabangaki butimwaeana n te maiu ao te onimaki ni Kristian, imwain tokin te ka 4 n tienture. Ma e ngae n anne bon te reirei aei are e taekinaki riki bwa te reirei ae matoa ae te Temanna-n-teniman. Bon akea te iango ke te kaantaninga ae ai aron anne are e bwainaki irouia Taani Katea te Aro Rimoa.”
N aron anne, e taku naba The Encyclopedia Americana: “Te reirei ae te Temanna-n-teniman n te kaaua n tienture, e aki boraoi ma te reirei ni Kristian rimoa ibukin aroaron te Atua; ma e boni kabwaoua ma ni kauntaba ma te reirei aei. Te boki ae The Oxford Companion to the Bible e arana te Temanna-n-teniman bwa teuana mai buakon “reirein te Aro aika a tibwa kateaki imwina riki.” Ma e ngae n anne, te Temanna-n-teniman bon tiaki tii ngaia te reirei ni beekan are e butimwaeaki iroun te ekaretia.
Manga Kabwarabwaran te Taamnei (Soul)
Ni boong aikai, e taabangaki kakoauan ae iai irouia aomata, te taamnei ae aki mamate ae e maiu nako naba imwin maten te rabwata. Ma ko a tia n ataia bwa ana reirei te ekaretia aei e a tibwa karinaki naba rimwi riki? Iesu e kamatoa te koaua man te Baibara ae maate, “a bon aki ata te bwai teuana,” bwa kaanga a matu. (Te Minita 9:5; Ioane 11:11-13) E na manga kaokaki te maiu nakoia aomata n te manga-uti—‘ae te manga teirake’ man te matu nako n te mate. (Ioane 5:28, 29) Ngkana arona bwa iai te taamnei ae e aki-mamate, ao e na bon aki kainnanoaki te manga-uti, bwa te aki-mamate e katinanikua te mate.
Iesu naba e kaota koauan te reirei man te Baibara ibukin te manga-uti, ngke e kautiia aomata man te mate. Iangoa te katoto teuana ae taekan Rataro, are e a tia ni mate abong mai imwaina. Ngke e a kautaki iroun Iesu, Rataro e a otinako man te rua ni mate bwa te aomata ae maiu ae e ikeike. Akea te taamnei ae aki-mamate, are e a manga kaokaki man te tabo ni kakukurei i karawa ma ni karinaki inanon rabwatan Rataro, ngke e uti man te mate. Ngke arona bwa boni ngaia are e a riki iai, ao e aki kakukureia nanon Rataro Iesu ngke e a manga kautiia!—Ioane 11:39, 43, 44.
E a riki mai iia ngkanne te iango are aongkoa e aki-mamate te taamnei? E taku te Westminster Dictionary of Christian Theology bwa te iango anne “e bati riki boutokoana n te rabakau ni karekeiango n Erene, nakon ae boutokoana n te kaotioti man te Baibara.” E kabwarabwara ni kangai te Jewish Encyclopedia: “Te iango ae e a teimatoa ni maiu te taamnei (soul) imwin maunan te rabwata, bon te iango mairouia taan rabakau ni karekeiango ke taan rabakau n Aro, ao tiaki te bwai ae boto i aon te onimaki ae mataata, mangaia are e aki kaotiotaki te reirei aei n te Baibara ae Tabu.”
E aki toki n noraki bwa te kewe teuana e manga karika riki te kewe are teuana, ao boni ngaia naba aron te reirei ae aki-mamaten te taamnei. E kauka kawain butimwaean te reirei ni beekan ae te kammarakaki n aki toki n te ai ni moone.b Ma te Baibara e katereterea bwa “boon te bure te mate”—ao tiaki te kammarakaki n aki toki. (I-Rom 6:23, BK) Mangaia are e taekina ae kangai te Baibara ae te King James Version ngke e kabwarabwara taekan te manga-uti: “Marawa e anga maate ake inanona; ao te mate ma moone a anga maate ake inanoia.” N aron naba anne, te Baibara ni Katorika ae te Douay Version, e taekina bwa “marawa . . . te mate, ma moone, a anga aia maate ake inanoia.” Eng, n taeka aika mataata riki, akana a mena i moone a boni mate, bwa kaanga a ‘matu,’ n aron are e taekinna Iesu.—Te Kaotioti 20:13.
Ko bon kakoaua ma nanom ni koaua bwa te reirei ae aongkoa a kabureaki aomata n aki totoki inanon moone, bwa e kona ni burimaunia aomata nakon te Atua? E bon aki. E bon ribaaki te iango anne irouia aomata aika a tangira te kaeti-taeka ae riai ao a tatangira! Ma te Baibara e taekinna bwa “te Atua bon te tangira,” ao e ribaa te iowawa ni kabane n ikotaki ma te iowawa ae karaoaki nakoia maan.—1 Ioane 4:8; Taeka N Rabakau 12:10; Ieremia 7:31; Iona 4:11.
Kabuakakan te “Banna” n Taai Aikai
Kabuakakan te Atua ao te Aro ni Kristian e a waaki nako naba ngkai. Te professor temanna ibukin te Aro n taai aika a tibwa nako, e kabwarabwara te kaiangatoa are e waakinaki n ana ekaretia ni Borotetanti bwa te kaiangatoa imarenan “mwaakan te Baibara ao te reirei ae matoatoa, ni kaitaraa ma mwaakan reirei aika kaokoro aika a boto i aon te nano n aomata, ao imarenan kakaonimakin te ekaretia nakon nakoana n uea Kristo, ni kaitara man butimwaean iango aika kaokoro ma ni manga kaetan te waaki ni Kristian bwa e aonga ni boraoi riki ma nanoia aomata aika a maiu ngkai. Aio te bwai ae kauntaekaki: Antai ae riai ni kaira te ekaretia . . . Te Baibara ae Tabu ke te iango n aomata ae butimweaki riki n te tai teuana ma te tai teuana?”
E kananokawaki bwa “te iango n aomata ae butimweaki riki n te tai teuana ma te tai teuana,” e a tokanikai riki n angiin te tai. E ataaki bwa a mwaiti Aaro aika a a tia ni bita aia koaua i aon bwaai aika kauntaekaki tabeua, bwa a aonga n taraaki bwa aongkoa a rikirake n wanawana riki, ke e rababa riki aia iango. Ao e moamoa riki ni kaineti ma te aroaro ni maiu ae riai, a riki n rangi ni maraurau aia kaetieti taian ekaretia, n aron are e a tia ni kaotaki n te moan kaongora. Ma e ngae n anne, te Baibara e kaotia n akea te nanououa iai bwa te wene ni bure, te wene ni kimoa, ao te wene ni bure imarenaia mwaane ma mwaane ao aine ma aine, bon buure aika rangi ni kakaiaki imatan te Atua, ao akana kakaraoi buure aikai a na “aki ababa n Uean te Atua.”—1 I-Korinto 6:9, 10, BK; Mataio 5:27-32; I-Rom 1:26, 27.
Ngke e koroi taeka aika ieta Bauro, e taabangaki irouia aomata aika a kairaki n te iango n Erene ao n Rom, kakaraoan aeka ni mwakuri aika buakaka ni kabane. Tao e kona n taku Bauro ni kangai: ‘Te koaua bwa te Atua e kabuekiia ma ni kamauna Totom ma Komora ngkoa ibukin aia bure ni wene ni bure, ma e karaoaki anne 2,000 te ririki n nako! Ma te koaua bwa te reirei anne e aki kaineti ma te tai aei, ae e rababa riki te ota iai?’ Ma e aki kataia ni kakarabakauakina anne; e rawa ni kabwaoa ana koaua te Baibara.—I-Karatia 5:19-23.
Taratara te “Banna” ni Kawai
Ngke e taetae nakoia mataniwi n te Aro n Iutaia, e taku Iesu bwa ‘akea manenan aia taromauri, bwa a reirei aia tua aomata bwa aia taeka n reirei.’ (Mataio 15:9) Mataniwi n Aro akekei a karaoia nakon ana Tua Iehova iroun Mote, are a karaoia naba mataniwi ni Krititentom nakon ana reirei Kristo—a kamabubua te koaua mairoun te Atua n aia katei ni kawai. Ma Iesu e manga kamataata te koaua, bwa a aonga ni kabwaia iai aomata nako aika raraoi nanoia. (Mareko 7:7-13) E taekina te koaua Iesu, ngkana e tatangiraki irouia aomata, ao ngkana e aki. N taai nako e aana ana taeka i aon ana Taeka te Atua.—Ioane 17:17.
Ai kaokoro ra aron Iesu ma angiia aomata aika a taku bwa Kristian ngaiia! E kaman taetae ni burabeti ni kangai te Baibara: “Aomata . . . a na iriri oin nanoia ma ni karekeia aia tia reirei aika a maiti, i bukin ingaingan nanoia ni kan ongora irouia. A na rawa n ongo taekan te koaua, ao a na tauraoi ni butimai karaki n ototo.” (2 Timoteo 4:3, 4, BK) “Karaki n ototo” aikai, aika ti a tia ngkai n iangoi tabeua mai buakoia, a urua aroia aomata n tangiri bwaai n taamnei, ma te koaua man ana Taeka te Atua e kateimatoaia aomata, ao e kairia nakon te maiu are aki toki. Boni ngaia te koaua are Ana Tia Kakoaua Iehova a kaunga nanom bwa ko na neneria.—Ioane 4:24; 8:32; 17:3.
[Kabwarabwara ae nano]
a N aron are e kaotia Iesu n te kaikonaki ae taekan te uita ao te titania, ao n ana kabotau ibukin te kawai ae rababa ao are irariki (Mataio 7:13, 14), te aro ni Kristian ni koaua e na teimatoa ni waakinaki irouia aomata aika a karako mwaitia, n akea totokoana. Ma e na kangaanga kinaakin te koraki aei ibukina bwa e na iai naba te koraki teuana ae korakora riki mwaitia, aika ai aroia titania, ake a na kamoamoaia boni ngaiia ao aia reirei, bwa aongkoa boni ngaiia ake a waakina te Aro ni Kristian ni koaua. Boni ngaia te waaki ae taekinaki n ara kaongora aei.
b “Moone,” bon rairan naba te taeka n Ebera ae Tiore, ao te taeka n Ebera ae Eriti, ao nanon taeka aikai bon “te rua ni mate.” Mangaia are taan raira te Baibara ae te King James Version nakon te taetae n Ingiriti, a raira te taeka ae Tiore 31 te tai bwa “moone,” ma a rairia naba 31 te tai bwa “rua ni mate” ao 3 te tai bwa “te rua,” are e kaotia bwa taeka aikai a nanona te bwai ae tii teuana.
[Taamnei n iteraniba 7]
Rinanon aia mwakuri ni minita imataia aomata, Ana Tia Kakoaua Iehova a kairia aomata nakon ana Taeka te Atua ae te Baibara
[Te Kabwarabwaraan te Taamnei 4]
Third from left: United Nations/Photo by Saw Lwin