A na Kanga n Ibuobuoki Tabemwaang?

“N GKANA iai te bwai ae I kona ni karaoia ao tuangai.” Aio aia taeka angiia aomata nakon raoraoia ke aia utu ae e a tibwa mate ana koraki. E kona n ae ti bon nanona raoi aei. Ti kani karaoa te bwai ae ti na ibuobuoki iai. Ma te koaua bwa e kona ni kawaekoaira te aomata arei ao ni kangai: “E a reke au iango bwa iai te bwai ae I kani buokaki iai”? E burenibwai rikin anne. E teretere bwa ti riai ni biririmoa ni karaoi mwakuri n ibuobuoki, ngkana ti kani buoka ke ni kabebetea nanon te aomata ae nanokawaki.

E kangai te taeka n rabakau man te Baibara: “Te taeka ae atongaki n te tai ae riai ai aron abora aika koora i nanoni bwaene aika tirewa.” (Taeka N Rabakau 15:23; 25:11) E wanawana te aomata ae ataa te bwai ae riai n taekinaki ao ae aki riai n taekinaki, ao ae riai ni karaoaki ao ae aki riai ni karaoaki. Aikai tabeua reirei man te Baibara ake a a tia ni buokaki iai tabeman imwin maten aia koraki.

Ae Riai ni Karaoaki . . .

Kakauongo: E taekinaki n Iakobo 1:19 bwa e riai te “kai ongo.” Teuana te anga ae rangi n ibuobuoki ae ko kona ni karaoia ibukin uataboan marakin are nanokawaki, bon te kakauongo. Tabeman aomata ake a nanokawaki a kani maroroakina taekan aia koraki are e a tia ni mate arei, taekan kabuanibwaina ke aorakina are e karika matena, ke a karakina aia namakin imwin matena. Mangaia are titiraki ni kangai: “Ko kani maroroakina taekana?” Katikuia bwa a na bon iangoia. E taku te rorobuaka temanna ngke e uringa maten tamana: “E rangi n reke buokau ngke a titirakinai aomata bwa tera ae riki, ao imwina a kakauongo raoi.” Kakauongo raoi ma te taotaonakinnano ao te atataiaomata ao tai iangoia bwa tabem karekean tokin te kangaanga. Kariaia bwa a na boni katoka nanoia n taekina are a kani maroroakinna.

Anga am karaunano: Karaui nanoia n tuangia bwa a a tia ni karaoa ae a kona ni karaoia n te aro ae riai (ke tera riki ae ko ataia ae koaua ao e kaunganano). Karaui naba nanoia ni baike a namakin n aron te nanokawaki, te un, bukinaia i bon irouia bwa iai irekerekeia ma te mate, ke namakin tabeua, bwa boni baika riiriki. Tuangia taekaia tabemwaang ake ko ataia bwa a a tia n tokanikai ngke a rinanon naba te aekaki arei. E taku Taeka N Rabakau 16:24 bwa aeka n “taeka aika raraoi” aikai, boni “mauriia naba rii.”​—1 I-Tetaronike 5:​11, 14.

Taatauraoi: Taatauraoi n ibuobuoki tiaki tii n tain te mate ngke a mwaiti aia koraki iai, ma i nanon namwakaina tabeua imwin okia aomata nakon tabeia are a tataneiai iai. N te aro aei ao ko kaotiko iai bwa bon ‘te rao ni koaua,’ ae taatauraoi “ni katokani kain tarina.” (Taeka N Rabakau 17:17) E taku Teresea ae e mate natina n te kabuanibwai n te kaa: “A kakatabetabeira n te tairiki koraki raoraora bwa ti aonga n aki bati n titiku n tii ngaira ni mwengara. E buokira anne bwa ti na tokanikai i aon namakinan te nanokawaki.” E kona naba n rangi ni kananokawaki irouia ake a maiu, ririki tabeua ake imwina ni kaineti ma taiani kauring n aron tao kauringan te mare ke te mate. E aera ngkai ko aki kanikinaei boong akanne n am karenta, n te aro are ngkana a roko bongia n te ririki, ao ko na tauraoi ngkana a kainnanoa buokaia n taai akanne?

Biririmoa ni karaoa ae riai: Iai baika a riai ni karekeaki? E kainnanoaki tararuakia ataei? Iai nneia ni maeka aia koraki ma raoraoia ake a roko ni kawariia? A mwaiti aomata aika tibwa mate aia koraki aika a aki rangi ni mwakuri raoi aia iango moa, n te aro are a aikoa atai baika a riai ni karaoi, ke a aki kona n tuangia aomata baika a kainnanoi. Mangaia are ngkana ko ataa raoi te bwai ae e na karaoaki, biririmoa ni karaoia ma tai taningaa tuangam. (1 I-Korinto 10:24; kabotaua ma 1 Ioane 3:​17, 18.) E ururing ni kangai te aine temanna ae e a tia ni mate buuna: “A bati aika kangai, ‘Ngkana iai te bwai ae I kona ni karaoia, ao tuangai.’ Ma iai temanna raoraou ae aki taetae. E a tii nakon naba te ruu, e kanakoi rabuna man te kainiwene ao e uaatii bwa a a baareka imwin wenen kaainnabau ni mate i aoia. Neiere temanna e anaa te bwaketi, te ran, bwaai ni kaitiaki ao te moti ni kunnikai, ao e a kaitiaka naba te tabo are e mumutaia buu. Tabeua te wiki imwina, ao e roko temanna unimwaanen te ekaretia ma oneana ni kabenta ao ana bwai ni mwakuri ao e taku, ‘I ataia bwa e bae n iai baika a kainnanoaki karaoaia. Baikara baikanne?’ Ai kukurei ra ngai iroun te mwaane anne ni karaoan uruakin te mataroa ae tebenako intitina ao e katiaa naba te taura ae uruaki!”​—Kabotaua ma Iakobo 1:27.

Akoia iruwa: E kauringira te Baibara ni kangai: “Kam na tai manuoka akoaia iruwa.” (Ebera 13:2) Ma e a moamoa riki ti riai n akoia aika nanokawaki ibukin te mate. Tai kangai nakoia: “Ngkana kam kani kawarira ao rooko,” ma kaoia ao bairea raoi te bong ao te tai. Ngkana a karautaeka, tai waekoa ni kabwaraa nanom. Tao e kainnanoaki te kaunganano ae raonaki n te akoi. Tao a karautaeka nakoim ibukina bwa a maaka are a aki kona ni kaina tangia i mataia aomata. Ke tao a namakina ae a aki tau ni kukurei ma raoraoia i nanon tain te nanokawaki. Uringa te aine are akoakoia iruwa ae taekinaki n te Baibara ae Ruria. E taku Ruka imwin kaoakiia nakon mwengan neiei: “E kairoroira.”​—Mwakuri 16:15.

Bwaina te taotaonakinnano ao te ataibwai: Tai rangi ni kubanako ni baike a taekin aomata, tabeua te tai imwin maten aia koraki. Uringnga are a bae n namakina te un ao bukinaia i bon irouia bwa a karika te mate. Ngkana a bwauraniko, kawanawanako ao taotaona nanom ma tai kaeka ma te un. E kaotaki ae kangai n te Baibara: “Kam na karina te nano ae nanoanga, te atataiaomata, te nanorinano, te nimamanei, te taotaonaki n nano.”​—I-Korote 3:​12, 13.

Te kororeta: E aki toki n tarariaoaki bongan te reta ke te card ae koreaki iai taeka n nanoanga. Ma tera raoiroina? E kaekaa anne Cindy, ae e mate tinana n te aoraki ae te kaentia ni kangai: “E korea ana reta ae rangi n raoiroi nakoiu temanna raoraou. E rangi ni buokai te reta aei ibukina bwa I kona ni kaokioka warekana.” A kona ni koreaki aeka n reta ke cards ni kaunganano aikai “n taeka aika ti tabeua,” ake a riai ni kaota raoi am atataiaomata. (Ebera 13:22) E kona n oti iai tangiran te aomata are mate ao uringana ae raoiroi iroum, ma aron rotakin maium n te aro ae raoiroi irouna.

Tataro ma ngaiia: Tai kakeaa bongan are ko na kaai n tataro ma te koraki ake a nanokawaki, ke ko na tataro ibukia. E taku te Baibara: “E bati ni mwaka ana tataro te aomata ae raoiroi.” (Iakobo 5:16) N te katoto, e kona ni kabebeteaki bwaran nanoia n aron bukinaia i bon irouia, ngkana a ongo mwanewen am tataro ibukia.​—Kabotaua ma Iakobo 5:​13-15.

Tera ae Aki Riai ni Karaoaki . . .

Tai kararoako ibukina bwa ko aki ataa te bwai ae ko na taekinna ke ni karaoia: Ti kona n iangoia i bon iroura ni kangai: ‘A bae ni kan tiku i bon irouia ngkai.’ Ma tao te koaua raoi ti kararoaia bwa ti maaka are ti na taekina nakoia are tiaki karauan nanoia, ke ti na karaoa are a aki kukurei iai. Ma e ngae n anne, ngkana e aki kubaraki te aomata are nanokawaki n te mate irouia raoraona, ana koraki ke raona n onimaki, ao e na namakina ae e takaarere i bon irouna, ao e na korakora riki rawawatana. Uringnga bwa n angiin te tai, a nakoraoi riki mwakuri ao taeka aika uarereke. (I-Ebeto 4:32) Rokom e a boni kaungai naba nanoia. (Kabotaua ma Mwakuri 28:15.) E taku Teresea ngke e uringa te tai are e mate iai natina te aine: “Tii i nanon teuana te aoa ao e a onrake naba nanon te tabo n tataninga n te oo-n-aoraki irouia raoraora ao unimwaane ni kabane ma buuia. Tabeman aine e aki reke karaoan iraia ma a a bon roko naba, ao tabeman a roko man aia tabo ni mwakuri ao a tuai n oneiia. Te aekaki are a a boni kanenei mai naba ni kitan tabeia. E bati mai buakoia ae a tuangira bwa a aki ataa te bwai ae a na taekinna, ma akea bongan arei bwa e kakawaki riki rokoia.”

Tai kairoroia bwa a na katoka nanokawakia: Tao ti kan tuangia ae kangai: ‘Taraia, tai tang.’ Ma e raoiroi riki bwa ti na kariaia bwa a na tang. E taku Katherine ngke e iangoa maten buuna: “I taku bwa e kakawaki bwa ti na kariaia aomata aika nanokawaki bwa a na tang ma ni kaotinakoa aia namakin are i nanoia.” Tai eena aia namakin. Ao tai iangoia bwa ko riai ni karabaa nanokawakim bwa a aonga n aki rotaki iai. Ma e taku te Baibara bwa “kam na tang ma akana tang.”​—I-Rom 12:15.

Tai waekoa n tuangia bwa a na kanakoi ana kunnikai ke ana bwai riki tabeua te aomata are mate: Ti kona n iangoia bwa e raoiroi riki kanakoan baike a kauringia taekan are mate, bwa mwina e kateimaana riki nanokawakia. Ma te kaantaninga are baike a aki noraki a aki naba kona n iangoaki, e aki riai ni kamanenaki ikai. Tao, e kainnanoaki ae e na boni katoka nanokawakina teutana imwin teutana. Uringa ngkoa ana kabwarabwara te Baibara ni kaineti ma ana namakin te baatua are Iakoba, ngke e kekeweaki are e tiringaki natina ae Ioteba n te man ni kaakang. Imwin kaotan ana kunnikai Ioteba are raraabuabua nakon Iakoba, ao “e kaota nanokawakina i bukin natina ni boong aika bati. Ao a bane natina mwane ma natina aine n tei rake ba a na kabebetea nanona; ma e rawa ni kabebeteaki nanona.”​—Karikani Bwaai 37:​31-35.

Tai kangai, ‘E na manga reke riki natim temanna’: E ururing ni kangai te tina temanna ae e a tia naba ni mate natina: “I un ngkana a tuangai aomata bwa e na manga reke riki natiu temanna.” A bon nanona raoi aia taeka, ma rotakia kaaro n taeka akanne are e na manga oneaki mwin natiia are mate, “ai aron ewaran te aba n te kabaang.” (Taeka N Rabakau 12:18) E aki kona n oneaki mwin te nati temanna iroun temanna. Bukin tera? Ibukina bwa a kakaokoro nako aroia.

Tai katuanakoa taekinan te aomata are mate: E ururing ni kangai te tina temanna: “A bati aomata aika a aki toki ni katuanakoa taekinan aran natiu ae Jimmy ke ni bon taekina taekana. I kaotia ma te koaua bwa e maraki nanou ngkana a karaoa anne aomata.” Mangaia are tai waekoa ni bita te maroro ngkana e taekinaki aran te aomata are mate. Titirakina te aomata bwa e tangiria bwa e na maroroakinaki taekan are e tangiria arei ke e na aki. (Kabotaua ma Iobi 1:​18, 19 ao 10:1.) Tabeman aomata aika nanokawaki a kan ongongora mairouia raoraon te aomata are e mate, taekana ae oti iai tangirana irouia raoraona.​—Kabotaua ma Mwakuri 9:​36-39.

Tai waekoa ni kangai, ‘E raoiroi riki aei’: Kataakin kakaaean bukin ae raoiroi iai maten te aomata, e aki bati ni “kabebeteia akana a kai toki nanoia” ibukin te nanokawaki. (1 I-Tetaronike 5:14) E taku te ateiaine temanna ngke e uringa maten tinana: “A taku tabemwaang, ‘E a aki kainnano ni maraki’ ke, ‘E a rau ngkanne.’ Ma I aki kan ongo aeka ni karaki aikai.” Irouia tabeman taeka aikai, a kaotia bwa a aki riai n nanokawaki ibukin maten ae tangiraki irouia, ke e aki kakawaki matena. Ma a bon rangi n nanokawaki ibukina bwa a rangi n tangira te aomata are a nang aki nonoria arei.

E raoiroi riki ae ko aki kangai, ‘I ataa am namakin’: Bwa ko bon ataia raoi? N te katoto, ko kona n ataa ana namakin te karo ngkana e mate te nati, ngkana akea natim ae e a tia ni mate? Ao ngkana arona bwa e a tia naba ni mate natim, uringnga are a aki kona n namakina raoi are ko namakinna, tabemwaang. (Kabotaua ma Baebaeti 1:12.) N te itera are teuana, ngkana e taraa n nakoraoi, tuangia arom ngkoa n tokanikai i aon nanokawakim ni maten ae ko tangiria, ao a bae ni kabwaia iai. Temanna te aine ae e kabuanibwai natina, e namakina kabebeteana ngke e karakina arona te aine ae e a tia naba ni mate natina, n tokanikai i aon nanokawakina. E taku: “E aki moana ana karaki tinan te teinnaine are e mate arei ni kangai ‘I ataa am namakin.’ E a tii tuangai naba arona ngkoa, ao e a bon nakoiu au iango iai.”

E kainnanoaki te nanoanga, te ataibwai, ao te tangira ae bati mairoum ngkana ko na buoka te aomata ae e a tibwa mate ana koraki. Tai tataninga kawaram irouna. Tai tii kangai naba, “Ngkana iai te bwai ae I kona ni karaoia . . .” Ukora “te bwai” anne, ao biririmoa ni karaoia ngkana e riai.

Iai titiraki tabeua aikai: Tera aron te kaantaninga man te Baibara ni kaineti ma te manga-uti? Tera nanona nakoim ao nakon te aomata are ko tangiria are e mate? Ti na kanga ni koaua raoi bwa bon te kaantaninga ae na kakoroaki bukina?

Iangoi Titiraki Aikai

Bukin tera ngkai e rangi n ibuobuoki uataboan marakin te aomata are e a tibwa mate ana koraki n am kakauongo?

Baikara baika ti kona ni karaoi bwa ti aonga ni kabebetei iai nanoia ake a nanokawaki?

Baikara baika ti riai n aki taekin ke ni karaoi nakon te aomata ae nanokawaki?

[Bwaoki n iteraniba 25]

Buokaia Ataei ni Kaineti ma te Mate

Ngkana iai ae mate n te utu, e taneiai n noraki bwa a aki ataa te bwai ae a na taekinna ke ni karaoia kaaro, kaain te utu ao raoraoia, ibukin buokaia ataei bwa a na ota iai. Ma a boni kainnanoaki ikawai irouia ataei, bwa a na buokiia ni kaineti ma taekan te mate. Iangoi titiraki tabeua aika taneiai n tabekaki ibukin kamataataia ataei n te mate.

Ko na kanga ni kabwarabwaraa te mate nakoia ataei? E kakawaki kabwarabwaran bwaai n te aro ae bebete ao e koaua. Tai maakini kabonganan taeka ake a bon aitara raoi, n aron “te mate” ao “tokin maiuna.” N te katoto, ko kona n tekateka ma te ataei ni mwanokaia ao ko kangai: “Iai te bwai ae riki ae rangi ni kananokawaki. E rangi n aoraki Baba n te aoraki ae burenibwai rekena irouia aomata [ke taekina bukin matena], ao e a mate iai. Akea ae karika matena. Ti nanokawaki ngkai ti nang aki manga noria ibukina bwa ti rangi n tangiria, ao e tangirira naba.” Ma e rangi n ibuobuoki naba tuangakin te ataei bwa tiaki nanona bwa e nang mate naba ngaia ke ana karo are e maiu, ngkana a aoraki.

Kaungaia n aia titiraki. A kona ni kangai: ‘Tera te mate?’ Ko kona ni kaeka ni kangai: “Nanon ‘te mate’ bwa e a aki maiu te rabwata ao e a aki kona ni manga karaoi mwakuri ake e taneiai ni kaakaraoi. E a aki kona n taetae, n noraaba, ke n ongo, ao e a aki kona naba n namakinaaba.” E kona ni kabongana te tai aei te karo are e kakoauaa ana berita te Baibara are taekan te manga-uti, ni kabwarabwaraa bwa Iehova ae te Atua, e na uringa are e mate, ni manga kautia nakon te maiu ae e na roko n te tai are e a Baretaiti iai te aonnaba. (Ruka 23:43; Ioane 5:​28, 29)​—Nora te Mwakoro ae “Te Kaantaninga Ibukia Maate ae Kona n Onimakinaki.”

Iai te bwai ae ko aki riai n taekinna? E aki kona n ibuobuoki taekinan ae e a boraunako waan te aomata are e mate n te mwananga ae rangi n raroakinokino. E kona te ataei n rangi ni maaka are e na kitanaki, ao ai moara ra riki ngkana e a mate ana karo temanna. Tuangakin te ataei bwa e a mwananga nako te aomata are e mate, e kona ni kairoroa bwa e na iangoia bwa e a kitanaki, ao e kona n iango ni kangai: ‘E a nako tibuu [Nei Ma] ao e aki kaboo ma ngai!’ Tarataraiko man taekinan ae e matunako te aomata are e mate, nakon te ataei. A aki ota n te taetae ni kaikonaki ataei. Ngkana e katitebooa nanon te matu te ataei ma te mate, ao e kona ni maaka te matu n te tairiki.

A riai ni kaea te taunimate ataei? A riai kaaro n tabe ma nanoia ataei. Ngkana a aki kan nako, tai kairoroia ke ni karaoia bwa a na iangoia bwa a kairua ngkai a aki ira te taunimate. Ngkana a kani kaea, kabwarabwaraa nakoia te bwai ae e na riki, n ikotaki ma taekan te bwaoki ni mate bwa tao e na kaukaki ke e na aki. Kabwarabwaraa naba bwa a na bae n noriia aomata aika bati aika tang ibukina bwa a nanokawaki. Kariaia bwa a na titiraki. Ao karaui nanoia bwa a kona n oki ngkana a kan oki.

Tera aroia ataei nakon te mate? A aki toki ni bukinia i bon irouia ataei ni maten are a tangiria. Ngkana e a tia n namakina ngkoa te un te ataei iroun te aomata are e mate, ao e kona ngkanne n taku bwa e reke te mate man te un. Tao ko riai ni karaua nanona ni kangai: ‘E aki kona n aoraki ao ni mate te aomata man am iango ke am taeka.’ E bae ni kainnanoa kaokiokan aeka ni karaunano aikai te ataei.

Ko riai ni karabaa nanokawakim nakoia ataei? E bon raoiroi te tang i mataia ataei ao e aki urua aia iango. Irarikina e kuri kangaanga karabaan am namakin nakoia ataei; a rangi ni kakaae mwaaka ao a kai ataia bwa iai te nakobuaka. A na ataia ataei ni kaotan nanokawakim bwa e raoiroi te nanokawaki ibukin te mate, ao e aki bure kaotan nanoia iai.

[Taamnei n iteraniba 21]

Ngkana ko ataa raoi te bwai ae kainnanoaki, ao tai taninga tuangam​—biririmoa ni karaoia

[Taamnei n iteraniba 23]

Rokom n te oo-n-aoraki e kona ni kaunga nanon te aomata are e a tibwa mate ana koraki