Nso Idi Talmud?

“Talmud nte eyịghe mîdụhe edi kiet ke otu mme ata n̄wọrọnda uwetn̄kpọ oro akanam odude.”—The Universal Jewish Encyclopedia.

“[Talmud edi] kiet ke otu akwa ifiọk oro ubonowo ekerede, uwetn̄kpọ emi enen̄erede oyom ntịn̄enyịn, enen̄erede enyene ufọn, enen̄erede ọsọn̄ ndin̄wan̄a owo tutu enye anam nta mbon ifiọk ẹnen̄erede ẹkere n̄kpọ ke se iwakde ikan tọsịn isua kiet ye ubak.”—Jacob Neusner, eyen ukpepn̄kpọ ye ewetn̄wed owo Jew.

“Talmud edi akpan adaha [Ido Ukpono Mme Jew] ọnọde ofụri uwem eke spirit ye ukpepn̄kpọ mme Jew ibetedem.”—Adin Steinsaltz, eyen ukpepn̄kpọ Talmud ye rabbi.

TALMUD nte owo mîkemeke ndifan̄a ama enyene akwa odudu ke idem mme Jew ke ediwak isua ikie. Ke edide isio ye mme ikọ itoro ẹmi ẹkotde ẹsịn ke enyọn̄ emi, nte ededi, ẹsụhọde Talmud itie ẹnyụn̄ ẹkot enye “inyan̄ nnanenyịn ye ndutịme.” Ẹdọhọ ke enye edi isụn̄i isụn̄i utom Devil. Ebede ke ewụhọ pope, ẹma ẹdụn̄ọde enye, ẹbọ enye ke odudu, idem ẹkam ẹfọpde ata ediwak ke eferife ndien ndien ke Europe.

Nso inen̄ede idi n̄wed emi edemerede ọkpọsọn̄ eneni mi? Nso inam Talmud edi n̄wọrọnda ke otu uwetn̄kpọ mme Jew? Ntak emi ẹkewetde enye? Enye akasan̄a didie edinyene utọ odudu oro ke Ido Ukpono Mme Jew? Nte enye enyene se ọwọrọde ọnọ mme idụt oro mîdịghe mme Jew?

Ke ufọt isua 150 ẹmi ẹketienede nsobo temple ke Jerusalem ke 70 E.N., mme ufọkn̄wed mme rabbi ẹmi ẹdide mme ọfiọkn̄kpọ ke ofụri Israel ẹma ẹsọsọp ẹyom obufa isọn̄ ndimụm usụn̄ edinam mme Jew n̄kama. Mmọ ẹma ẹfan̄a ẹnyụn̄ ẹneni ẹban̄a nsio nsio ido edinam eke ibet mmọ oro ẹtịn̄de-tịn̄. Ọkọn̄ọde ke itiat idakisọn̄ emi, mmọ ẹma ẹnịm mbufa adan̄a ye mme n̄kpọ oro ẹyomde ẹnọ Ido Ukpono Mme Jew, ẹnọde ndausụn̄ kaban̄a edisana ido uwem eke usen ke usen ye unana temple. Ẹkewet obufa ndutịm eke spirit emi ke Mishnah, emi Judah ha-Nasi eketịmde ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ ọyọhọ isua ikie ita E.N.a

Mishnah akada ke idemesie, iyomke mme ntọt ẹtode Bible ndiwụt nte inende. Usụn̄ nneme esie idem ye ido edida usem Hebrew ẹkedi n̄wọrọnda, ẹkpụhọrede ye uwetn̄kpọ Bible. Ubiere mme rabbi oro ẹkekotde ẹsịn ke Mishnah omotụk uwem mme Jew eke usen ke usen ke kpukpru itie. Ke akpanikọ, Jacob Neusner etịn̄ ete: “Mishnah ọkọnọ Israel ibet. . . . Enye ama oyom edinyịme ye edinịm mme ibet esie.”

Edi nso edieke ndusụk owo ẹkebụpde m̀mê odudu mme ọfiọkn̄kpọ owo ẹmi ẹkekotde ẹsịn ke Mishnah nte ibetedem ekenen̄ede edi ukem ye se ẹkeyararede ke N̄wed Abasi? Mme rabbi ẹkenyene ndiwụt nte ke ukpepn̄kpọ mme Tannaim (mme andikpep ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄) ẹmi ẹkụtde ke Mishnah ẹkedu ke mfọnmma n̄kemuyo ye N̄wed Abasi Usem Hebrew. Ama oyom ẹtịn̄ n̄kpọ efen efen ẹdian. Mmọ ẹma ẹkụt ke oyom ẹnam an̄wan̄a ẹnyụn̄ ẹwụt ke Mishnah enen ẹnyụn̄ ẹsọn̄ọ nte ke enye oto Ibet emi ẹkenọde Moses ke Sinai. Eketie nte ke ẹnyenyịk mme rabbi ndisọn̄ọ nte ke ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ ye oro ẹwetde-wet ẹkenyene ukem edu ye uduak. Utu ke ndidi akpatre ikọ ke Ido Ukpono Mme Jew, ndien, Mishnah ama akabade edi obufa itiat idakisọn̄ ọnọ nneme ye eneni ido ukpono.

Edisio Talmud Ndi

Ẹkediọn̄ọ mme rabbi ẹmi ẹketọn̄ọde obufa ekikere emi nte mme Amoraim—“mme andikabade” Mishnah m̀mê “mme andinam an̄wan̄a.” Ufọkn̄wed kiet kiet okowụk ntịn̄enyịn ke ọwọrọiso rabbi. Ekpri otu nditọ ukpepn̄kpọ ye nditọ ufọkn̄wed ẹma ẹsinyene nneme kpukpru isua. Edi ẹkesinịm mme ata akpan ikpehe ikaba ke isua, ke ọfiọn̄ Adar ye Elul, ke ini emi utom in̄wan̄ okosụhọde ubọk ndien ediwak owo ke mme itie ikie m̀mê idem ediwak tọsịn ẹkekemede ndidụk.

Adin Steinsaltz anam an̄wan̄a ete: “Etubom ufọkn̄wed oro akada usụn̄, etiede ke akpakaha m̀mê ke san̄asan̄a mbri. Mme ọwọrọiso nditọ ukpepn̄kpọ ẹketie ke akpa udịm ẹsak iso ẹse enye, esịnede mme ufan esie m̀mê mme n̄wọrọnda nditọ ufọkn̄wed, ndien kpukpru nditọ ufọkn̄wed eken ẹtie ke edem mmọ. . . . Ndutịm n̄kpọitie ọkọkọn̄ọ ke owo oro ẹtịmde ẹdiọn̄ọ [nte ekemde ye uwọrọiso].” Ẹyetịn̄ ubak ikpehe Mishnah ke ibuot. Ẹyemen emi ndien ẹdomo ye mbiet m̀mê udiana ifiọk emi mme Tannaim ẹketan̄de ẹbok edi emi mîkesịneke ke Mishnah. Edinam edidụn̄ọde ọyọtọn̄ọ. Ẹma ẹsibụp mbụme, ẹnyụn̄ ẹdụn̄ọde se ituahade man ẹkụt n̄kemuyo oro odude ke ufọt mme ukpepn̄kpọ. Ẹma ẹsiyom mme itie ke N̄wed Abasi Usem Hebrew oro ẹnọde nsọn̄ọ man ẹsọn̄ọ ukpepn̄kpọ mme rabbi.

Okposụkedi ẹketịmde ye ntịn̄enyịn, mme nneme ẹmi ẹma ẹsifiop, ndusụk ini ẹkama iyatesịt. Ọfiọkn̄kpọ owo kiet emi ẹkotde ẹsịn ke Talmud ama etịn̄ aban̄a “mme ebua ikan̄” ẹmi ẹkprakde ke ufọt inua mme rabbi ke ini mfan̄a. (Hullin 137b, Talmud eke Babylonia) Steinsaltz etịn̄ emi aban̄a mme n̄kpọntịbe oro: “Etubom ufọkn̄wed oro, m̀mê ọfiọkn̄kpọ owo emi ọnọde utịn̄ikọ, ọyọnọ edinam an̄wan̄a esie ke mme mfịna. Nditọ ukpepn̄kpọ ke otuowo ẹyebụp enye ediwak mbụme ọkọn̄ọde ke se ẹkpepde ẹto ebiet en̄wen, ekikere mme etịn̄ikọ en̄wen, m̀mê mme ubiere mmọ oro esịnede ifiọk. Ndusụk ini eneni oro ekedi ata ibio ibio ẹnyụn̄ ẹnam enye etre ye in̄wan̄în̄wan̄ ibọrọ oro enyenede iwụk ke akpan mbụme. Ke mme idaha efen nditọ ukpepn̄kpọ eken ẹyenọ mme ukpụhọ ibọrọ ndien eneni emi etịmde okpon akan eyedemede.” Ẹma ẹyak kpukpru mme andidụk ẹtiene ẹbuana. Ẹyenọ mme n̄kpọ ẹmi ẹkenamde an̄wan̄a ke mme ikpehe edinam oro ẹsọk mme ufọkn̄wed eken man nditọ ukpepn̄kpọ eken ẹfiak ẹdụn̄ọde.

Edi, mme ikpehe edinam ẹmi ikedịghe sụk mme anana-utịt eneni ibet. Ẹkot mbubehe ibet emi anamde n̄kpọ ye mme ibet ye ewụhọ uwem ido ukpono mme Jew Halakah. Ikọ emi oto orụn̄ ikọ Hebrew oro “ndika” onyụn̄ owụt ‘usụn̄ uwem emi owo enyenede nditiene.’ Ẹkot kpukpru mme mbubehe eken—mme mbụk ẹban̄ade mme rabbi ye mme owo ẹdude ke Bible, mme ikọ ọniọn̄, mme ekikere ye edinịm ke akpanikọ ukpepn̄kpọ akwaifiọk—Haggadah, ẹdade ẹto orụn̄ ikọ Hebrew oro “nditịn̄.” Ẹma ẹbuak Halakah ye Haggadah ọtọkiet ke ini eneni mme rabbi.

Ke n̄wed esie oro The World of the Talmud, Morris Adler etịn̄ ete: “Andikpep emi enyenede eti ibuot eyetre anyan ye ọkpọsọn̄ eneni ibet ebe ke ndiwọn̄ọde n̄ka se mîdikamake eneni ye se inamde ẹnen̄ede ẹkọri ke ido uwem. . . . Ntem nnyịn imokụt nte ẹbuakde n̄ke ye mbụkeset, ifiọk ntaifiọk ye ido edinam mme owo eke ukem iduọk ini, mme edinam an̄wan̄a eke Bible ye mbụk eyouwem, ukwọrọikọ ye ukpepn̄kpọ ido ukpono ẹkabade edi se owo emi mîmeheke ye mme usụn̄ ukpepn̄kpọ edidade nte edibuak ifiọk ye esen esen n̄kpọ.” Ye nditọ ukpepn̄kpọ ke mme ufọkn̄wed oro, kpukpru utọ ediwọn̄ọde oro ẹma ẹnyene uduak ẹma ẹnyụn̄ ẹnyene ebuana ye akpan n̄kpọ emi ẹkenemede ẹban̄a. Halakah ye Haggadah ẹkedi mme itiat ẹmi ẹdade ẹnam mbufa idaha ẹmi ẹketọn̄ọde-tọn̄ọ ndidu ke ufọkn̄wed mme rabbi.

Edisio Talmud Iba Ndi

Nte ini akade, ẹma ẹsio akpan iwụk ebiet mme rabbi ke Palestine ẹka Tiberias. Mme akpan ufọkn̄wed eken ẹkedu ke Sepphoris, Caesarea, ye Lydda. Edi idiọk idaha ndutịm uforo, n̄kaiso unana iwụk ke ukaraidem, ndien ke akpatre mfịghe ye ukọbọ otode Ido Ukpono Christ mbon nsọn̄ibuot ama ada ekesịm akwa uwọrọidụn̄ n̄ka akpan obio mme Jew efen ke ufọt n̄kan̄ Edem Usiahautịn—Babylonia.

Ke ediwak isua ikie, nditọ ufọkn̄wed ẹma ẹsito Babylonia ẹka Palestine ndikpep n̄kpọ nto ikpọ rabbi ke mme ufọkn̄wed oro. Kiet ke otu utọ nditọ ufọkn̄wed oro ekedi Abba ben Ibo, ẹkekotde n̄ko Abba Arika—anyan anyan Abba—edi ke ukperedem ẹkediọn̄ọde ibio ibio nte Rab. Enye ama afiak ọnyọn̄ Babylonia ke n̄kpọ nte 219 E.N. ke ama ọkọbọ ukpep oto Judah ha-Nasi, ndien emi ekedi ini ukpụhọde kaban̄a ufọn n̄kpọ eke spirit mme Jew ke Babylonia. Rab ama ọtọn̄ọ ufọkn̄wed ke Sura, n̄kann̄kụk emi ekenyenede ediwak Jew edi ibat ibat mme ọfiọkn̄wed. Etop esie ama odụri nditọ ufọkn̄wed ofụri ini 1,200 edi ufọkn̄wed esie, ye ediwak tọsịn efen ẹdụkde ke ọfiọn̄ Adar ye Elul eke mme Jew. Samuel, ọwọrọiso owo oro okodude ke ukem iduọk ini ye Rab, ama ọtọn̄ọ ufọkn̄wed ke Nehardea. Ẹma ẹtọn̄ọ mme akpan ufọkn̄wed eken ke Pumbeditha ye Mehoza.

Idahaemi ufọn ikodụhe ndika Palestine, koro owo ekeme ndikpep n̄kpọ nto mme ikpọ ọfiọkn̄wed ke Babylonia. Edinam Mishnah nte san̄asan̄a uwetn̄kpọ ama eberede usụn̄ ọnọ ọyọhọ edida ke idem eke mme ufọkn̄wed eke Babylonia. Okposụkedi ẹkesiode nsio nsio ido ye usụn̄ ukpepn̄kpọ edi ke emi ke Palestine ye Babylonia, n̄kaiso nneme ye mme andikpep ndikọk ibuot ọtọkiet ama anam mme ufọkn̄wed ẹka iso ẹdiana kiet.

Ke ekperede utịt ọyọhọ isua ikie inan̄ ye ke ntọn̄ọ ọyọhọ isua ikie ition E.N., idaha ama akabade etịm ọsọn̄ ye mme Jew ke Palestine. Ukpan ye ukọbọ oro ẹkedemerede ke idak odudu Christendom mbon nsọn̄ibuot ama ada ekesịm akpatre edibiat Sanhedrin ye idaha Nasi (ete-ekpụk) mfep ke n̄kpọ nte 425 E.N. Ntre mme Amoraim eke Palestine ẹma ẹtọn̄ọ nditan̄ ofụri eneni oro ke mme ufọkn̄wed mbok ke ibio ibio usụn̄ nnam edi ntan̄ndian n̄wed kiet man ẹkụt nte ke ẹtịm mmọ ẹnịm. Ẹkedifiọk n̄wed emi, oro ẹketịmde ke nyekidem ke utịt ikpehe ọyọhọ isua ikie inan̄ E.N., nte Talmud eke Palestine.b

Ke adan̄aemi mme ufọkn̄wed ke Palestine ẹkesụhọrede ke ibat, mme Amoraim eke Babylonia ke ẹkedọk ẹbịne n̄kon̄n̄kan idaha mmọ. Abaye ye Raba ẹma ẹneni ẹkesịm idaha mfan̄a oro ọsọn̄de onyụn̄ etiede n̄kari n̄kari oro ke ukperedem akakabarede edi uwụtn̄kpọ edida ndụn̄ọde Talmud. Ekem, Ashi, etubom ufọkn̄wed ke Sura (371-427 E.N.), ama ọtọn̄ọ nditịm nnyụn̄ n̄wet mme n̄kpọ ẹmi ẹkenenide ẹban̄a. Nte Steinsaltz ọdọhọde, enye akanam oro “efehede ndịk nte, ke sia enye ananade ndutịm ntre, ata ekese ke otu ibuotikọ oro ẹketịn̄de-tịn̄ do okodu ke itiendịk edidi se ẹfrede sụn̄sụn̄.”

Akwa udịm ibuotikọ ẹmi ẹma ẹkan se owo kiet m̀mê idem emana kiet ekemede nditịm. Ikpehe ini mme Amoraim ekesịm utịt ke Babylonia ke ọyọhọ isua ikie ition E.N., edi utom akpatre ediwet Talmud eke Babylonia ama akaiso tutu esịm ọyọhọ isua ikie itiokiet E.N. ebe ke otu emi ẹkekotde mme Saboraim, ikọ Aramaic ọwọrọde “mme andinam an̄wan̄a,” m̀mê “mme akama ubiere.” Akpatre mme ewetn̄wed ẹmi ẹma ẹtan̄ ediwak tọsịn utom oro owo mîkokụreke ye eneni mme rabbi eke ediwak isua ikie ẹdian kiet, ẹnamde Talmud eke Babylonia enyene usụn̄ uwetn̄kpọ ye ndutịm emi akanamde enye okpụhọrede ye kpukpru uwetn̄kpọ mme Jew oro ẹkebemde iso ẹdu.

Nso ke Talmud Ọkọyọhọ?

Mme rabbi eke Talmud ẹma ẹtọn̄ọ ndisọn̄ọ nte ke Mishnah okoto ukem ebiet emi N̄wed Abasi Usem Hebrew otode. Edi ntak-a? Jacob Neusner etịn̄ ete: “Se ẹketịn̄de ẹnịm ekedi idaha Mishnah. Edi akpan mfịna akakabade edi ebiet emi ọfiọkn̄kpọ owo ke idemesie adade odudu.” Man ẹfiak ẹsọn̄ọ odudu emi, udịm kiet kiet ke Mishnah, ndusụk ini kpukpru ikọ, ẹkenyene ndidi se ẹdụn̄ọrede, ẹnenide ẹban̄a, ẹnamde an̄wan̄a, ẹnyụn̄ ẹnamde ẹdu ke n̄kemuyo ke ndusụk usụn̄. Neusner ọdọhọ nte ke usụn̄ emi mme rabbi “ẹma ẹwọn̄ọde idaha Mishnah ẹkpọn̄ usụn̄ kiet ẹka efen.” Okposụkedi ẹkenamde nte ọyọhọ utom ke idemesie, ẹma ẹbahade Mishnah idahaemi. Ke ini edinam emi, ẹma ẹfiak ẹwet enye, ẹfiak ẹnam an̄wan̄a.

Obufa n̄wed emi—Talmud—ama ọyọhọ uduak mme rabbi. Mmọ ẹma ẹwụk mme ibet ndụn̄ọde, ndien enye ke ntre ama ekpep mme owo ndikere n̄kpọ nte mme rabbi. Mme rabbi ẹkenịm ke akpanikọ ẹte ke usụn̄ ukpepn̄kpọ ye ndụn̄ọde mmimọ ẹkebiet ekikere Abasi. Edikpep Talmud ke idemesie ama akabade edi akpan n̄kpọ, usụn̄ utuakibuot—edida ekikere nnam n̄kpọ ke ndikpebe Abasi nte mmọ ẹkekerede. Ke mme emana oro ẹkedide, ẹkedụn̄ọde Talmud ke idemesie ke ukem usụn̄ emi. Nso ikedi utịp? Ewetmbụk oro Cecil Roth ewet ete: “Talmud . . . ama ọnọ [mme Jew] akpan edu emi akanamde mmọ ẹkpụhọde ye mbon efen, ọkọrọ ye n̄wọrọnda odudu ubiọn̄ọ ye edidianakiet mmọ. Usụn̄ utịn̄ikọ mmọ ama edemede ekikere mmọ, onyụn̄ ọnọ mmọ . . . ikike. . . . Talmud ama anam owo Jew oro ẹkekọbọde ke Ntọn̄ọ Ntọn̄ọ Eyo Ntatenyịn enyene ifet en̄wen emi ekpekemede ndibọhọ . . . Enye ama ọnọ enye isọn̄ emana, emi enye ekemede ndidu ke ini enye atabade isọn̄ esie.”

Ke ndikpep mbon en̄wen ekikere mme rabbi, Talmud ke akpanikọ emenyene odudu. Edi mbụme emi odude ọnọ kpukpru owo—mme Jew ye mbon ẹmi mîdịghe mme Jew ukem ukem—edi emi, Nte Talmud enen̄ede owụt ekikere Abasi?—1 Corinth 2:11-16.

[Mme Ikọ idakisọn̄]

[Ekebe ke page 31]

Talmud Iba Oro—Didie Ke Mmọ Ẹbiet Kiet Eken?

Ikọ Hebrew oro “Talmud” ọwọrọ “kpep” m̀mê “ukpepn̄kpọ.” Mme Amoraim eke Palestine ye Babylonia ẹma ẹtọn̄ọ ndikpep, m̀mê ndidụn̄ọde, Mishnah. Talmud mbiba (eke Palestine ye eke Babylonia) ke ẹnam emi, edi didie ke mmọ ẹbiet kiet eken? Jacob Neusner ewet ete: “Akpa Talmud etịn̄ aban̄a mme uyarade, udiana odụn̄ọde mme isọn̄ mfan̄a; akpa etre sụk ke ukeme ndụn̄ọde esie, udiana aka anyan ebe oro akamba akamba.”

Ntatara ye ọyọhọ ọyọhọ ediwet Talmud eke Babylonia inamke enye enen̄ede okpon kpọt edi n̄ko anam enye enen̄ede otụn̄ọ onyụn̄ etịm odụk esịt ke usụn̄ ekikere ye ndụn̄ọde esie. Ke ini ẹtịn̄de ẹban̄a “Talmud,” ẹsiwak nditịn̄ mban̄a Talmud eke Babylonia. Emi edi Talmud emi ediwak owo ẹkpepde ẹnyụn̄ ẹtịn̄de n̄kpọ ẹban̄a ẹkan ke ediwak isua ikie ẹmi ẹkebede. Ke ekikere Neusner, Talmud eke Palestine “edi utom emi ẹnen̄erede ẹsịn ukeme,” ndien Talmud eke Babylonia “edi utom nta mme enyene ifiọk.”