Ibet Oro Ẹtịn̄de-tịn̄—Ntak Emi Ẹkewetde-Wet Enye?

NTAK emi ediwak mme Jew eke akpa isua ikie mîkenyịmeke Jesus nte Messiah? Owo kiet emi okokụtde ọtọt ete: “Ke ini [Jesus] odụkde ke temple, ikpọ oku ye mbiowo obio ẹtiene Enye, nte Enye ekpepde mme owo n̄kpọ, ẹnyụn̄ ẹdọhọ ẹte, Ada odudu ewe anam mme n̄kpọ ẹmi? n̄ko, anie okonyụn̄ ọnọ Fi odudu emi?” (Matthew 21:23) Ke enyịn mmọ, Ata Ọkpọsọn̄ ama ọnọ idụt mme Jew Torah (Ibet), ndien ibet emi ama ọnọ ndusụk irenowo odudu otode Abasi. Ndi Jesus ama enyene utọ odudu oro?

Jesus ama owụt ukpono nte ekekeme ọnọ Torah onyụn̄ owụt ọnọ mbon oro ibet oro ọkọnọde ata odudu. (Matthew 5:17-20; Luke 5:14; 17:14) Edi enye ama esisua ndien ndien ọnọ mbon oro ẹkebiatde mme ewụhọ Abasi. (Matthew 15:3-9; 23:2-28) Utọ irenowo oro ẹketiene mme ido edinam oro ẹkedide ẹdidiọn̄ọ nte ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄. Jesus ama esịn odudu ibet oro. Nte utịp, ediwak owo ẹma ẹsịn enye nte Messiah. Mmọ ẹkenịm ke akpanikọ ẹte ke sụk owo oro eberede ye mme ido edinam mbon oro ẹnyenede odudu ukara ke otu mmimọ ekpekeme ndinyene ibetedem Abasi.

Ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ ọkọtọn̄ọ oto m̀mọ̀n̄? Didie ke mme Jew ẹkedi ẹdise enye nte se inyenede odudu ukem nte Ibet oro ẹwetde-wet, emi ẹwetde ke N̄wed Abasi? Ndien edieke akanade enye edi ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄, ntak emi ẹkewetde-wet enye ke akpatre?

Mme Ido Edinam Ẹmi Ẹketọn̄ọ Ẹto M̀mọ̀n̄?

Nditọ Israel ẹkedụk itie ebuana ediomi ye Jehovah Abasi ke Obot Sinai ke 1513 M.E.N. Ebede ke Moses, mmọ ẹma ẹbọ mme ewụhọ ediomi oro. (Exodus 24:3) Nditiene mme ibet ẹmi akpanam mmọ ‘ẹnam idemmọ ẹsana nte Jehovah Abasi mmọ asanade.’ (Leviticus 11:44) Ke idak Ibet ediomi, utuakibuot Jehovah ama abuana mme uwa oro mme oku oro ẹmekde ẹkewade. Akana iwụk ebiet utuakibuot odu—ke akpatre temple emi okodude ke Jerusalem.—Deuteronomy 12:5-7; 2 Chronicles 6:4-6.

Ibet Moses ama ọnọ ọyọhọ ndutịm kaban̄a nte Israel edituakde ibuot ọnọ Jehovah nte idụt. Nte ededi, owo iketịn̄ke ndusụk ọyọhọ ntọt in̄wan̄în̄wan̄. Ke uwụtn̄kpọ, Ibet oro ama akpan utom ke Sabbath, edi enye ikowụtke in̄wan̄în̄wan̄ ukpụhọde ke ufọt utom ye mme edinam eken.—Exodus 20:10.

Edieke Jehovah okpokokụtde ke odot ndinam ntre, enye ọkpọkọnọ ọyọhọ ọyọhọ ibet ẹkarade kpukpru n̄kpọ oro ẹkemede ndikere mban̄a. Edi enye okobot mme owo ye ubieresịt, ndien enye ama ọnọ mmọ ifụre edinam n̄kpọ esie ye ndusụk ukeme ndikpụhọde n̄kekem ye ndutịm ewụhọ esie. Ibet emi ama anam ndutịm ọnọ ikpe emi mme oku, mme Levite, ye mme ebiereikpe, ẹdisede ẹban̄a. (Deuteronomy 17:8-11) Nte ikpe ẹkewakde, ẹma ẹnịm ndusụk uwụtn̄kpọ, ndien nte eyịghe mîdụhe ndusụk mmọ ẹmi ẹma ẹsito emana kiet ẹbe ẹsịm en̄wen. Ete n̄ko ama esikpep eyeneren mme ido edise mban̄a mme utom oku ke temple Jehovah. Nte idụt oro okodude ebịghi, ntre ke mme ido edinam esie ẹkewak.

Nte ededi, Ibet oro ẹwetde-wet emi ẹkenọde Moses ekedi ata akpan n̄kpọ ke utuakibuot Israel. Exodus 24:3, 4 ọdọhọ ete: “Moses emen kpukpru ikọ Jehovah, ye kpukpru mme item ẹmi, edi editịn̄ ọnọ kpukpru owo: ndien kpukpru owo ẹbọrọ uyo kiet, ẹte, Nnyịn iyanam kpukpru ikọ ẹmi Jehovah ọkọdọhọde. Ndien Moses ewet kpukpru ikọ Jehovah.” (Sịghisịghi ubọkn̄wed edi eke nnyịn.) Ekedi ke n̄kemuyo ye mme ewụhọ ẹmi ẹwetde-wet mi ke Abasi okodiomi ediomi esie ye nditọ Israel. (Exodus 34:27) Ke akpanikọ, N̄wed Abasi itịn̄ke ke itie ndomokiet iban̄a ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄.

‘Anie Ọkọnọ Fi Odudu Emi?’

Ibet Moses nte an̄wan̄ade akayak odudu ido ukpono ye eke unọ ukpep esịn mme oku, mme andito ubon Aaron, ke ubọk. (Leviticus 10:8-11; Deuteronomy 24:8; 2 Chronicles 26:16-20; Malachi 2:7) Nte ededi, ke ediwak isua ikie ndusụk oku ikanamke akpanikọ ẹma ẹnyụn̄ ẹdia n̄wo. (1 Samuel 2:12-17, 22-29; Jeremiah 5:31; Malachi 2:8, 9) Ke ini ukara Greece, ediwak mme oku ẹma ẹkan̄ mbuọtidem ke mme n̄kpọ ido ukpono. Ke ọyọhọ isua ikie iba M.E.N., mme Pharisee—obufa otu ke esịt Ido Ukpono Mme Jew emi mîkenyeneke mbuọtidem ke itie oku—ẹma ẹtọn̄ọ ndisio mme ido edinam ndi ẹmi ebede ke mmọ usụhọde owo ekeme ndida idemesie ke edisana ukem nte oku. Ediwak owo ẹma ẹma mme ido edinam ẹmi, edi mmọ ẹkedi mme n̄kpọ ẹmi owo mînyịmeke oro ẹkediande ke Ibet.—Deuteronomy 4:2; 12:32 (13:1 ke mme nsiondi eke mme Jew).

Mme Pharisee ẹma ẹkabade ẹdi mbufa nditọ ukpepn̄kpọ Ibet, ẹnamde utom oro mmọ ẹkekerede ke mme oku ikanamke. Sia Ibet Moses mîkọnọhọ mmọ odudu ukara, mmọ ẹma ẹsio mme usụn̄ edikabade N̄wed Abasi ẹdi, ebe ke editịn̄ mban̄a ndịben̄kpọ onyụn̄ ebe ke mme usụn̄ en̄wen oro ẹnọde mme ekikere mmọ ibetedem.a Nte mme akpan andise mban̄a ye mme andisịn udọn̄ nnọ mme ido edinam ẹmi, mmọ ẹma ẹsio obufa isọn̄ kaban̄a odudu ukara ẹdi ke Israel. Ke akpa isua ikie E.N., mme Pharisee ẹma ẹkabade ẹnyene akpan odudu ke Ido Ukpono Mme Jew.

Nte mmọ ẹkekọde mme ido edinam oro ẹtịn̄de-tịn̄ ẹmi ẹma ẹkedodu ẹnyụn̄ ẹdụn̄ọde mme ebuana mmọ ye N̄wed Abasi man ẹtọn̄ọ efen efen ke idemmọ, mme Pharisee ẹma ẹkụt ke oyom mmimọ isịn odudu efen efen ke edinam mmimọ. Ẹma ẹtọn̄ọ obufa ekikere kaban̄a ntọn̄ọ ido edinam ẹmi. Mme rabbi ẹma ẹtọn̄ọ ndikpep ẹte: “Moses ọkọbọ Torah ke Sinai onyụn̄ ọkpọn̄ ọnọ Joshua, Joshua ọkpọn̄ ọnọ mbiowo, ndien mbiowo ẹkpọn̄ ẹnọ mme prọfet. Ndien mme prọfet ẹkpọn̄ enye ẹnọ irenowo akwa esop.”—Avot 1:1, Mishnah.

Ke ndidọhọ, “Moses ọkọbọ Torah,” mme rabbi iketịn̄ke iban̄a mme ibet oro ẹwetde-wet kpọt edi n̄ko kpukpru ido edinam mmọ oro ẹtịn̄de-tịn̄. Mmọ ẹkedọhọ ẹte ke Abasi ọkọnọ Moses mme ido edinam ẹmi—ẹmi mme owo ẹkesiode ẹdi ẹnyụn̄ ẹforide mi—ke Sinai. Ndien mmọ ẹkekpep ẹte ke Abasi ikayakke inọ mme owo nditịn̄ se mîsịneke do, edi nte ke enye eketịn̄ se Ibet oro ẹwetde-wet mîtịn̄ke. Nte mmọ ẹdọhọde, ibet emi ẹtịn̄de-tịn̄ mi okoto Moses esịm ediwak emana, ikesịmke mme oku, edi ekesịm mme adausụn̄ en̄wen. Mme Pharisee ke idemmọ ẹkedọhọ ke mmimọ ikedi mme amanaisọn̄ andibọ odudu ukara emi “mîtreke” mi.

Ndutịme ke Ibet—Obufa Usọbọ

Jesus, emi mme adaiso ido ukpono mme Jew ẹkebụpde mbụme ẹban̄a odudu oro Abasi ọnọde, ama ebem iso etịn̄ aban̄a nsobo temple. (Matthew 23:37–24:2) Ke mbon Rome ẹma ẹkesobo temple ke 70 E.N., owo ikekemeke aba ndida ekekem ye mme n̄kpọ oro Ibet Moses okoyomde, esịnede mme uwa ye utom mme oku. Abasi ama ọtọn̄ọ obufa ediomi ke isọn̄ uwa ufak Jesus. (Luke 22:20) Ẹma ẹda ediomi Ibet Moses ẹkesịm utịt.—Mme Hebrew 8:7-13.

Utu ke ndise mme n̄kpọ ẹmi nte uyarade nte ke Jesus ekedi Messiah, mme Pharisee ẹma ẹkụt usọbọ en̄wen. Mmọ ẹma ẹdada ekese odudu itie oku ke idemmọ. Sia ẹma ẹkesobo temple, mmọ ẹma ẹkeme ndinam n̄kpọ kiet en̄wen. Ufọkn̄wed mme rabbi ke Yavneh ama akabade edi iwụk ebiet ndifiak ntịm Sanhedrin—esop enyọn̄ mme Jew. Ke idak ndausụn̄ Yohanan ben Zakkai ye Gamaliel II ke Yavneh, ẹma ẹfiak ẹtịm Ido Ukpono Mme Jew ọyọhọ ọyọhọ. Mme edinam ke synagogue, emi mme rabbi ẹkedade usụn̄, ẹma ẹda itie utuakibuot ke temple, emi mme oku ẹkesede enyịn. Mme akam, akpan akpan mbon oro ẹkebọn̄de ke Usen Usio-Isop, ẹma ẹda itie mme uwa. Mme Pharisee ẹkedọhọ ẹte ke ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ emi ẹkenọde Moses ke Sinai ama ebebem iso owụt emi onyụn̄ anam ndutịm ọnọ emi.

Mme ufọkn̄wed mme rabbi ẹma ẹtetịm ẹwọrọ iso. Akpan ukpepn̄kpọ mmọ ekedi ọkpọsọn̄ edineme, editịn̄ ke ibuot, ye edida ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ nsịn ke edinam. Mbemiso ini emi, ẹkebuan isọn̄ kaban̄a ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ ye edinam N̄wed Abasi an̄wan̄a—Midrash. Idahaemi, ẹma ẹtọn̄ọ ndikpep nnyụn̄ ntịm ediwak ido edinam oro ẹkekade-ka iso ndiwak. Ẹma ẹnam ewụhọ kiet kiet ke ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ ẹdi mbio mbio udịmikọ oro ẹkemede nditịn̄ ke ibuot, ẹwakde ndimia n̄kukwak nsịn.

Ntak Emi Ẹwetde-Wet Ibet Oro Ẹtịn̄de-Tịn̄?

Akpakịp ufọkn̄wed rabbi ye mme ewụhọ mme rabbi oro ẹkekade-ka iso ndikọri ẹma ẹda mfịna ẹdi. Eyen ukpepn̄kpọ rabbi oro Adin Steinsaltz anam an̄wan̄a ete: “Andikpep kiet kiet ama enyene usụn̄ esiemmọ onyụn̄ osio mme ewụhọ esie oro ẹtịn̄de-tịn̄ ke ọkpọkpọ ido esiemmọ edi. . . . Owo ndimehe ye mme ukpepn̄kpọ ọnọ un̄wam esie ikekemke aba, ndien ama obiomo eyen ufọkn̄wed ndimehe ye n̄wed oro nditọ ukpepn̄kpọ en̄wen ẹkewetde . . . Ke ntem ẹma ẹnyịk nditọ ufọkn̄wed nditịn̄ akpakịp n̄kpọ ke ibuot ke ntak ‘akpakịp ifiọk oro ẹkewọrọde ẹdi.’” Ke ntak ediwak ntịme ntịme ntọt ẹmi, ẹma ẹsịn ukeme uti n̄kpọ eyen ufọkn̄wed ke utom edimụm n̄kpọ ndọn̄ ke ibuot ẹsịm akpatre udomo.

Ke ọyọhọ isua ikie iba E.N., nsọn̄ibuot oro mme Jew ẹkesọn̄de ye Rome, emi Bar Kokhba akadade iso, ama ada ekesịm edikọbọ nditọ ukpepn̄kpọ rabbi ikan̄ ikan̄. Ẹma ẹwot Akiba—ata akpan rabbi, emi ọkọnọde Bar Kokhba ibetedem—ọkọrọ ye mme ọwọrọiso nditọ ukpepn̄kpọ en̄wen. Mme rabbi ẹma ẹkop ndịk nte ke obufa ukọbọ emi ekeme nditre ibet mmimọ oro ẹtịn̄de-tịn̄. Mmọ ẹkenịm ke akpanikọ ẹte ke mfọnn̄kan usụn̄ ndinam mme ido edinam ẹka iso ekedi andikpep nditịn̄ ke inua nnọ mbet, edi mme ukpụhọde idaha ẹmi ẹma ẹda ẹkesịm n̄kaiso ukeme ndisio ndutịm ndi oro ẹtịmde man ẹnam mme ukpepn̄kpọ mme ọfiọkn̄kpọ owo ẹka iso, mbak ẹdifre mmọ ke nsinsi.

Ke ini oro ẹkenyenede ekpri emem ye Rome, Judah Ha-Nasi, ọwọrọiso rabbi eke utịt utịt ọyọhọ isua ikie iba ye ntọn̄ọ ntọn̄ọ ọyọhọ isua ikie ita E.N., ama atan̄ ediwak nditọ ukpepn̄kpọ obok onyụn̄ ewet ata ediwak ido edinam oro ẹtịn̄de-tịn̄ anam ẹkabade ẹdi ndutịm emi edide Ikpehe itiokiet, ẹbaharede kiet kiet ẹsịn ke n̄kpri ikpehe—63 ke ofụri ofụri. Ẹkedidiọn̄ọ n̄wed emi nte Mishnah. Ephraim Urbach, ọwọrọetop ke ukpepn̄kpọ ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄, ọdọhọ ete: “Ẹma ẹnọ Mishnah . . . unyịme ye odudu oro akananam owo mînọhọ n̄wed en̄wen ke mîbọhọke Torah ke idemesie.” Ẹma ẹsịn Messiah, ẹma ẹwụri temple, edi sia ẹkewetde-wet ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ ẹnịm nte Mishnah, obufa eyo ama ọtọn̄ọ ke Ido Ukpono Mme Jew.

[Ikọ idakisọn̄]

[Ndise ke page 26]

Ntak emi ediwak mme Jew ẹkesịnde odudu Jesus?