Anie Odot Ndidi Se Ẹkotde Rabbi?

AKAISAN̄ oro mîkodorike enyịn ndikụt n̄kpọisan̄ ẹyọhọde usụn̄ ikenyeneke idotenyịn ndisịm an̄wambehe ubomofụm ke ini. Mme bodisi ke ediwak itie ikie ẹma ẹdomo ndinọ n̄kpọisan̄ ndausụn̄ ke adan̄aemi ẹkpemede mbon mfụhọ ẹwakde ẹbe 300,000 ẹmi ẹkeyọhọde mme efak Jerusalem. The Jerusalem Post okokot emi “isan̄ edinam ubụkowo emi edide ke udomo oro ẹsiwakde ndinam nnọ sụk mme adaibuot ukara, ndidem m̀mê mme akara ukara ufịk.” Anie ekedi ntak utọ akamba ukpono oro, etrede edinam ke ibuot obio ukara Israel ke ediwak hour? Ekedi rabbi oro ẹkekponode. Ntak emi idaha oro rabbi enyenede odotde utọ uku ye ukpono ntre ke otu mme Jew? Ini ewe ke ẹkeda ikọ oro “rabbi” ẹtịn̄ ikọ ke akpa ini? Anie ke enye nte enende etịn̄ aban̄a?

Ndi Moses Ekedi Rabbi?

Enyịn̄ oro ẹkponode ẹkan ke Ido Ukpono Mme Jew edi Moses, esịne-ufọt Ibet ediomi Israel. Mme Jew mbon ido ukpono ẹkot enye “Moses ‘Rabbi nnyịn.’” Nte ededi, idụhe itie ndomokiet ke Bible emi ẹtịn̄de ẹban̄a Moses ke udorienyịn̄ oro “Rabbi.” Ke akpanikọ, ikọ oro “rabbi” idụhe ndomokiet ke N̄wed Abasi Usem Hebrew. Didie, ndien, ke mme Jew ẹketọn̄ọ ndikot Moses enyịn̄ emi?

Nte ekemde ye N̄wed Abasi Usem Hebrew, ẹkenọ mme andito ubon Aaron, kpa mme oku ubon Levi, mbiomo ye odudu edikpep ye edinam Ibet an̄wan̄a. (Leviticus 10:8-11; Deuteronomy 24:8; Malachi 2:7) Nte ededi, ke ọyọhọ isua ikie iba M.E.N., mme akpan ukpụhọde ẹma ẹtọn̄ọ sụn̄sụn̄ ke Ido Ukpono Mme Jew, otụkde ekikere mme Jew ke usụn̄ oro ebịghide toto ke ini oro.

Kaban̄a n̄wọrọnda ukpụhọde eke spirit emi, Daniel Jeremy Silver ewet ke n̄wed esie oro A History of Judaism ete: “Ke ini [oro] otu mme scribe ye nditọ ukpepn̄kpọ oro mîkedịghe mme oku ẹma ẹtọn̄ọ ndidemede mbụme mban̄a ntak edide mme oku kpọt ẹnyene unen ndikabade Torah [Ibet Moses]. Kpukpru owo ẹma ẹnyịme ẹte ke ama oyom mme oku nte mme anamutom Temple, edi ntak edide mmọ ẹnyene ndinam akpatre ubiere ke mme n̄kpọ ẹban̄ade Torah?” Mmanie ẹkedi mme esịn nsọk nnọ mbụme oro ẹkedemerede mi ẹban̄a odudu oro otu mme oku ẹkenyenede? Ekedi obufa otu ke Ido Ukpono Mme Jew emi ẹkekotde mme Pharisee. Silver aka iso ete: “Mme Pharisee ẹkekọn̄ edida owo ke ufọkn̄wed mmọ ke se inamde owo odot, idịghe ke unen emana [edito ubon mme oku], ndien mmọ ẹma ẹda obufa otu mme Jew ẹdisịn ke edinọ ndausụn̄ ido ukpono.”

Etisịm akpa isua ikie E.N., ẹkediọn̄ọ mme andikụre ukpep ke mme ufọkn̄wed mme Pharisee ẹmi nte mme andikpep, m̀mê mme etubom, ibet mme Jew. Nte idiọn̄ọ ukpono, mme Jew eken ẹma ẹtọn̄ọ ndikot mmọ “andikpep mi,” m̀mê “etubom mi,” ke usem Hebrew, rabbi.

Idụhe n̄kpọ ndomokiet oro ọkpọnọde obufa udorienyịn̄ emi akamba odudu akan ndida enye n̄kabuan ye owo oro ẹdade nte akakan andikpep ke mbụk mme Jew, Moses. Utịp akpaka iso ndisụhọde nsọn̄uyo oro ẹkedoride ke itieutom oku ke adan̄aemi ẹsọn̄ọde ọwọrọetop ekikere oro ẹnyenede ẹban̄a odudu unọ ndausụn̄ eke mme Pharisee oro okosụk ọkọride-kọri. Ntem, ke se ibede isua 1,500 ke enye ama akakpa, ẹma ẹfiak ẹmek Moses nte “Rabbi.”

Ndikpebe Etubom

Ke adan̄aemi mbio obio ke ndusụk ini ẹkesidade ikọ oro “rabbi” (“etubom mi”) ẹtịn̄ ẹban̄a mme andikpep efen ẹmi mmọ ẹkekponode, ẹkesiwak ndida ikọ oro ntịn̄ mban̄a mme ọwọrọiso andikpep ke otu mme Pharisee, “kpa mme ọfiọkn̄kpọ owo.” Ye nsobo temple ke 70 E.N., emi akadade utịt ọsọk odudu oro itie oku enyenede, mme rabbi ẹdide mme Pharisee ẹma ẹkabade ẹdi mme adausụn̄ Ido Ukpono Mme Jew oro owo mîkanyan̄ake itie. Itie mmọ oro owo mînyan̄ake ama esịn udọn̄ ọnọ n̄kọri ke orụk utuakibuot oro okowụhọde ke mme ọfiọkn̄kpọ owo ẹkedide mme rabbi.

Ke enemede aban̄a ini ukpụhọde eke akpa isua ikie E.N. emi, Prọfesọ Dov Zlotnick etịn̄ ete: “‘Editịm nnịm item mme Ọfiọkn̄kpọ Owo,’ ama akabade edi akpan n̄kpọ akan edikpep Torah.” Eyen ukpepn̄kpọ Jew oro Jacob Neusner aka iso anam an̄wan̄a ete: “‘Mbet mme ọfiọkn̄kpọ owo’ edi eyen ukpepn̄kpọ emi adiande idem ye rabbi. Enye anam ntre koro enye oyomde ndikpep ‘Torah.’ . . . Owo ikpepke Torah ibe ke ibet, edi ẹkpep ebe ke ndikụt mme ikọ ye mme edinam mme ọfiọkn̄kpọ owo oro ẹdude uwem. Mmọ ẹkpep ibet ebe ke se mmọ ẹnamde, idịghe ke se mmọ ẹtịn̄de kpọt.”

Eyen ukpepn̄kpọ Talmud oro Adin Steinsaltz ama ọsọn̄ọ emi, ewetde ete: “Mme ọfiọkn̄kpọ owo ke idemmọ ẹkedọhọ ẹte, ‘Ẹkpenyene ndikpep ikpîkpu nneme, mbubru, m̀mê idiyok idiyok ikọ mme ọfiọkn̄kpọ owo.’” Ke nso udomo ke ẹkpenam emi? Steinsaltz etịn̄ ete: “Ebeubọk uwụtn̄kpọ kiet kaban̄a emi ekedi mbet emi ẹdọhọde nte ekedịbede ke idak bed akwa andikpep esie man ọfiọk nte enye esinamde idan̄ ye n̄wan esie. Ke ini ẹkebụpde enye ntak emi enye ekenyenede ọkpọsọn̄ udọn̄ oro, akparawa mbet emi ama ọbọrọ ete: ‘Edi n̄kpọ aban̄ade Torah onyụn̄ odot se ẹkpepde,’ kpa edinam oro mme rabbi ye nditọ ukpepn̄kpọ ẹkenyịmede nte enende.”

Ọkọn̄ọde ke nsọn̄uyo oro ẹdoride ke rabbi utu ke Torah—edidi se rabbi ọnọde ukpep ke Torah—Ido Ukpono Mme Jew ama akabade edi ido ukpono oro owụhọde ke mme rabbi ọtọn̄ọde ke akpa isua ikie E.N. ka iso. Owo isịkke ikpere Abasi ibe ke Ikọ eke odudu spirit oro ẹwetde-wet, edi oto owo emi edide uwụtn̄kpọ esie, etubom, kpa rabbi. Ntem, ẹma ẹwọn̄ọde nsọn̄uyo ke usụn̄ owụtde mbufiọk ẹkpọn̄ N̄wed Abasi eke odudu spirit ẹkedori ke ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ ye mme item oro mme rabbi ẹmi ẹkpepde. Ọtọn̄ọde ke ini emi ka iso, mme n̄wed mme Jew, utọ nte Talmud, ẹkekọn̄ọ akpan akpan ke mme nneme, mbụk, ye eduuwem mme rabbi utu ke mme ikọ oro Abasi etịn̄de.

Utom Mme Rabbi ke Ediwak Emana

Okposụkedi ẹkenyenede ọkpọsọn̄ odudu ukara ye odudu ke idem mme owo, mme rabbi eke eset ikenyeneke n̄kpọ udu uwem ito utom ido ukpono mmọ. Encyclopaedia Judaica ọdọhọ ete: “Rabbi eke ini Talmud ama . . . okpụhọde ofụri ofụri ye mme andinyene udorienyịn̄ oro ke eyomfịn. Rabbi eke ini Talmud ekedi andikabade ye andinam Bible ye Ibet Oro Ẹtịn̄de-Tịn̄ ẹn̄wan̄a, ndien ekpere ndidi ama enyene utom emi enye ekesinyenede n̄kpọ uduuwem oto kpukpru ini. Ekedi n̄kukụre ke Ntọn̄ọ Ntọn̄ọ Eyo Ntatenyịn ke rabbi akakabade edi . . . andikpep, ọkwọrọikọ, ye etubom eke spirit ke esop ye obio mme Jew.”

Ke ini mme rabbi ẹketọn̄ọde ndiwọn̄ọde ifetutom mmọ nsịn ke utom ukpeokụk, ndusụk mmọ ẹma ẹtịn̄ n̄kpọ ẹbiat emi. Maimonides, ọwọrọetop rabbi eke ọyọhọ isua ikie 12 emi ekenyenede n̄kpọ uduuwem esie nte abiaibọk usọbọ, ama etịn̄ n̄kpọ abiat mme utọ rabbi oro. “[Mmọ] ẹma ẹbiere ke idemmọ okụk oro mmọ ẹdibọde mme owo ye mme obio ẹnyụn̄ ẹnam mme owo ẹnyene ndisịme ekikere, nte ke edi mbiomo ye se idotde ndinọ mme ọfiọkn̄kpọ owo ye nditọ ukpepn̄kpọ ye mme owo oro ẹkpepde Torah un̄wam [okụk], ntem Torah mmọ edi ubọkutom mmọ. Edi kpukpru emi akwan̄a. Idụhe ikọ ndomokiet, edide ke Torah m̀mê ke mme ikọ mme ọfiọkn̄kpọ owo, oro ọsọn̄ọde emi.” (Commentary on the Mishnah, Avot 4:5) Edi emana mme rabbi eke ini iso ikanamke item Maimonides.

Nte Ido Ukpono Mme Jew ekebede odụk emana eyomfịn, ẹma ẹbahade enye ẹsịn ke mme n̄ka unam ukpụhọde, eke akani ido, ye eke edinịm se ẹmehede ke akpanikọ. Ye ediwak mme Jew se ẹnịmde ke akpanikọ ye mme edinam ido ukpono ẹma ẹkabade ẹdi udiana n̄kpọ ẹnọ mme mbubehe eken. Nte utịp, ẹma ẹsụhọde rabbi itie. Rabbi, akpan akpan, ama akabade edi etubom esop emi ẹdoride ubọk, anamde utom nte ata andikpep ye ọnọitem oro ẹkpede okụk ọnọ mme andibuana ke otu esie. Nte ededi, ke otu mme ebeubọk otu mme andinịm se ẹmehede eke Hasid, ekikere aban̄ade edida rabbi nte etubom ye uwụtn̄kpọ ama akam esịne n̄kpọ akan oro.

Tịm fiọk mme ikọ Edward Hoffman ke n̄wed esie oro aban̄ade Chabad-Lubavitch eke n̄ka Hasid: “N̄ka Hasid eke eset ama ọsọn̄ọ n̄ko etịn̄ ete ke kpukpru emana adausụn̄ mme Jew kiet odu, zaddik [edinen owo], emi edide ‘Moses’ eke ini esie, owo emi ifiọk esie, ye ukpono oro enye enyenede ọnọ mbon en̄wen mînyeneke mbiet. Ebede ke ukpono ukpono uten̄e esie, otu n̄ka Hasid kiet kiet ama ekere ete ke Rebbe [Yiddish adade ọnọ “rabbi”] ekeme ndikpụhọde ewụhọ Ata Ọkpọsọn̄. Owo ikokponoke enye n̄kukụre nte uwụtn̄kpọ ebe ke mme utịn̄ikọ esie ẹmi ẹdide ediyarade, edi ẹma ẹkụt usụn̄ nte enye okodude uwem esie (‘nte enye etebede urụk ikpaukot esie,’ nte ẹketịn̄de) nte n̄kpọ nditoro ubonowo nnyụn̄ nnọ mme usọ usọ uyarade ẹban̄ade usụn̄ Abasi.”

“Ẹkûyak Ẹkot Mbufo, Ẹte, Rabbi”

Jesus, Jew eke akpa isua ikie emi ọkọtọn̄ọde Ido Ukpono Christ, okodu ke ini emi ekikere mme rabbi ẹdide rabbi ọkọtọn̄ọde ndibe ndụk Ido Ukpono Mme Jew. Enye ikedịghe Pharisee, m̀mê enye ndikọbọ ukpep ke ufọkn̄wed mmọ, edi ẹma ẹkot enye n̄ko Rabbi.—Mark 9:5; John 1:38; 3:2.

Ke okụtde ndudue ọnọ edu mme Pharisee ke Ido Ukpono Mme Jew, Jesus ama ọdọhọ ete: “Mme scribe ye mme Pharisee ẹtie ke itie Moses. [Mmọ] . . . ẹma itie-ukpono ke udia, ye ikpọ itie ke mme synagogue, ye ekọm ke an̄wa-urua; ẹnyụn̄ ẹma owo ẹkot mmọ, ẹte, Rabbi (Andikpep mi). Edi ẹkûyak ẹkot mbufo, ẹte, Rabbi; koro Kiet edi Andikpep mbufo, kpukpru mbufo ẹnyụn̄ ẹdi nditọ-ete.”—Matthew 23:2, 6-8.

Jesus ama odụri owo utọn̄ aban̄a ubahade oro okodude ke ufọt mme ọkwọrọ ederi ye mme ọsọ owo ke Ido Ukpono Mme Jew. Enye ama asua ọnọ edinọ mme owo utọ uwọrọiso oro mîdotke mi. Enye ama etịn̄ uko uko ete: “Kiet edi Andikpep mbufo.” Anie ekedi Owo emi?

Moses, “emi Jehovah ọfiọkde iso ye iso” ye emi mme ọfiọkn̄kpọ owo ke idemmọ ẹkekotde “Rabbi nnyịn,” ekedi anana mfọnmma owo. Enye ama akam esinam mme ndudue. (Deuteronomy 32:48-51; 34:10; Ecclesiastes 7:20) Utu ke ndisio Moses nnyan nte n̄kponn̄kan uwụtn̄kpọ, Jehovah ama asian enye ete: “Nyenam prophet kiet, ebiet fi, adaha ada ke otu nditọ-ete mmọ, nyenyụn̄ nda ikọ mi nsịn enye ke inua; ndien enye eyeda kpukpru se ami ntemede enye etịn̄ ọnọ mmọ. Ndien ama ekem, owo eke mîdikopke ikọ mi eke enye editịn̄de ke enyịn̄ mi, ami nyebụp enye.”—Deuteronomy 18:18, 19.

Mme prọfesi Bible ẹwụt ẹte ke mme ikọ ẹmi ẹkenyene edisu mmọ ke idem Jesus, kpa Messiah.a Ikụreke ke Jesus ‘ndikebiet’ Moses; enye ama okpon akan Moses. (Mme Hebrew 3:1-3) N̄wed Abasi ayarade nte ke Jesus akamana nte mfọnmma owo, ndien ke mîbietke Moses enye ama anam n̄kpọ Abasi ‘ye unana idiọkn̄kpọ.’—Mme Hebrew 4:15.

Tiene Uwụtn̄kpọ

Ifịk ifịk edikpep n̄kpọ mban̄a kpukpru edinam ye ikọ rabbi idaha mme Jew isịk ikpere Abasi ikan. Ke adan̄aemi anana mfọnmma owo ekemede ndidi uwụtn̄kpọ edinam akpanikọ, edieke nnyịn ikpepde inyụn̄ ikpebede kpukpru edinam esie, nnyịn iyekpebe mme ndudue ye mme unana mfọnmma esie ọkọrọ ye nti edu esie. Nnyịn iyenọ owo oro ẹbotde-bot ubọn̄ oro mîdotke utu ke ndinọ Andibot.—Rome 1:25.

Edi Jehovah ọmọnọ ubonowo Uwụtn̄kpọ kiet. Nte N̄wed Abasi ọdọhọde, Jesus ama odudu mbemiso edide owo. Ke akpanikọ, ẹkot enye ‘mbiet Abasi emi enyịn owo mîkwe; andibem iso mmana ke otu kpukpru edibotn̄kpọ.’ (Colossae 1:15) Ke ama akanam utom ke heaven ke ediwak tọsịn isua emi owo mîfiọkke nte “etubom anamutom” Abasi, Jesus odu ke mfọnn̄kan idaha ndin̄wam nnyịn ndidi ndifiọk Jehovah.—Mme N̄ke 8:22-30, NW; John 14:9, 10.

Ke ntre, Peter ama ekeme ndiwet ete: “Christ ke Idem Esie ama okụt ndutụhọ kaban̄a mbufo, onyụn̄ ọkpọn̄ uwụtn̄kpọ ọnọ mbufo, ete, mbufo ẹkpetiene ẹsan̄a ke nde ikpat Imọ.” (1 Peter 2:21) Apostle Paul ama esịn udọn̄ ọnọ mme Christian ete ‘ẹwụk enyịn ẹse Jesus, Anditọn̄ọ mbuọtidem nnyịn ye Andinam enye ọfọn ama.’ Enye n̄ko ama anam an̄wan̄a ete ke ‘ofụri inyene ọniọn̄ ye ifiọk ẹdịbe Enye ke idem.’ (Mme Hebrew 12:2; Colossae 2:3) Idụhe owo ndomokiet efen—Moses m̀mê ọfiọkn̄kpọ owo ekededi edide rabbi—emi odotde se ẹnọde utọ ntịn̄enyịn oro. Edieke ẹnyenede nditịm n̄kpebe owo ekededi, edi Jesus. Mme asan̄autom Abasi iyomke utọ udorienyịn̄ nte rabbi, akpan akpan ke ẹkerede ẹban̄a se enye ọwọrọde ke eyomfịn, edi edieke owo ekededi okodotde ndidi se ẹkotde Rabbi, ekedi Jesus.

[Ikọ idakisọn̄]

[Ebiet Ẹdade Ndise Ẹto ke page 28]

© Brian Hendler 1995. Ofụri Unen Edisio N̄wed Emi Enyene Mme Andimịn̄