¿Achkë xkatoʼö rchë kiʼ akʼuʼx xtaʼän si najin nachajij jun awachʼalal?

1, 2. ¿Achkë rbʼanik nutzʼët Jehová jontir ri najin naʼän rchë nachajij jun awachʼalal o jun awamigo? (Proverbios 19:17; keʼatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

JUN qachʼalal aj Corea del Sur ri Jin-yeol rbʼiʼ nuʼij: «Wixjayil chqä rïn qakʼwan chik más 32 jnaʼ yoj kʼlan. Ri rkʼisbʼäl 5 jnaʼ qʼaxnäq pä, nchajin pä ryä rma kʼo párkinson che rä y ma kan ta nkowin nslon. Rïn kowan nwajoʼ chqä kan kiʼ nkʼuʼx nchajij. Ronojel aqʼaʼ taq nqwär nqachäp qa chqaqʼaʼ, rïn pa nchʼat y ryä kʼo pä chë nxkïn pa jun chʼat especial».

² ¿Najin nachajij rït jun awachʼalal, rkʼë jbʼaʼ ateʼ o atat, jun awalkʼwal, jun awamigo o awachjil o awixjayil? Si ke riʼ, rkʼë jbʼaʼ ma nakʼewaj ta naʼän riʼ rma kowan nawajoʼ. Chqä naʼän riʼ rma nawajoʼ Jehová (1 Tim. 5:4, 8; Sant. 1:27). Tapeʼ ke riʼ, rkʼë jbʼaʼ kʼo kwest rbʼanon chawäch ri ma nkitzʼët ta nkʼaj chik, o nanaʼ chë xa xuʼ rït najin natäj poqän. Rkʼë jbʼaʼ jontir nkitzʼët chë kiʼ akʼuʼx, ye kʼa xa xuʼ rït yït tamayon achkë nanaʼ; rkʼë jbʼaʼ najin yabʼison y yatoqʼ taq yït kʼo ayonïl (Sal. 6:6). Tapeʼ nkʼaj chik rkʼë jbʼaʼ ma kitaman ta achkë najin naqʼaxaj, Jehová sí rtaman y nqʼax chwäch achkë nanaʼ (tajnamaj rkʼë Éxodo 3:7). Ryä nutzʼët taq rït yatoqʼ y nuloqʼoqʼej jontir ri najin naʼän rchë nachajij awachʼalal (Sal. 56:8; 126:5). Y ma xa xuʼ ta riʼ, Jehová nuʼij chë kʼo rkʼas awkʼë chqä chë xttzolij rajäl rkʼexel chawä (taskʼij Proverbios 19:17).

3. ¿Achkë rma Abrahán y Sara rkʼë jbʼaʼ kwest xuʼän chkiwäch xkichajij Taré?

³ Le Biblia yertzjoj ye kʼïy achiʼaʼ chqä ixoqiʼ ri xkʼatzin xekichajij nkʼaj chik. Jun ejemplo. Taq Abrahán y Sara xeʼel äl Ur, Taré, ri rtat Abrahán, kʼo wä jun 200 rjnaʼ. Tapeʼ ya riʼj wä chik, ryä xbʼä kikʼë. Xkʼatzin xebʼiyïn jun 960 kilómetros rchë xeʼapon Harán (Gén. 11:31, 32). Kantzij na wä chë Abrahán y Sara kowan xkajoʼ Taré, ye kʼa rkʼë jbʼaʼ kwest xuʼän chkiwäch xkichajij, y más taq ye bʼenäq wä pa bʼey. Rkʼë jbʼaʼ ryeʼ chkij camellos o chkij bʼür xebʼä wä, y rkʼë jbʼaʼ ya riʼ kan kwest xuʼän chwäch Taré. Rma riʼ nqkowin nqaʼij chë Abrahán y Sara kʼo mul kowan xekos, ye kʼa qataman chë Jehová xyaʼ kichqʼaʼ. Y ke riʼ chqä xtuʼän awkʼë rït (Sal. 55:22).

4. ¿Achkë xtqatzʼët chpan re tjonïk reʼ?

⁴ Si rït natäj aqʼij rchë kiʼ akʼuʼx naʼän, ma kwest ta más xtuʼän chawäch xtachajij jun awachʼalal (Prov. 15:13). Ma tamestaj ta chë ma xa xuʼ ta kiʼ akʼuʼx naʼän taq jontir ütz lenäq chawäch (Sant. 1:2, 3). Rma riʼ, ¿achkë ütz naʼän rchë ronojel mul kiʼ akʼuʼx yajeʼ? Jun ri ütz naʼän, ya riʼ naʼij che rä Jehová chë katurtoʼ pä rchë natzʼët achkë ütz awlon. Chpan re tjonïk reʼ, xtqatzʼët achkë chik nkʼaj ütz naʼän rchë ronojel mul kiʼ akʼuʼx yajeʼ. Chqä xtqatzʼët achkë ütz nkiʼän nkʼaj chik rchë yekitoʼ ri najin nkichajij jun kichʼalal. Ye kʼa, naʼäy tqatzʼetaʼ achkë rma ri najin nkichajij jun kichʼalal nkʼatzin nkitäj kiqʼij rchë kiʼ kikʼuʼx nkiʼän y achkë nbʼanö chkë chë kʼo mul ma ke riʼ ta chik nkinaʼ.

¿ACHKË RMA KʼO MUL KWEST NUʼÄN CHKIWÄCH KIʼ KIKʼUʼX NKIʼÄN?

5. ¿Achkë rma nkʼatzin nqatäj qaqʼij rchë ronojel mul kiʼ qakʼuʼx nqaʼän?

⁵ Si ri qachʼalal ri najin nkichajij jun kichʼalal ma kiʼ ta chik kikʼuʼx, rkʼë jbʼaʼ xa xkekos (Prov. 24:10). Y, si xkekos, rkʼë jbʼaʼ ma ütz ta chik kinaʼoj xtkiʼän rkʼë kichʼalal y ma kan ta xtuʼij chik riʼ kan xtkitoʼ. Tqatzʼetaʼ komä achkë jojun nbʼanö chkë chë ma kiʼ ta chik kikʼuʼx nkiʼän.

6. ¿Achkë rma yeqʼitäj jojun qachʼalal?

⁶ Rkʼë jbʼaʼ yeqʼitäj o yekos. Jun qachʼalal ri Leaa rbʼiʼ nuʼij: «Yajün taq kʼo qʼij jontir ütz rbʼanon chawäch, ri nachajij jun awachʼalal kʼo mul nuʼän chawä chë yakos. Taq nqä qa Qʼij, kʼïy mul bʼanatajnäq wkʼë chë majun ta chik nuʼij riʼ wan nbʼän nixta rchë nbʼän responder jun mensaje». Ye kʼo chik nkʼaj kwest nuʼän chkiwäch nkijäm kiwäch rchë yexlan jbʼaʼ tapeʼ nkʼatzin chkë. Jun qachʼalal ri Irene rbʼiʼ nuʼij: «Rïn ma kan ta kʼïy horas yiwär. Kʼïy aqʼaʼ nkʼatzin yikatäj cada dos horas rchë ntzʼët achkë nkʼatzin che rä walteʼ. Wachjil chqä rïn kan kʼïy chik jnaʼ ma yoj bʼenäq ta jkʼan chik rchë nqbʼekʼastan jbʼaʼ». Ye kʼo jojun ma nkikʼän ta jojun invitaciones rchë yejeʼ kikʼë nkʼaj chik qachʼalal o ma nkikʼän ta jojun asignaciones rma ma ütz ta nkiyaʼ qa ryonïl jun kichʼalal ri najin nkichajij. Rma riʼ rkʼë jbʼaʼ nkinaʼ chë xa kiyonïl ye kʼo o yebʼison rma ma ütz ta nuʼän chkiwäch nkiʼän ri nkajoʼ.

7. ¿Achkë rma ye kʼo jojun qachʼalal yebʼison o nkinaʼ chë ma najin ta nkiyaʼ ri toʼïk ri nkʼatzin?

⁷ Rkʼë jbʼaʼ yebʼison o nkinaʼ chë ma najin ta nkiyaʼ ri toʼïk ri nkʼatzin. Jun qachʼalal ri Jessica rbʼiʼ nuʼij: «Kan chiʼin nunaʼ wan rma nnaʼ chë ma najin ta yitoʼon más. Kʼo mul nkʼatzin yinuxlan jbʼaʼ, ye kʼa taq nbʼän riʼ, ma jaʼäl ta nnaʼ chqä nnaʼ chë xa xuʼ rïn najin nquʼ qa wiʼ». Ye kʼo jojun kan itzel nkinaʼ rma kʼo mul nkiquʼ chë ma najin ta nkiʼän jontir ri kʼo pa kiqʼaʼ rchë nkichajij jun kichʼalal, o chë rkʼë jbʼaʼ xtbʼeqä ri qʼij taq ma xkekowin ta chik xtkichajij. Y ye kʼo chik jojun kan itzel kinaʼon rma kʼo jmul ma xekowin ta xkiqʼät kiʼ y xa xkisök kichʼalal rkʼë jun ri xkiʼij che rä (Sant. 3:2). O rkʼë jbʼaʼ chqä kan ntiʼon rkʼë kan nkitzʼët chë ri kichʼalal o ri kamigo xa najin chik nkʼis rchqʼaʼ chqä chë chaq nyawäj chik. Jun qachʼalal ri Bárbara rbʼiʼ nuʼij: «Kan npax wan ntzʼët chë wamiga ronojel qʼij más najin nmatäj ryabʼil».

8. ¿Achkë kinaʼon jojun qachʼalal taq ntyoxïx chkë ri toʼïk nkiyaʼ?

⁸ Rkʼë jbʼaʼ nkinaʼ chë ma nloqʼoqʼëx ta ri nkiʼän. ¿Achkë rma ke riʼ nkinaʼ? Rma ma ronojel ta mul ntyoxïx chkë o ma nbʼix ta chkë chë kan ütz ri najin nkiʼän. Ye kʼa jontir qataman chë taq yetyoxin chawä kan jaʼäl nanaʼ chqä kowan yaturtoʼ (1 Tes. 5:18). Tqatzʼetaʼ ri xbʼanatäj rkʼë ya Melissa. Ryä nuʼij: «Kʼo mul, taq ma nkanüy ta chik achkë nbʼän, nchäp oqʼej. Ye kʼa taq ri najin yenchajij nkiʼij chwä ‹Matyox rma jontir ri najin naʼän wmä rïn›, ya riʼ kan nuyaʼ wchqʼaʼ chqä nuʼän chwä chë kiʼ nkʼuʼx nnaʼ. Rma riʼ chkaʼn qʼij kan kiʼ nkʼuʼx yikatäj rchë yenchajij chik jmul». Y jun qachʼalal ri Armando rbʼiʼ, nuʼij achkë nunaʼ taq nkʼut chwäch chë nloqʼoqʼëx ri najin nuʼän. Ryä chqä rxjayil najin nkichajij jun ti kisobrina ri nuyaʼ ataques che rä. Ri qachʼalal Armando nuʼij: «Tapeʼ ryä rkʼë jbʼaʼ ma kan ta nqʼax chwäch jontir ri najin nqaʼän rchë nqachajij, rïn kan kiʼ nkʼuʼx nnaʼ taq ryä nutyoxij chqë o nutäj rqʼij rchë nutzʼibʼaj ya reʼ chwäch jun wuj ‹Kowan yixinwajoʼ›».

¿ACHKË XKATOʼÖ RCHË RONOJEL MUL KIʼ AKʼUʼX XTAʼÄN?

9. ¿Achkë rbʼanik nkikʼüt ri najin nkichajij jun kichʼalal chë nqʼax chkiwäch chë ma jontir ta yekowin nkiʼän?

⁹ Tqʼax chawäch chë ma jontir ta yakowin naʼän (Prov. 11:2). Jontir röj xa nqkos chqä ma ronojel ta mul jamäl qawäch. Rma riʼ pan aqʼaʼ rït kʼo wä natzʼët achkë yakowin naʼän y achkë manä. Y kʼo mul xtkʼatzin xtaʼij chkë nkʼaj chik chë ma xkakowin ta xtaʼän ri nkiʼij chawä. Y ma chiʼin ta tanaʼ si kʼo mul ma xkakowin ta xtaʼän riʼ, rma rït najin nakʼüt chë nqʼax chawäch chë ma jontir ta yakowin naʼän. Si nkʼaj chik nkajoʼ nkiyaʼ atoʼik, takʼamaʼ ri toʼïk riʼ. Jun qachʼalal ri Jairo rbʼiʼ nuʼij: «Majun bʼëy xtqkowin ta xtqaʼän jontir ri nqajoʼ. Ye kʼa rchë ronojel mul kiʼ qakʼuʼx nqaʼän, nkʼatzin nqʼax chqawäch achkë nqkowin nqaʼän y ma nqatäj ta qaqʼij rchë nqaʼän ri ma nqkowin ta».

10. ¿Achkë rma ri najin nkichajij jun kichʼalal nkʼatzin nkitzʼët achkë rma kichʼalal kʼo nkiʼij o kʼo nkiʼän ri xa yersök? (Proverbios 19:11).

¹⁰ Tatjaʼ aqʼij rchë natzʼët achkë rma kʼo yeruʼij o kʼo yeruʼän ri xa yatursök (taskʼij Proverbios 19:11). Si xtaʼän riʼ, ya riʼ xkaturtoʼ rchë ma xtpë ta ayowal taq kʼo jun xtuʼij o kʼo jun xtuʼän chawä. Kʼo jojun yabʼil nkiʼän chë jun winäq nujäl rnaʼoj (Ecl. 7:7). Jun ejemplo. Jun winäq ri kan jaʼäl rnaʼoj chqä ma qʼaqʼ ta rjolon, rkʼë jbʼaʼ xa xtjalatäj rnaʼoj y xa chanin chik xtpë ryowal o xa xuʼ chik chʼaʼoj xtuʼän. Rkʼë jbʼaʼ kan nqʼax rwiʼ ri nukʼutuj, kowan nchʼojin y ma kiʼ ta rkʼuʼx rkʼë ri toʼïk nyaʼöx che rä. Rma riʼ jun ri ütz naʼän, ya riʼ natamaj más chrij ryabʼil awachʼalal o awamigo. Taq más xtatamaj chrij ryabʼil, más xtqʼax chawäch chë ma yë ta ryä ajmak, xa yë ryabʼil (Prov. 14:29).

11. ¿Achkë nkʼatzin nkiʼän ronojel qʼij ri najin nkichajij jun kichʼalal o jun kamigo? (Salmo 132:4, 5).

¹¹ Tatjaʼ aqʼij rchë más jnan nuʼän awäch rkʼë Jehová. Kʼo mul, rkʼë jbʼaʼ kʼo jojun xtkʼatzin xtayaʼ qa rbʼanik rchë xtaʼän «ri achkë kʼo más kiqʼij», achiʼel natäj aqʼij rchë más jnan nuʼän awäch rkʼë Jehová (Filip. 1:10). Tqatzʼetaʼ achkë xuʼän ri qʼatöy tzij David. Ryä kʼo wä kʼïy nkʼatzin nuʼän, ye kʼa xkʼüt chë ri kʼo más rqʼij chwäch ryä, ya riʼ nuyaʼ rqʼij Jehová (taskʼij Salmo 132:4, 5). Ke riʼ chqä nkʼatzin naʼän rït. Tapeʼ kʼo kʼïy achkë nkʼatzin naʼän, ronojel qʼij nkʼatzin najäm awäch rchë naskʼij rwäch aBiblia chqä yachʼö rkʼë Jehová. Jun qachʼalal ri Elisa rbʼiʼ nuʼij: «Jun ri yirtoʼ rchë kiʼ nkʼuʼx nbʼän, ya riʼ yichʼö rkʼë Jehová chqä nquʼ rij ri jaʼäl taq tzij ri ye kʼo chpan jojun salmos. Ri oración kan kowan yirtoʼon. Chaq taqïl yichʼö rkʼë Jehová pa jun qʼij rchë nbʼij che rä chë kirtoʼ pä rchë ma kan ta nchʼpü nkʼuʼx».

12. ¿Achkë rma ri najin nkichajij jun kichʼalal nkʼatzin nkichajij kiʼ rchë ma kan ta yeyawäj?

¹² Tachajij awiʼ rchë ma kan ta yayawäj. Rma rït najin nachajij jun awachʼalal o jun awamigo, rkʼë jbʼaʼ ma kan ta pa rbʼeyal najin yawaʼ, rma ma jamäl ta awäch rchë nabʼeloqʼoʼ ri nkʼatzin chawä rchë naʼän rkïl taq wäy ri nkitoʼ achʼakul. Ye kʼa tnatäj chawä chë, taq pa rbʼeyal yawaʼ chqä naʼän ejercicio, ya riʼ yaturtoʼ rchë ma kan ta yayawäj chqä rchë kiʼ akʼuʼx yajeʼ. Rma riʼ taq jamäl jbʼaʼ awäch, kan tabʼanaʼ ya riʼ (Efes. 5:15, 16). Chqä tatjaʼ aqʼij chë yawär bien (Ecl. 4:6). Kʼo jojun estudios nkiʼij chë taq yawär, yeʼel äl jojun ma ütz ta pan acerebro ri nbʼix toxinas chkë. Ri artículo «El impacto del sueño en el estrés» ri xresaj ri institución rchë salud Banner Health rchë Estados Unidos, nuʼij chë taq yawär bien, ntel jbʼaʼ ansiedad chawä chqä ma kan ta naʼän estresar awiʼ. Chqä, ütz najäm awäch rchë naʼän ri nqä chawäch (Ecl. 8:15). Jun qachʼalal ixöq ri najin nuchajij jun rchʼalal, nuʼij achkë ntoʼö rchë chë ronojel mul kiʼ rkʼuʼx njeʼ: «Taq jaʼäl rbʼanon tiempo, yinel äl jbʼaʼ rchë yijeʼ chwäch Qʼij. Y jmul pa jun ikʼ, jun wamiga chqä rïn nqayaʼ chqawäch nqaʼän jojun ri nqä chqawäch».

13. ¿Achkë rma ütz nqtzeʼen? (Proverbios 17:22).

¹³ Takanuj achkë nbʼanö chawä chë yatzeʼen (taskʼij Proverbios 17:22; Ecl. 3:1, 4). Ri yatzeʼen yaturtoʼ rchë ma kan ta naʼän estresar awiʼ. Kantzij na wä chë taq kʼo jun achkë najin nqachajij, kʼo mul ma nbʼanatäj ta ri qayoʼen. Ye kʼa si rït natäj aqʼij rchë natzʼët achkë nbʼanö chawä chë yatzeʼen jbʼaʼ, ya riʼ xkaturtoʼ rchë ma kwest ta más xtuʼän chawäch xtaköchʼ ri najin naqʼaxaj. Y si rït chqä awachʼalal jnan yixtzeʼen, más jnan xtuʼän iwäch.

14. ¿Achkë rma ütz yatzjon rkʼë jun awamigo ri kan akʼuqbʼan akʼuʼx chrij?

¹⁴ Katzjon rkʼë jun awamigo ri kan akʼuqbʼan akʼuʼx chrij. Tapeʼ natäj aqʼij rchë ronojel mul kiʼ akʼuʼx yajeʼ, kʼo mul rkʼë jbʼaʼ xtanaʼ chë ma xkakowin ta xtaköchʼ ri najin naqʼaxaj y xtkʼatzin xkatzjon rkʼë jun ütz awamigo, jun amigo ri ma itzel ta xkaturtzʼët rma ri xtaʼij che rä (Prov. 17:17). Ryä xtyaʼ rxkïn chawä chqä xtkʼuqbʼaʼ akʼuʼx rkʼë ri xtuʼij chawä; y kan ya riʼ xtkʼatzin chawä rchë ronojel mul kiʼ akʼuʼx xtaʼän (Prov. 12:25).

15. ¿Achkë utzil nqïl taq nqtzjon chrij ri kʼaslemal chwäch ri kʼakʼakʼ Rwachʼlew?

¹⁵ Taquʼ achkë xkakowin xtaʼän rkʼë awachʼalal chwäch ri kʼakʼakʼ Rwachʼlew. Ma tamestaj ta chë taq Jehová xeruʼän ri winäq, ryä ma xeruʼän ta rchë yeyawäj o yerijïx. Rma riʼ ma nkʼatzin ta wä yeqachajij ri kʼo kiyabʼil o ri ya xbʼä kijnaʼ, ye kʼa xtbʼeqä ri qʼij taq ma xtkʼatzin ta chik xtqaʼän riʼ (2 Cor. 4:16-18). Xa jbʼaʼ chik apü, xtqïl «ri kʼaslemal ri kantzij chë kʼaslemal» (1 Tim. 6:19). Si rït chqä awachʼalal o awamigo yixtzjon chrij ri xkixkowin xtiʼän chwäch ri kʼakʼakʼ Rwachʼlew, chixkaʼiʼ kan kiʼ ikʼuʼx xtiʼän (Is. 33:24; 65:21). Jun qachʼalal ri Hilda rbʼiʼ nuʼij: «Rïn nbʼij chkë ri najin yenchajij chë xa jbʼaʼ chik apü, jnan xtqtʼisoʼn, jnan xtqakʼäq anin chqä jnan xtqbʼä chrij bicicleta. Xtqaʼän pan chqä xkeqaʼän jaʼäl taq rkïl wäy rchë xtqayaʼ chkë qachʼalal ri xkekʼastäj pä chkikojöl ri kamnaqiʼ. Chqä, ronojel mul nqatyoxij che rä Jehová rma ri jaʼäl kʼaslemal rtzjun chqë».

¿ACHKË ÜTZ NQAʼÄN RCHË YEQATOʼ RI NAJIN NKICHAJIJ JUN KICHʼALAL?

16. ¿Achkë ütz nqaʼän si pa qacongregación kʼo jun ri najin nuchajij jun rchʼalal? (Tatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

¹⁶ Keqatoʼ rchë njeʼ kitiempo rchë yexlan. Röj ütz nqatzüj qiʼ rchë nqachajij rchʼalal jun qachʼalal, ke riʼ ryeʼ jaʼäl jbʼaʼ xtkinaʼ xkeʼel äl jbʼaʼ chqä xkekowin xtkiʼän ri nkʼatzin chkë (Gál. 6:2). Ye kʼo jojun qachʼalal kiyaʼon chkiwäch nkijäl kiʼ ronojel semanas rchë yekitoʼ ri najin nkichajij jun kichʼalal. Ya Natalia, jun qachʼalal ri najin nuchajij rchjil ri ma nkowin ta nbʼiyïn, nuʼij: «Kʼo jun qachʼalal pa congregación jmul o kamul pa jun semana npë chqachoch rchë njeʼ rkʼë ryä. Jnan nkitzjoj le Biblia, yetzjon o nkitzʼët películas. Wachjil kan kowan nutyoxij taq ryä npë rkʼë, y rïn nksaj ri tiempo riʼ rchë yinuxlan o rchë nbʼän ri nqä chi nwäch, achiʼel taq yinel jbʼaʼ rchë yikʼastan». Y kʼo mul ütz nqatzüj qiʼ rchë nqkanaj qa jun aqʼaʼ rkʼë jun qachʼalal yawaʼ o ri ya kʼo chik rjnaʼ, rchë ke riʼ ri nchajin rchë nkowin nwär bien.

17. ¿Achkë ütz nqaʼän rchë yeqatoʼ ri najin nkichajij jun kichʼalal taq kʼo qamoloj?

¹⁷ Keqatoʼ taq kʼo qamoloj. Rkʼë jbʼaʼ ri najin nkichajij jun kichʼalal ma yekowin ta más nkiyaʼ kixkïn pa qamoloj o pa qasambleas rma nkʼatzin nkichajij kichʼalal, rma riʼ taq kʼo jun chkë re moloj reʼ, ütz nqatzüj qiʼ rchë nqtzʼyeʼ rkʼë kichʼalal; rkʼë jbʼaʼ kan jun qamoloj ütz nqtzʼyeʼ rkʼë o jun peraj rchë qamoloj. Si ryä ma nkowin ta ntel äl chrachoch, ütz nqbʼä rkʼë rchë nqaʼän conectar qiʼ pa qamoloj, rchë ke riʼ ri najin nchajin rchë ütz nbʼä pa Salón.

18. ¿Achkë más nqkowin nqaʼän rchë yeqatoʼ ri najin nkichajij jun kichʼalal?

¹⁸ Tqakʼuqbʼaʼ kikʼuʼx chqä qchʼö rkʼë Jehová pa kiwiʼ. Ri ukʼwäy taq bʼey chaq taqïl nkʼatzin yekichʼaʼej ri najin nkichajij jun kichʼalal (Prov. 27:23). Y ütz chë jontir röj chaq taqïl nqakʼuqbʼaʼ kikʼuʼx rkʼë ri nqaʼij chkë tapeʼ xa bʼa achkë na najin nqaqʼaxaj. Chqä, ütz nqaʼij che rä Jehová chë tyaʼ kichqʼaʼ chqä kertoʼ rchë ronojel mul kiʼ kikʼuʼx nkiʼän (2 Cor. 1:11).

19. Xa jbʼaʼ chik apü, ¿achkë riʼ ri qayoʼen chë xtbʼanatäj?

¹⁹ Xa jbʼaʼ chik apü, Jehová xtsuʼ jontir ryiʼal qawäch. Ma xtjeʼ ta chik yabʼil nixta kamïk (Apoc. 21:3, 4). «Ri nkoj·ïn xttzopïn kan achiʼel jun mazat» (Is. 35:5, 6). «Ri xebʼanatäj ojer ma xkenatäx ta chik», achiʼel ri kʼayewal nkïl ri ya ye riʼj chik chqä ri achkë nkinaʼ ri nkʼatzin nkichajij jun kichʼalal ri yawaʼ (Is. 65:17). Loman nqayoʼej ri qʼij taq Jehová xtuʼän ri rtzjun chqë, qataman chë ryä majun bʼëy xtqryaʼ ta qa. Si ronojel mul nqaʼij che rä chë tyaʼ qachqʼaʼ, Jehová xtqrtoʼ pä rchë xtqaköchʼ jontir kʼayewal, rchë ma xtikʼo ta qakʼuʼx chqä rchë kiʼ qakʼuʼx xtqaʼän (Col. 1:11).