N na Kanga ni Kekeiaki Ribuakon Nanokawakiu?

“I RANGI ni kakorakorai bwa N na aki kaota nanokawakiu,” e taekina anne Mike ngke e uringa maten tamana. N ana iango Mike, a riai ni karabaa nanokawakia mwaane. Ma imwina riki, e a ataia bwa e boni kairua. Mangaia are ngke e mate te unimwaane ae tibun raoraona, ao e a ataa te bwai ae e na karaoia. E taku: “Tabeua te ririki n nako, ao I kangai, ‘Kammwaaneko.’ Ma ngkai I taua baina ao I kangai, ‘Namakina ae ko taku bwa ko riai n namakinna. Ko na boni buokaki iai. Ngkana ko tangirai bwa N na nako, N na nako, ma ngkana N na tiku, N na tiku. Tai maaku ni kaota nanokawakim.’”

E kaintoaa ni karabaa naba ana namakin Mary-Anne ngke e mate buuna. E taku: “Ngai irou I riai ni karaoa te katoto ae raoiroi nakoia aomata, ngaia are I a aki kaota te namakin are a nanamakinna angiia aomata n tain te mate. Ma n tokina, I a ataia bwa ngaia te kakan aintoa i mataia aomata, bon akea buokau iai. I a moana kaetietakin aroarou ao I taku i bon irou, ‘Tang ngkana ko kan tang. Tai kataia ni kaaintoako. Kaotinakoa.’”

Mangaia are a uaia ni koaua Mike ao MaryAnne i aon aei: Kariaia bwa ko na nanokawaki! Ao a bon eti. Bukin tera? Bwa e kakawaki te tang ibukin kabebetean te nano. Kaotinakoan am namakin e kona ni katoka kainnanom n rawawata. Ngkana e raonaki kaotinakoan nanokawakim, n te atatai ao te wanawana, e na buokiko ni kaeta nanom ni kaineti ma baika kananokawaki aika riki.

E kakaokoro nako aroia aomata ni kaota nanokawakia. E na kaokoro naba aroia n nanokawaki ngkana e karina ni mate te aomata are a tangiria, ke e mate imwin wenemaanna n aoraki. Ma e boni koaua aei: E kona ni karuanikai karabaan am namakin, nakon marurungim ao nanom. Moan te kamarurung kaotinakoan nanokawakim. N te aro raa? Iai n te Baibara reirei aika manena tabeua.

Kaotinakoan te Nanokawaki​—N te Aro Raa?

Te taetae ni kawai e rangi n ibuobuoki iai. E taku te baatua rimoa are Iobi, imwin mateia natina ake tengaun ao karawawataana tabeua: “E a botu tamneiu ni maiuu; N na aki tuka [Te taetae n Ebera, “boni kaotinakoa”] ngurengureu; N na taetae i buakoni marakin tamneiu!” (Iobi 1:​2, 18, 19; 10:1) E aki kona ni kamaana riki tauan raraomana Iobi. E kainnanoa kaotinakoana; ngaia are e riai n “taetae.” N aron anne, e korea ae kangai n ana kario ae MacBeth te tia kario i Engiran ngkoa ae Shakespeare: “Bwaebwaeta te nanokawaki; bwa te nanokawaki ae kainababu e na bae ni karawawataa ma ni kabwaraa te nano.”

Mangaia are kabwarabwaraan am namakin nakon ‘te rao ni koaua’ are e na ongora raoi ma te taotaonakinnano ao te nanoanga, e kona ni karekea te kabebeteaki. (Taeka N Rabakau 17:17) Kabwarabwaran baike a riki ao aika ko namakin, e kona ni buokiko n ota n arom ao ni keiaki iai. Ma ngkana e a tia naba n tokanikai te aomata are ongora iroum i aon te rawawata imwin maten ae e tangiria, ao ko na bae ni karekea iai buokam bwa ko aonga naba n tokanikai. E kabwarabwara ni kangai temanna te tina ae mate natina ao e buokaki iai iroun te tina ae e a tia naba n rinanon te aeka ni kangaanga arei: “E rangi ni kaungaai ataakin ae e a tia naba n rinanon te aekaki aei, ao e a tia ni kona n tokanikai iai, ao ngkai e a teimatoa ni waakina maiuna are e tataneiai iai.”

Ma tera arom ngkana ko aki kukurei ni kabwarabwaraa am namakin? E otea ana bwaebwaeti Tawita ae rangi ni kananokawaki ngke a mate Tauro ao Ionatan, ike e a kaotinakoa iai nanokawakina. Te kuna n tanginiwenei aei e a riki bwa kanoan naba bokin te Baibara ae te Kauoua n Tamuera. (2 Tamuera 1:​17-27; 2 Rongorongo 35:25) N aron naba anne iai tabemwaang ake e bebete riki irouia bwa a na bunra nanoia n aia koroboki. E ribootinna temanna te aine are e mate buuna, bwa e kokorea te bwai ae e namakinna, ao tabebong imwina e a manga wareki. E taku bwa e rangi ni kabebeteaki iai.

Ko kona ni buokaki ni kabebeteaki, ngkana ko bunra nanom ni korea taekana ke ni maroroakinna. E na ibuobuoki naba ni katoki nakobuaka. E kabwarabwara ni kangai te tina ae nanokawaki imwin maten natina: “Ti ongo taekaia taanga tabeua aika raure imwin maten natia, ma ti aki kani kariaia reken anne iroura. Mangaia are n taai ake ti un iai, ma ni kan ibukibuki i marenara, ti a tii maroroakinna naba ao ni katiaa. I taku bwa e a rangi ni kaan riki ara iraorao i marenara ni kaakaraoan aei iroura.” Mangaia are bunran nanomi, e kamataataa nakoimi bwa e ngae ngkana kam uaia n nanokawaki ibukin te mate ma e kona ni kaokoro aromi n nanokawaki ao maanna.

Teuana naba te bwai ae e kona ni kabebetea te nanokawaki bon te tang. E taku te Baibara bwa iai “te tai n tang.” (Te Minita 3:​1, 4) E kona n riki anne ngkana e mate ae ti tangiria. E taraa ni kainnanoaki tiinakon te rannimata ibukin karekean te raunnano.

E kabwarabwaraa buokana temanna te ateiaine ngke e buokia raoraona, bwa e na kekeiaki ma maten tinana. E ururing ni kangai: “E a bon tatauraoi naba raoraou arei ibukiu. E uaia n tang ma ngai ao e maroro naba ma ngai. I a aki maakinna n tuangnga au namakin, ao e kakawaki anne irou. I a aki maamaa naba n tang.” (Nora I-Rom 12:15.) Tai maamaa naba ngkoe ngkana e tiinako rannimatam. N aron ae ti a tia n noria, e onrake te Baibara n taekaia mwaane ao aine aika onimaki, n ikotaki naba ma Iesu Kristo, ake a tiinako rannimataia n aki maamaa iai.​—Karikani Bwaai 50:3; 2 Tamuera 1:​11, 12; Ioane 11:​33, 35.

Tao n te tai ae maan teutana ko na babanga n taua am namakin ao e na kai tiinako te rannimata n akea te katauraoi. E kunea temanna te aine are e mate buuna bwa a bwaabwaro rannimatana ngkana e nako ni bobwai (ae te bwai ae e taneiai ni kaakaraoia ma buuna), ai moara ra riki ngkana e anai amwarake ake e mamate nanon buuna iai. Bwaina te taotaonakinnano. Ao tai iangoia bwa ko riai n totokoa tiinakon rannimatam. Uringnga are e bon riai n riki bwa irian naba te rawawata.

Ngkana Ko Bukiniko I Bon Iroum

N aron ae e a tia n taekinaki, tabeman a kona ni bukinia i bon irouia ni maten are a tangiria. E ibuobuoki aei ni kabwarabwaraa korakoran nanokawakin teuare kakaonimaki are Iakoba, ngke e kekeweaki are e tiringaki natina are Ioteba iroun “te man ae kaakang.” Bon Iakoba are e kanakoa Ioteba bwa e na nako n noriia tarina bwa a uara. Mangaia are tao e a bukinna Iakoba i bon irouna bwa e karika maten natina, n aron aei: ‘E aera ngke I kanakoa Ioteba n tii ngaia? Bukin tera bwa I kanakoa nakon te tabo ae a bati iai maan ni kakang?’​—Karikani Bwaai 37:​33-35.

Tao ko namakinna bwa ko a aki bati n tabeakina te aomata are ko tangiria, ae ngaia ae irekereke naba ma matena. Ko na buokaki n ataakin ae bukinam i bon iroum, e ngae ngke e eti ke e aki, ma bon te namakin ae bae n iriana te nanokawaki. Tai iangoia bwa ko riai ni karabaa am namakin anne. E kona n reke kabebeteam man maroroakinan are ko bukiniko bwa ko aki tabeakina raoi are e mate.

Ti riai n ataia naba bwa e ngae ngke ti rangi n tangira te aomata, ma ti bon aki kona n taua aroni maiuna, ke ti aki kona n totokoa ae a na ‘boo ma te tekebuaka’ naake ti tangiriia. (Te Minita 9:​11, BK) Irarikina, akea te nanououa bwa ko bon aki buakaka. N te katoto, ibukina bwa ko aki waekoa ni kanakoa te aomata are ko tangiria nakon te taokita, nanona bwa bon nanom bwa e na aoraki ma ni mate? Tiaki ngaia anne! Mangaia are te koaua ngkanne bwa ko karekea matena? Ko aki.

E tokanikai te tina temanna i aon iangoan are e bukinna i bon irouna ni maten natina n te kurati n te kaa. E taku: “I namakinna bwa bon au bure bwa I kanakoa. Ma I a ataia imwina bwa e aki raoiroi bwa N na namakin n aron anne. Akea buren kanakoana ma tamana bwa a na karaoa te bwai teuana. Ma bon te kabuanibwai ae riki ae kakaiaki.”

Ma tao ko kona ni kangai: ‘Ma a bati baike I kan taekin ke ni karaoi aika I aki karaoi.’ E koaua anne, ma antai i buakora ae kona n taku bwa ngaira boni kaaro ke ataei aika kororaoi? E kauringira te Baibara ni kangai: “Ti boni bane n titibanako ni baika a bati. Ane e aki tibanako n ana taeka, ao bon te aomata ae e koro raoi.” (Iakobo 3:2, BK; I-Rom 5:12) Mangaia are kariaia te koaua are ko aki-kororaoi. Kateimatoan iaiangoan ae “tao ngke arona bwa I karaoa aei ke arei,” e na bon aki ibuobuoki, ma e na kairemwea riki tokin nanokawakim.

Ngkana ko kakoauaa raoi bwa ko riai ni bukinaki iai, iangoa ngkanne te bwai ae rangi ni kakawaki ae katoka te raraoma, ae ana kabwarabure te Atua. E karaui nanora te Baibara ni kangai: “Iehova, ngkana tao Ko mutiakini buure, ao ai antai ae na tei, te Uea? Ma bon iai kabarani buure i Roum.” (Taian Areru 130:​3, 4) Ko aki kona n oki rikaaki nakon te tai are e a tia n nako ao ni bitii bwaai iai. Ma ko kona ni butiia te Atua bwa e na kabwaraa am bure are ko a tia ni karaoia. Ao ngkanne? Ngkana ngaia bwa e berita te Atua bwa e na kabwarai buure, ko na aki ngkoe kabwaraa naba oin am bure?​—Taeka N Rabakau 28:13; 1 Ioane 1:9.

Tokanikai I Aon te Un

E riiriki ae tao ko un irouia taokita, neeti, raoraom ke are e mate? Ko riai n ataia bwa e riiriki naba aei ngkana iai ae mate. Tao unim anne e irekereke ma nanokawakim. E taku temanna te tia koro-rongorongo: “Ko na aki rotakibuaka n unim, ngkana ko ataa raoi aron namakinana ao ko aki kakaotinakoa.”

E kona n ibuobuoki naba maroroakinan unim ma tabemwaang. N te aro raa? Tiaki n te urarake. E kauring te Baibara bwa e karuanikai te un ae teimaan. (Taeka N Rabakau 14:​29, 30) Ma ko kona ni kabebetea nanom ngkana ko maroroakinna nakon raoraom ae atataiaomata. Ma tabemwaang a kunea bwa e rangi n ibuobuoki te kakorakora n ekitietiaiti ibukin kabebetean unia.​—Nora naba I-Ebeto 4:​25, 26.

E ngae ngke e kakawaki bwa ko na maroroakina am namakin ma ni bwaina te koaua iai, ma e riai n taratara raoi te aba ni kaineti ma taeka ake a taekinaki. E bati te kaokoro i marenan ae tii taekinan am namakin ma manga karawawatakiia taan ongo iai. Ko aki riai ni bukinia tabeman n unim ma marakin nanom. Mangaia are tai un nakoia ake a ongora iroum ngkana ko maroroakina unim. (Taeka N Rabakau 18:21) Iai te bwai ae rangi ni kakawaki riki ae na buoka nanokawakira, ae ti na maroroakinna ngkai.

Te Ibuobuoki Mairoun te Atua

E karaui nanora te Baibara ni kangai: “E a kaan Iehova ma akana a uruaki nanoia, ao e kamaiuia akana a raraoma tamneiia.” (Taian Areru 34:18) Eng, te bwai ae moamoa riki ni buokara ni kaaitara ma maten ae ti tangiria bon ara itoman ma te Atua. N te aro raa? Reirei n ibuobuoki n te boki aei a boto i aon Ana Taeka te Atua ae te Baibara ke a boraoi ma ngaia. Kamanenana e kona ni buokira n tokanikai.

N reitaki ma anne, tai kamangora kakawakin te tataro. E kaumakira te Baibara ni kangai: “Angani Iawe rawawatam, ao e na buokiko.” (Taian Areru 55:22, BK) Ngkana e kona n reke te buoka ni maroroakinan am namakin ma raoraom ae nanoanga, ai bati ra riki buokam ni bunran nanom nakon “te Atua ae te tia karika kabebetean te nano ni kabanea”!​—2 I-Korinto 1:​3.

E aki tii kabebetea nanora te tataro. E berita te Tia “ongo tataro” bwa e na anga te taamnei ae raoiroi nakoia ana toro ake a bubutii ma nanoia ni koaua. (Taian Areru 65:2; Ruka 11:13) Ao e na anganiko “te mwaka ae moan te korakora,” taamnein te Atua ae raoiroi ke mwaakana, bwa ko na kona uotam n te bong teuana ma teuana. (2 I-Korinto 4:7) Uringnga: E kona ni buokiia ana toro aika kakaonimaki te Atua ni kananomwaakaia ni kangaanga nako ake a boo ma ngaai.

Ni kaineti ma buokan te aine temanna ma buuna ni mwaakan te tataro ni maten natia, e ururing ni kangai: “Ngkana ti mena ni mwengara n te tairiki ao e rangi ni korakora nanokawakira, ti na bae ni kaai n tataro ni kabaibati bwanara. Ti tataro naba ni bubutii buokara imwain manga moan karaoan te bwai teuana are ti taneiai ngkoa ni karaoia ma natira are mate, n aron kaean te botaki, ke te bwabwaro. Ngkana ti moan uti n te ingabong ao e taraa n rangi ni kananokawaki iroura, ikanne are ti a manga tataro naba nakon Iehova bwa e na buokira. E rangi ni kananokawakai te ririaki i nanon te auti n tii ngai. Mangaia are n taai nako are I okira iai mwengau n tii ngai, ao N na bae n tataro nakon Iehova ni butiia bwa e na buokai ni kateimatoaa te raunnano.” Te aine ae kakaonimaki aei e rangi ni kakoauaa bwa e buokaki n ana tataro. Ko na bae n noria naba bwa uaan am botumwaaka n tataro bon ‘te rau are mairoun te Atua, are te rau are aki konaki n ataki teutana, are e na kawakina nanom ao am iango.’​—I-Biribi 4:​6, 7; I-Rom 12:12.

Ti boni kabebeteaki n te ibuobuoki are roko mairoun te Atua. E taekinna te abotoro Bauro bwa te Atua e “kabebetei nanora n rawawatara ni kabane, ba ti aonga ni kona ni kabebetei nanoia akana rawawata n rawawata nako.” E koaua bwa e aki toki te maraki n ana ibuobuoki te Atua, ma e kona ni kabebetea. Tiaki nanon anne bwa ko nang aki tang iai ke ko nang mwaninga taekan are ko tangiria. Ma ko boni kona ni kabebeteaki iai. Ao ko na anganaki naba iai te atataiaomata ao te nanoanga bwa ko aonga ni buokiia aomata aika a kaaitara naba ma maten ae a tangiria.​—2 I-Korinto 1:4.

Iangoi Titiraki Aikai

Bukin tera ngkai e kakawaki bwa ko na kariaia ae ko na nanokawaki?

Ko na kanga ni kabebetea nanokawakim?

E na kanga ni buokiko te Baibara n tokanikai i aon namakinan te un ao bukinam i bon iroum?

N te aro raa ae e na buokiko iai am itoman ma te Atua ni kaineti ma maten ae ko tangiria?

Baikara reirei tabeua aika manena aika a na buokiko ni kekeiaki ribuakon te nanokawaki?

[Bwaoki n iteraniba 18]

Reirei n Ibuobuoki Tabeua Aika Manena

Onimakinia raoraom: Tai tabwara ni butimwaea aia ibuobuoki tabemwaang ngkana a kan ibuobuoki ni baika ko kainnanoi. Uringnga bwa tao e kangaanga kaotan aia namakin tabeman n aia kakarabakau, ma e bebete riki irouia are a a karaoa naba te ibuobuoki.​—Taeka N Rabakau 18:​24, BK.

Kawakina marurungim: E kona n rangi ni kakuako te nanokawaki ae korakora, ai moara ra riki ngkana e a tibwa mate ae tangiraki. Ko kainnanoa riki ngkai te motirawa ae tau, te ekitietiaiti, ao te amwarake ae baeranti. Tao ko na kainnanoa naba tuoakim iroun am taokita.

Tai waekoa ni karaoi babaire aika kakawaki: E raoiroi riki bwa ko na taningaa okin am iango ke marurungim, ao ko a tibwa karaoi babaire aika kakawaki n aron te tabo are ko na iangoa te maeka iai, ke babaire ni kaineti ma kabonganan mwaane aika bubura. (Taeka N Rabakau 21:5, BK) E ururing rikaaki temanna te aine are e mate buuna, bwa e bati ana bwai buuna ake e tiaautini nako tabeua te bong imwin matena. Imwina riki ao e a tibwa iangoia bwa ngaia e a tia n anganako bwaai ni kanuringa ake a rangi ni kakawaki irouna.

Tai kabwaraa nanom: E kona n teimaan riki te nanokawaki ae korakora ibukin te mate nakon are a kaantaningaia aomata. Boong tabeua i nanon te ririki a kona ni manga kauekea te ururing ao te nanokawaki. Taamnei tabeua, anene, ke booi, a kona ni manga karokoa te rannimata. E kabwarabwara ni kangai te tia rabakau temanna imwin ana kakaae i aon waakinakon te nanokawaki ibukin te mate: “E kona ni kai bitaki nanon ao ana namakin te aomata ae mate ana koraki. E kona n rarawa nakoni baika a kauringnga taekan te aomata are e mate, ao imwina e a manga bitaki nakon te kani karaoi baike a na kauringnga taekan te aomata are e mate.” Ma kaatuui iangoan ana berita Iehova aika kakawaki.​—I-Biribi 4:​8, 9.

Butimwaea kairuaia aomata: Kataia n taotaona nanom. Uringnga bwa tao a kabi aroia ae a riai ni karaoia. A kona n atongi taeka aika a aki bati n raraoi ibukina bwa a aikoa ataa ae a riai n taekinna.​—I-Korote 3:​12, 13.

Tarataraiko ni kabonganani bwainnaoraki ke kamanging ibukin katokan nanokawakim: E aki teimaan katokan te nanokawaki ni kabonganaan bwainnaoraki ke te kamanging. A tii riai ni kabonganaki bwainnaoraki ngkana e tua te taokita. Ma taratara raoi bwa a kona n tautoronaki aomata n tangiran baikai. Irarikina, a kona ni kamaana naba wakinakon te nanokawaki. E kauring ni kangai te tia kakaae temanna i aon maninnaoraki: “E riai te aomata ni bwaati arona n nanomwaaka, n tokanikai i aon te uruakinnano ao ni manga kaoka ana iango imwin maten ana koraki. Ma kabonganaan bwainnaoraki aika a kamaraua te iango, a kona ni kamaana waakinakon te nanokawaki.” Katokan raoi te nanokawaki, e reke man kananoan te iango i aon ana kaantaninga Iehova aika rangi ni kakukurei.​—Taian Areru 1:2; 119:97, BK.

Kaakaraoi am mwakuri ake ko taneiai iai: Tao ko riai ni kairoroko n te moantai bwa ko na manga okira am mwakuri, ko na manga nako ni bobwai, ke ni karaoi tabem riki tabeua. Ma okiran aroarom ni maiu are ko taneiai iai, e na bae ni buokiko. Teimatoa ni katabetabeko n te mwakuri ni Kristian.​—Kabotaua ma te 1 I-Korinto 15:58.

Tai maaku ni katoka nanokawakim ae korakora: E taraa ni kamimi bwa iai tabeman ake a rawa ni katoki nanokawakia ae bati. A iangoia bwa ngkana a katokia, ao e karako iai tangiran aia koraki are mate. Ma tiaki ngaia anne. Katokan te nanokawaki, e kauka am iango nakon ururing aika kakukurei aika ko aki kona ni mwainga.​—Te Minita 3:​1, 4.

Tai kabatiaa te raraoma: Ko bae n raraoma ni kangai: ‘Tera arou ngkai nakon taai aika a na roko?’ E reirei te Baibara bwa ti na tii tabeakina kanoan te bong teuana ma teuana. E kabwarabwara ni kangai te aine ae e a tia ni mate buuna: “E rangi n reke buokau man iaiangoan kanoan ae tii tebongina, nakon are N na katabeaiangai ni kanoan ningabong.” E taku Iesu nakoia taan rimwina: “Tai iango n raraoma i bukini kanoan te ingabong: e na boni iangoa arona te ingabong.”​—Mataio 6:​25-34, BK.

[Taamnei n iteraniba 15]

E kaotaki man katoto n te Baibara bwa kokorean baike ko namakin, e kona ni buokiko ni bunra nanom n nanokawaki

[Taamnei n iteraniba 16]

N aaba nako, aomata aika a nanokawaki ibukin te mate, a kaitau ngkana iai aika a kabebetei nanoia