SANGO JA KU MWONO
Kwasala Hakehe Hanga Tukumbanyise Miaka 70 Yize Tunalingila Yehova Muno mu Cuba
Nasemukine ha 1947, ha tungu lia Caribenha mu Cuba. Tungu liacho liatwama hakachi ka meya asasaminya a ku norte ya Kalunga-Lwiji wa Caribe ni Oceano Atlântico. Yami nguli mwana mutangu kusemuka, mba hanyima hingupwa ni anakwetu aali a mapwo. Mu usoko wetu te tuli atano, chikwo nawa te twatwama mu chihunda cha Esmeralda.
Ngunewuluka ngwami, twapwile ni sambukila mu chihunda chetu. Asoko jetu amwe ngwe anakwo ja mama, anatu ni akaka, te twatwama no hakamwihi. Twapwile ni kulia chakumbana, chikwo nawa, mwono wetu wapwile upema.
Yisemi jami kaputukile kulilongesa Mbimbiliya ni Walton Jones, muze yami napwile ni miaka yitano. Iye kapwile ni kuzanga chinji mulimo wa kwambujola. Te kakwenda maola kumi mba ahete mu chihunda chetu. Muze te akuheta, asoko jetu anji te kakulikungulwila ku zuwo lia akaka hanga ashimutwine yize Mbimbiliya yakulongesa, chino te chakumbata amwe maola. Yisemi jami hamwe ni matu Pedro ni mukwo-pwo Ela, kazangile chinji yuma yize te analilongesa. Chocho yaapapachisa, yapwa Yela ja Yehova. Tata pwo Ela, himakumbanyisa miaka 100, chipwe chocho, machikalakala ngwe pionelu mu Cuba.
Ha mashimbu jacho, Yela ja Yehova mu Cuba te kakuwayila Zambi chakuhona yikwiko. Atu anji te katunyingika mumu lia kwambujola ku zuwo ni zuwo. Chikwo nawa, twapwile ni kumbata ngonga ja mikanda ni kwenda chinji hashi. Ngunewuluka yuma yinji yipema yize twalingilile Yehova ha “mashimbu apema” mu wanuke wami. Alioze, kulutwe yitupalika ha “mashimbu akalu.”—2 Timo. 4:2.
MASHIMBU AKALU YAPUTUKA
Muze napwile ni miaka yitano, tata ni matu kayile ha kukunguluka cha mbonge ku sali likwo lia tungu. Chaluyinda, ha wenyi wacho ayo kanwine meya waze te kapemene, chocho yayiza chinji. Ngunewuluka ngwami, muze matu ahilukile, kambu jenyi te hijahulumuka, yapwa ni kawewe, chipwe chocho iye kakafwile. Alioze, tata yafwa. Ha shimbu liacho, napwile wika ni miaka 32.
Muze tata afwile, mama yakwata chiyulo cha kutwama ku zuwo lia ndumbwenyi wa lunga, yoze te watwama mu chihunda cha Lombillo. Chino te chinalumbunuka ngwo, mutuhichika asoko jetu, kuchingako akaka waze twakuzanga chinji. Chipwe chocho, twanungine ni kuwayila Yehova mu usoko wetu.
Ha 26 ya Agosto, 1957 muze napwile ni miaka kumi, kangupapachishile mu chimwe chitende chipema chakulinga kuli atu, chize chapwile hakamwihi ni Lombillo. Chakanyingikine ngwami, ha miaka yaali muyisulaho, mwono wa Yela ja Yehova mu Cuba te muwalumuka chinji. Ha 1959, nguvulu yoze wapwile ni kuyula yamutambula wata kuli nguvulu mukwo.
Nguvulu mwaha, kazangile kupwa ni chizavu chinene cha tujita ni maswalale. Chino chakwachile ku mwono wa atu ja Yehova, mumu ayo keshi kutayiza mulimo wa uswalale chipwe kulinjisa mu yuma ya mafwefwe. Mumu lia chikuma chino, hakehe-hakehe yaputuka kutukanjisa kuwayila Zambi yetu ngwe chize twapwile ni kulinga. Nguvulu yatukanjisa kwambujola ni kukunguluka. Mandumbu anji yasa mu zuwo lia ususu, te kakwalamba chinji ni kwamina kulia. Ha mashimbu amwe, kapwile ni kwatwalila kulia chize chapwile ni manyinga, chuma chize Zambi akukanjisa kulia.
Chipwe muze mulimo wetu aukanjishile, twanungine ni kulikungulula hanga tuwayile Yehova. (Hepre. 10:25) Twapwile ni kulingila kukunguluka cha mbonge ku minda ni ku yihela yimwe. Ngunewuluka muze umwe ndumbu atuhele chihela chize te akufungila mapanga, hanga tulingilemo kukunguluka cha mbonge. Kutwakahashile kululieka ni kukomba kanawa chihela chacho, chipwe kuchizamo mapanga. Chipwe chocho, twalingile kukunguluka cha mbonge hamwe ni mapanga.—Mika 2:12.
Twapwile ni kusakwila chinji kuli mandumbu waze atukwashile kupwa ni kulia cha ku ufulielo, ha mashimbu jacho. Ngwe chilweza, pande ja kukunguluka cha mbonge te kakulianga kujikopa, mba mandumbu majituma kuli Yela ja Yehova eswe mu Cuba. Amu mandumbu apwile ni kuswama mba akope pande, ha mashimbu amwe twapwile ni kwiva kusanyika cha ndemba, ni choji chikwo chize twapwile ni kuzanga. Nyi ngwe kuze analingila kukunguluka cha mbonge kukushi kahia ka zembwe, ndumbu umwe te kakuchofa kinga hanga yituhwise kahia ka zembwe. Muze te twakupwa ni kahia ka zembwe, twapwile ni kwiva maliji a kukopa, ni kupanjika katalilo mweswe. Ha mashimbu amwe, te kutushi kupwa ni uhashi hanji mikanda yinji ngwe mandumbu a ku yihela yikwo. Chipwe chocho, mashimbu eswe twapwile ni kulia cha ku ufulielo. Pundu lume, twapwile ni kuwahilila ha kuwayila Yehova hamwe ni mandumbu jetu.—Nehe. 8:10.
YITUPUTUKA MULIMO WA UPIONELU NI KUPWA YISEMI
Muze nakumbanyishine miaka 18, yingupwa pionelu wa shimbu lieswe mu mbonge ya Flórida. Muze kwapalikile mwaka umuwika, yangutongola ngwe pionelu walipwila mu mbonge yinene ya Camagüey. Kwenako nanyingikine Emilia, umwe Chela cha Yehova chileza, wa mu Santiago mu Cuba. Yituputuka kulinga usendo. Kukwakapalikile mwaka umuwika, chocho yitulimbata.
(Ku umama) Shikola ya Mulimo wa Wanangana ya makulwana a mu chikungulwila—Camagüey, Cuba, 1966
(Ku utata) Ha tangwa lia umbachiso wetu, 1967
Hinguputuka kukalakala ku yimwe fábrica ya nguvulu, ya kulinga suka. Yami ni Emilia, te kutushi kuhasa nawa kukalakala mu mulimo wa upionelu. Chipwe chocho, te tunazange kulihana chinji ku milimo ya ku ufulielo. Natesele kukalakala ku fábrica chize ha ola 3:00 ndo ha ola 11:00. Yami te chishi kuzanga kulaula chimenemene. Chipwe chocho, kukalakala ha maola jacho te chakungukwasa ngununge kwambujola ni kupwa ha kukunguluka cheswe hamwe ni Emilia.
Mwanetu mutangu Gustavo, kasemukine ha 1969. Mandumbu kangusanyikine anguhule nyi te munguhasa kufuna mu mulimo wa shimbu lieswe ngwe kalayi wa mbonge. Ha mashimbu jacho mu Cuba, ndumbu te mahasa kupwa kalayi wa mbonge, chipwe ngwe kali ni ana. Chino chatunehenene uwahililo unji hamwe ni kusakalala. Yami ni Emilia twevile chiseke ha kutwaha chiwape cha kulingila mandumbu jetu mu mulali uno. Muze twapwile mu mulimo wa kumeneka yikungulwila, kwasemukine mwanetu Obed, mba yikwiza Abner. Ha kupalika cha yimwe miaka, yitupwa ni mwanetu wa pwo Mahely.
Muze nakunyonga ha mashimbu waze twalingile mu mulimo wa kumeneka yikungulwila, nakuwahilila ha kumona chize Yehova awahishile atu jenyi mu Cuba. Kwamba pundu, kawahishile tachi jize twasele hanga tukwase ana jetu azange Yehova. Manenu ngunulumbunwine chize wapwile mwono wami ni Emilia, ha mashimbu waze te twakumeneka yikungulwila.
NAPWILE KALAYI WA MBONGE MUZE ATUKANJISHILE KWAMBUJOLA NI KUKUNGULUKA
Ha miaka 60 ni 70, he twaputukile kumona chize ukanjiso atuselele wapwile ni kupinjisa mulimo wetu. Mazuwo a Wanangana kapwile a kuyika, mamishionaliu kaahumine mu chifuchi, akweze anji kaakwachile yaatwala mu mazuwo a ususu, chikwo nawa mutango wetu mu Havana yauyika.
Mu mulimo wa kumeneka yikungulwila ha miaka 1990
Mumu lia ukanjiso, te twakumeneka yikungulwila ku songo lia poso wika. Hita chikungulwila te twakuchimeneka ku songo lia poso yimwe, mba mutufunyinako ku songo lia poso yikwo. Mu wenyi, te kutushi kumbata yuma yinji. Twapwile ni kwendela ha kinga, mumu ye yapwile ni kutukwasa. Mandumbu te keshi kutwa mutambi ha mbunga muze twapwile ni kwameneka. Twapwile ni kusoloka ngwe tunayi ni kumeneka asoko jetu. Chino chapwile chashi kuchilinga. Kwamba umwenemwene, twapwile ni kwiva lume ngwo tuli kuli asoko jetu, kashika te twakusa tachi hanga tusolole ngwo twaya ni kumeneka mandumbu hanga twatakamise ku ufulielo. (Marku 10:29, 30) Chipwe chocho, te twatamba kukanyama. Kanji-kanji, mapulisha kapwile ni kutukaula hanga atuhule-hule. Mandumbu waze apwile ni kututambula ku mazuwo jo, te mahasa kwasa mu mazuwo a ususu nyi mapulisha manyingika yize twayanga ni kulingako.—Roma 16:4.
Mandumbu anji kakapwile ni mbongo jinji, chipwe chocho, ayo kapwile yihanyi. Ku yihela yimwe kwapwile ni kusoloka ngwe kuli tumwe anji kuhiana atu. Alioze, masepa jetu te kakutwaha mahina waze akukwika tumwe kusuma atu, hanga tupombe kanawa, chipwe ngwe ayo masala chichene. Mandumbu te kakuzanga kututambula ku mazuwo jo, chipwe ngwe kakapwile ni kulia chinji. Ha mashimbu amwe, twapwile ni kumbata kulia hanga tulianyine ni mandumbu waze matutambula ku mazuwo jo.
Muze twapwile ni kumeneka yikungulwila, te kutushi kuya ni ana jetu eswe. Twapwile ni kumbata mwana umuwika, mama ni ndumbwami wa pwo, te kakusala ku zuwo ni anetu akwo. Kwamba pundu, kumbata mwana-kemba te chakutufunga, mumu ha mashimbu amwe, mapulisha kapwile ni kutupapata hanga amone yize tunambata. Yuma yimwe te twakuyiswekela mu ngonga yize yili ni saso ja mwana ja majilo. Mu ngonga yacho, mapulisha te keshi kutalatalamo.
Nakuchichimieka chinji Emilia ha yeswe alingile hanga afunge ana ni kungukwasa muze twapwile mu mulimo wa shimbu lieswe. Ni yami nasele tachi hanga nguse mulimo wami ku fábrica, ni chiteli chami cha kumeneka yikungulwila ha chihela chalita. Kuchi te nakuchilinga? Ha mashimbu amwe, napwile ni kukalakala maola anji, kamuwika hanji kaali ha poso hanga ngupwe ni mashimbu anji ku songo lia poso. Ha kupalika cha mashimbu, chiteli chami ku mulimo yichalumuka, yangutongola ngupwe mwata wa chimwe chizavu hanga ngupwe ni kukalakala matangwa eswe ha poso. Kuchakahashile kulituna chiteli chacho. Chocho yingunyingika ngwami, nyi te munguhana milimo yinji kuli akwa-mulimo a mu chizavu chami, ayo te mangukwasa muze munguya ni kumeneka yikungulwila. Kulita ni yize ngunanyingika, miata a ku mulimo wami kakanyingikine ngwo yami te chishi kuya ni kukalakala ku songo lia poso.
NASELE TACHI NGUWAHILILE MUZE CHITELI CHAMI CHALUMUKINE
Kukunguluka chitangu cha mambonge chize twalingile muze ukanjiso wahwile, 1994
Ha 1994, mandumbu waze te akutusongwela mu Cuba, yasanyika tulayi a mbonge eswe, hanga tupwe ha chimwe kukunguluka chalipwila mu Havana. Twapwileho tulayi a mbonge 80. Twevile kuwaha chinji mumu te hikwapalika miaka yinji chize haze twalimwene. Kukunguluka chacho, chitangu chahanjikile ha yuma yize yalumukine mu ululikiso wetu. Mba yatulweza yuma yize yatuhongesele. Mandumbu katulwezele ngwo, kanazange kuhana majina jetu kuli nguvulu. Mumu liaka azangile kuchilinga?
Ayo kalumbunwine ngwo, kalikungulwile hanga Yela ja Yehova alivashane ni nguvulu. Nguvulu kechile majina ja mandumbu eswe waze apwile tulayi a mbonge. Yetweswe twatayijile kuhana majina jetu. Chize haze, hitupwa ni usepa upema ni nguvulu.
Twapwile kulikungulula ni kwambujola, chipwe ngwe te kanda achitutayiza kusonekesa uwayilo wetu ku nguvulu. Kulutwe yitunyingika ngwetu, nguvulu te hananyingika kulu majina ja mandumbu waze apwile tulayi a mbonge, alioze kazangile hanga tumulweze yetu ene.
Ha Setembro, 1994, nguvulu katutayijile hanga tupwe cheka ni mutango. Mutango wacho twausele kuzekwene wapwile chitangu ha miaka 20 kunyima.
Ha 1996, yami ni Emilia katusanyikine hanga tuye ni kukalakalila ku Mbetele. Muze te hinalihumikiza, yingulweza mandumbu ngwami, nguchili ni ana aali waze atwama ni yetu, natamba kwafunga. Mandumbu yahengwola chikuma chacho, chipwe chocho yamba ngwo, mutuhasa kukalakala ku Mbetele. Twatayijile chiteli chacho, yituputuka kulilulieka hanga twalukile ni usoko wetu ku Havana.
(Ku umama) Emilia, ku chipatulo cha kutonga mazalo ku mutango wa Cuba, ku uputukilo wa miaka 2000
(Ku utata) Kukunjika Zuwo lia kulingila Kukunguluka cha Mbonge, 2012
Kwamba umwenemwene, ku uputukilo te chishi kuzanga kukalakala ku Mbetele. Nakalakalile miaka yinji mu mulimo wa kumeneka yikungulwila, kashika mbunge yami ni manyonga jami te achili mu mulimo wa kwambujola. Chapwile chikalu kuli yami kukalakala mu chimwe chipatulo ku Mbetele. Alioze Mambetelita akwo, chipi-chipi mukwetu-pwo Emilia, kangukwashile chinji hanga ngupwe ni nyonga lialita. Ha kupalika cha mashimbu hingupwa cheka ni chiseke. Musono, nakukalakala ku Mbetele ni uwahililo.
(Ku utata) Kuhana cha mikanda ku Shikola ya Mbimbiliya ya Akwa-Kristu waze Alimbata, 2013
(Ku utata) Komite ya Mutango mu Cuba, 2013
Ha chimwe kukunguluka cha mbonge hamwe ni mwanetu wa pwo ni mukwo-lunga
Yami ni Emilia kutushi nawa akweze. Chipwe chocho twakuwahilila chinji muze twakunyonga ha chiwape chize twapwa nacho cha kunyingika mandumbu anji a malunga ni a mapwo waze twakalakala no ha miaka yinji. Chuma chize chakutuvisa kuwaha chinji, chili kumona ana ni ajikulu jetu mawayila Yehova. Twakwiva ngwe chize postolo Yoano evile ku ushinakaji wenyi muze ambile ngwenyi: “Kukushi chuma chikwo muchingwaha uwahililo ngwe chino: kwivwa ngwo ana jami kananungu ni kwenda mu umwenemwene.”—3 Yoa. 4.
Chize haze twaputukile kukalakalila ku Mbetele, kwasala hakehe hanga tukumbanyise miaka 30. Yami ni Emilia twakusa tachi jinji hanga tulinge kanawa mulimo wetu, chipwe ngwe tangwa ha tangwa twakupalika mu kapinda munji mumu lia cancer ni ushinakaji. Ha miaka yeswe ayi tunalingila Yehova, twakupalika mu yimwe yipikalo, alioze twakuwahilila mumu tunanyingika ngwetu, twakuwayila “Zambi ya uwahililo.” Chikwo nawa, kwasala hakehe hanga tukumbanyise miaka 70 yize tunalingila Yehova muno mu tungu lia Cuba.—1 Timo. 1:11; Samu 97:1.