¿Kʼa ütz na komä nkʼwaj chʼichʼ?

¿Ke riʼ chqä najin nbʼanatäj awkʼë rït? Si ke riʼ, ¿achkë xkatoʼö rchë xtatzʼët si kʼa ütz na nakʼwaj chʼichʼ o manä?

Chpan jojun tinamït, ri winäq ri ya kʼo chik kijnaʼ bʼin chkë chë, rchë nkiʼän renovar kilicencia, naʼäy nkʼatzin nkibʼebʼanaʼ jun examen rkʼë jun doctor. Ri qachʼalal ri ye kʼo chkipan ri tinamït riʼ, nkismajij ri leyes riʼ chqä nkiʼän jontir ri nbʼix chkë kimä ri yesamäj pa Qʼatbʼäl Tzij (Rom. 13:1). Ye kʼa, xa bʼa achkë na tinamït yït kʼo wä rït, kʼo jojun rbʼanik rchë natamaj si kʼa ütz na rbʼanik najin nakʼwaj chʼichʼ o manä.

TATZʼETAʼ ACHKË RBʼANIK NAJIN NAKʼWAJ CHʼICHʼ

Ri Instituto Nacional sobre el Envejecimiento (NIA) rchë Estados Unidos, nuʼij chë ütz nqaquʼ rij ya reʼ:

• ¿Kwest nuʼän chi nwäch ntzʼët ri señales de tránsito o ma kan ta ntzʼët chik nbʼey chaqʼaʼ?

• ¿Kwest chik najin nuʼän chi nwäch nsloj njolon rchë yitzuʼun pa retrovisores chqä rchë yentzʼët ri chʼichʼ ri ma yeqʼalajin ta pa nretrovisor?

• ¿Kwest nuʼän chi nwäch nsloj chanin nqʼaʼ waqän taq nkʼwaj chʼichʼ, achiʼel taq nwesaj waqän chrij ri acelerador y nyaʼ chrij ri freno?

• ¿Kowan eqal nkʼwaj chʼichʼ y rma riʼ xa yenqʼät nkʼaj chik pa bʼey?

• ¿Kan kʼïy komä mul xa jbʼaʼ ta chik xrajoʼ rchë xinbʼän chocar, o njuxun o nkajin ri chʼichʼ chwäch jun pared o chwäch xa bʼa achkë chik jun ri kʼo pa nbʼey?

• ¿Yinkipabʼan komä ri policías rma rbʼanik nkʼwaj chʼichʼ?

• ¿Kʼo komä jmul xok nwaran taq nkʼwan chʼichʼ?

• ¿Kʼo aqʼon najin ntäj ri xa nkiyaʼ nwaran taq nkʼwaj chʼichʼ?

• ¿Ma kan ta nkajoʼ chik wachʼalal chqä wamigos chë nkʼwaj chʼichʼ?

Si xatzʼët chë kʼo jun o kaʼiʼ chkë re kʼutunïk reʼ bʼanatajnäq awkʼë, rkʼë jbʼaʼ kʼo jojun nkʼatzin najäl. Jun ejemplo. Rkʼë jbʼaʼ ütz nayaʼ chawäch ma kan ta nakʼwaj chik chʼichʼ, y más taq ntok qa aqʼaʼ. Chqä, jantäq ütz natzʼët achkë rbʼanik najin nakʼwaj chʼichʼ. Ütz nakʼutuj che rä jun awachʼalal o jun awamigo achkë kitzʼeton chawij, o ütz chqä yatok pa jun curso akuchï nkʼut chawäch achkë rbʼanik más ütz nakʼwaj chʼichʼ. Ye kʼa si xatzʼët chë kʼïy chkë ri kʼutunïk ri xeqatzjoj qa bʼanatajnäq awkʼë, rkʼë jbʼaʼ ri más ütz naʼän ya riʼ ma nakʼwaj ta chik chʼichʼ.a

NAʼOJ RI YE KʼO CHPAN LE BIBLIA RI XKATKITOʼ

Kʼo mul ma nqanaʼ ta chë kwest chik najin nuʼän chqawäch nqakʼwaj chʼichʼ. Y rït rkʼë jbʼaʼ kan kwest nanaʼ taq naquʼ chë rkʼë jbʼaʼ ma xtaʼän ta chik manejar. Tqatzʼetaʼ kaʼiʼ naʼoj chpan le Biblia ri xkatkitoʼ rchë xtatzʼët achkë nkʼatzin naʼän chqä rchë yë ri ütz xtachaʼ xtaʼän.

Nqʼax chqawäch chë kʼo jojun ri ma nqkowin ta chik nqaʼän (Prov. 11:2). Jontir röj taq nqrjïx, ma kan ta más chik nqtzuʼun chqä nqkʼoxan. Chqä nkʼis qachqʼaʼ y ma kan ta chanin chik nqasloj qaqʼaʼ chqä qaqän. Rma riʼ ye kʼïy winäq, taq ya nbʼä kijnaʼ, ma nkiʼän ta chik jojun atzʼanen ri nqä chkiwäch, rma nkitzʼët chë rkʼë jbʼaʼ xa xtkisök kiʼ. Y ke riʼ chqä nbʼanatäj rkʼë ri nqakʼwaj chʼichʼ. Rkʼë jbʼaʼ taq nbʼä qajnaʼ nqatzʼët chë kʼo jojun ri ma nqkowin ta chik nqaʼän, y rma riʼ nqachʼöbʼ chë ma xtqakʼwaj ta chik chʼichʼ rchë ma xtqasök ta qiʼ (Prov. 22:3). Y, si kʼo jun nbʼin chqë chë najin nchʼpü chqij, ri más ütz nqaʼän ya riʼ ma nqanaʼ ta qiʼ chqä nqakʼoxaj ri nuʼij chqë (tajnamaj rkʼë 2 Samuel 21:15-17).

Ma nqajoʼ ta nqasök o nqejqalej rkamik jun chik (Deut. 22:8). Si röj ma pa rbʼeyal ta nqakʼwaj chʼichʼ, rkʼë jbʼaʼ xa xtqaʼän jun accidente. Ri winäq ri kʼa nukʼwaj na chʼichʼ tapeʼ kwest chik nuʼän chwäch, rkʼë jbʼaʼ xa xtxiʼin rij rkʼaslemal ryä chqä kikʼaslemal nkʼaj chik winäq. Y, si kʼo jun winäq xtkamsaj, rkʼë jbʼaʼ kan xtrejqalej rkamik ri winäq riʼ.

Si rït natzʼët chë ma ütz ta chik nakʼwaj chʼichʼ, ma taquʼ ta chë majun ta chik aqʼij chkiwäch nkʼaj chik. Jehová kowan yatrajoʼ rma ye kʼo jaʼäl taq naʼoj awkʼë, achiʼel taq nqʼax chawäch chë ma jontir ta yakowin naʼän, naqasaj awiʼ chqä naquʼ kij nkʼaj chik. Jehová rbʼin chë xkaturtoʼ pä chqä xtkʼuqbʼaʼ akʼuʼx (Is. 46:4). Ryä majun bʼëy xkaturyaʼ ta qa. Rma riʼ ütz nakʼutuj atoʼik che rä, rma ryä kan xtyaʼ pä anaʼoj chqä xkaturtoʼ rchë xtqʼax chawäch ri naʼoj ye kʼo chpan le Biblia, rchë ke riʼ kan yë ri ütz xtachaʼ xtaʼän.