¿Achkë xtqtoʼö rchë kiʼ qakʼuʼx xtqaʼän tapeʼ ya kʼo chik qajnaʼ?

1, 2. ¿Achkë rbʼanik yertzʼët Jehová ri qachʼalal ri ya kʼo chik kijnaʼ? (Salmo 92:12-14; tatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

CHPAN jojun tinamït, kan kowan rqʼij taq jun winäq nrijïx. Ye kʼa chpan jojun chik, ri winäq nkikanuj rbʼanik rchë ma yerijïx ta. Jun ejemplo. Ye kʼo jojun taq nkitzʼët chë ntel pä jun säq pa kijolon, chanin nkikʼüq äl. Ye kʼa tapeʼ nkikʼüq äl, kʼa yeʼel na pä chik más. Re ejemplo reʼ nukʼüt chqawäch chë kʼo mul kwest nqanaʼ chë najin nqrjïx.

² Ye kʼa, ¿achkë rbʼanik yertzʼët Jehová ri qachʼalal ri ya kʼo chik kijnaʼ? (Prov. 16:31). Ryä yerjnamaj kikʼë jaʼäl taq cheʼ (taskʼij Salmo 92:12-14). Y kan ütz chë ryä ke riʼ rbʼanik yertzʼët. Ri cheʼ ri kan jaʼäl kixaq chqä jaʼäl rxlaʼ kisiʼj, kʼïy mul kan pa jnaʼ yekʼaseʼ. Jun chkë ri cheʼ riʼ ri kan kowan jaʼäl, ya riʼ ri cerezo japonés. Ri cheʼ riʼ kʼo mul más 1,000 jnaʼ yekʼaseʼ. Achiʼel ri jaʼäl taq cheʼ riʼ, ri qachʼalal ri ya kʼo chik kijnaʼ kan kowan chqä jaʼäl yeqatzʼët, y más na chik ri Qatat kʼo chkaj. Jehová ma xa xuʼ ta nutzʼët ri säq kʼo pa kijolon, ryä nutzʼët ri jaʼäl taq naʼoj kʼo kikʼë. Ryeʼ kan kʼïy chik jnaʼ kiyaʼon pä rqʼij Jehová yajün taq kʼo kʼayewal kilon.

3. Tatzjoj achkë rbʼanik xerksaj Jehová jojun rsamajelaʼ ri ya kʼo chik kijnaʼ rchë xuʼän ri nrajoʼ ryä.

³ Jehová ma nuqasaj ta qaqʼij xa rma ya xbʼä qajnaʼ.a Y nqaʼij riʼ rma ryä kan kʼïy mul yerksan jojun rsamajelaʼ ri ya xbʼä kijnaʼ rchë nuʼän ri nrajoʼ. Tqaquʼ rij Sara. Ryä ya riʼj wä chik taq xbʼix che rä chë xtjeʼ jun ral chqä chë ral xkejeʼ ye kʼïy rjatzul. Sara xrïl jun nüm utzil, rma rkʼë rjatzul ryä xel wä pä ri Mesías (Gén. 17:15-19). Moisés chqä ya kʼo wä chik rjnaʼ taq xbʼix che rä chë nkʼatzin yeresaj pä ri israelitas pan Egipto (Éx. 7:6, 7). Y ri apóstol Juan ya riʼj wä chik taq xtzʼibʼaj 5 libros chpan le Biblia rkʼë rtoʼik ri loqʼoläj rchqʼaʼ Dios.

4. Rkʼë ri nuʼij Proverbios 15:15, ¿achkë ntoʼö kichë qachʼalal ri ya kʼo chik kijnaʼ rchë nkiköchʼ ri kʼayewal nkiqʼaxaj? (Tatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

⁴ Kʼo kʼïy kwest nuʼän chqawäch taq ya nbʼä qajnaʼ. Jun qachʼalal ixöq ri ya kʼo chik rjnaʼ xuʼij chë kan kwest nuʼän taq yarijïx. Ye kʼa, kʼo jun ri ntoʼö kichë ri ya kʼo chik kijnaʼ rchë yekiköchʼ ri kʼayewal, y ya riʼ chë nkʼatzin kiʼ kikʼuʼx nkiʼänb (taskʼij Proverbios 15:15). Chpan re tjonïk reʼ, xtqatzʼët achkë ütz nkiʼän ri qachʼalal riʼ rchë ronojel mul kiʼ kikʼuʼx nkiʼän. Chqä xtqatzʼët achkë rbʼanik yetoʼöx kimä qachʼalal pa congregación. Ye kʼa naʼäy tqatzʼetaʼ achkë rma taq nqrjïx kʼo mul kwest nuʼän chqawäch kiʼ qakʼuʼx nqaʼän.

¿ACHKË RMA KʼO MUL KWEST NUʼÄN CHQAWÄCH KIʼ QAKʼUʼX NQAʼÄN?

5. ¿Achkë nbʼanö chqë chë kʼo mul nqbʼison taq nqrjïx?

⁵ ¿Achkë nbʼanö chqë chë kʼo mul nqbʼison taq nqrjïx? Rkʼë jbʼaʼ ri nnatäj chqë chë ma nqkowin ta chik nqaʼän ri xqaʼän ojer. O rkʼë jbʼaʼ nqbʼison rma ma yoj qʼopojiʼ kʼojolaʼ ta chik y xa xuʼ chik nqyawäj (Ecl. 7:10). Jun qachʼalal ixöq ri Ruby rbʼiʼ nuʼij: «Kwest chik nuʼän chi nwäch yijalon rma ma kan ta yikowin chik yislon chqä kan chaq yitiʼon chik. Xa xuʼ rchë nksaj nmedias kan kwest nuʼän chi nwäch. Rma kan lawaloʼ chik rbʼanon nqʼaʼ rma ri artrosis, jun yabʼil achiʼel jbʼaʼ ri artritis, kan kwest chik nuʼän chi nwäch nbʼän jun samaj tapeʼ ma kan ta achkë yenbʼän». Harold, ri xjeʼ pa Betel, nuʼij: «Kʼo mul nmeqʼeʼ wkʼë rma ma yikowin ta chik nbʼän ri xinbʼän rbʼanon qa. Taq kʼa yïn kʼajol na, kowan wä wchqʼaʼ chqä nqä wä chi nwäch ri béisbol. Taq yinetzʼan wä kikʼë nkʼaj chik, ryeʼ nkiʼij wä ya reʼ ‹¡Tiqʼaxaj pelota che rä Harold rchë nqchʼakon!›. Ye kʼa komä nixta yikowin chik nkʼäq ri pelota».

6. a) ¿Achkë chik nkʼaj nbʼanö chqë chë ma kiʼ ta qakʼuʼx nqaʼän? b) ¿Achkë nkʼatzin nkitzʼët qachʼalal ri ya kʼo chik kijnaʼ rchë nkitamaj si kʼa ütz na nkikʼwaj chʼichʼ o manä? (Tatzʼetaʼ chpan re revista reʼ ri artículo «¿Kʼa ütz na komä nkʼwaj chʼichʼ?»).

⁶ Chqä, rkʼë jbʼaʼ nqbʼison rma ma kan ta achkë chik nqkowin nqaʼän, y más taq nkʼatzin chë kʼo jun nchajin qchë o nkʼatzin nqbʼejeʼ rkʼë jun qalkʼwal. O rkʼë jbʼaʼ rma kan xa xuʼ chik nqyawäj o rma ma kan ta nqtzuʼun chik, ma nqkowin ta chik nqakʼwaj qachʼichʼ rchë nqbʼä akuchï nqajoʼ wä. Taq naquʼ rij ya reʼ, kan nuyaʼ bʼis pan awan. Ye kʼa jun ri xtqtoʼö ya riʼ ma nqamestaj ta chë, tapeʼ ma kan ta achkë chik nqkowin nqaʼän, nkʼatzin nqchajïx o ma nqkowin ta chik nqakʼwaj chʼichʼ, röj kan kowan qaqʼij chwäch Jehová chqä chkiwäch nkʼaj chik. Chqä, qataman chë Jehová nqʼax chwäch achkë nqanaʼ. Ryä nutzʼët achkë kʼo pa qan; rtaman chë kowan nqajoʼ ryä chqä kowan yeqajoʼ qachʼalal (1 Sam. 16:7).

7. ¿Achkë xtqtoʼö si nqbʼison rma nqaquʼ chë rkʼë jbʼaʼ ma xtqatzʼët ta chik taq xtchup rwäch ri itzelal?

⁷ Jun chik ri nuʼän chqë chë nqbʼison, ya riʼ nqaquʼ chë rkʼë jbʼaʼ ma xtqatzʼët ta chik taq xtchup rwäch jontir ri ma ütz ta kʼo komä. Si ke riʼ nqanaʼ, jun ri xtqtoʼö ya riʼ ma nqamestaj ta chë Jehová kʼo jun rma najin nuyoʼej rchë nuchüp rwäch ri itzelal (Is. 30:18). Y ya riʼ chë najin na nuyaʼ qʼij chkë ri winäq rchë nkitamaj rwäch chqä nkiyaʼ rqʼij (2 Ped. 3:9). Rma riʼ, taq npë bʼis chqë, tqatjaʼ qaqʼij rchë nqaquʼ kij jontir ri winäq —rkʼë jbʼaʼ yajün ri qafamilia— ri xtkïl utzil rma Jehová najin na nuyoʼej rchë nuchüp rwäch jontir ri itzelal.

8. ¿Achkë rkʼë jbʼaʼ nkiʼän ri ya kʼo chik kijnaʼ taq nkïl jun yabʼil?

⁸ Taq ma kiʼ ta qakʼuʼx, jontir röj —qʼopojiʼ kʼojolaʼ chqä ri ya kʼo chik qajnaʼ— rkʼë jbʼaʼ kʼo nqaʼij o kʼo nqaʼän ri ma ütz ta (Ecl. 7:7; Sant. 3:2). Ya riʼ xbʼanatäj rkʼë Job. Taq najin wä nutäj poqän, ryä kʼo xeruʼij ri ma pa rbʼeyal ta (Job 6:1-3, nota). Ke riʼ chqä nbʼanatäj qkʼë röj. Si najin nqatäj poqän rma jun yabʼil, rkʼë jbʼaʼ kʼo xtqaʼij o kʼo xtqaʼän ri rkʼë jbʼaʼ ma xtqaʼij ta o ma xtqaʼän ta xa ta majun qayabʼil. Ye kʼa ma rma ta xqrjïx o kʼo jun qayabʼil, itzel qanaʼoj nqaʼän kikʼë nkʼaj chik o nqaʼij chkë chë tkibʼanaʼ jontir ri nqajoʼ röj. Y, si nqatzʼët chë kʼo jun xqaʼij ri xa xsök jun chik, ma tqakʼewaj ta tqakʼutuj kuyubʼäl qamak (Mat. 5:23, 24).

¿ACHKË XTQTOʼÖ RCHË RONOJEL MUL KIʼ QAKʼUʼX XTQAʼÄN?

9. ¿Achkë rma ütz nqayaʼ qʼij chë nkʼaj chik yojkitoʼ? (Keʼatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

⁹ Tqayaʼ qʼij chë nkʼaj chik yojkitoʼ (Gál. 6:2). Pa naʼäy rkʼë jbʼaʼ kan kwest nuʼän ya riʼ chqawäch. Jun qachʼalal ri Gretelc rbʼiʼ nuʼij: «Kʼo mul kwest nuʼän chi nwäch nyaʼ qʼij chë nkʼaj chik yinkitoʼ rma ma nwajoʼ ta nyaʼ samaj chkiwäch. Kan kʼïy tiempo xkʼwaj chi nwäch rchë xinqasaj wiʼ chqä rchë xqʼax chi nwäch chë nkʼatzin ntoʼik». Ye kʼa, taq röj nqakʼän ri toʼïk nkiyaʼ nkʼaj chik chqë, nqayaʼ qʼij chë ryeʼ kiʼ kikʼuʼx nkiʼän, rma kan ya riʼ nanaʼ taq yaspan (Hech. 20:35). Y röj chqä kan kiʼ qakʼuʼx xtqanaʼ, rma xtqatzʼët chë nkʼaj chik kowan yojkajoʼ chqä yechʼpü chqij.

10. ¿Achkë rma nkʼatzin ma nqamestaj ta nqtyoxin? (Keʼatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

¹⁰ Tqakʼutuʼ chë nqtyoxin (Col. 3:15; 1 Tes. 5:18). Taq nkʼaj chik kʼo nkiʼän qmä röj, kan jaʼäl nqanaʼ. Ye kʼa kʼo mul xa nqamestaj nqtyoxin. Ye kʼa taq nqaʼij matyox chkë nkʼaj chik, ryeʼ xtkinaʼ chë nqaloqʼoqʼej ri xkiʼän pa qawiʼ. Ya Leah, ri yerchajij qachʼalal ri ye riʼj chik ri ye kʼo pa Betel, nuʼij: «Jun qachʼalal ixöq nuyaʼ qa jun ti nnota rchë ntyoxin chwä. Ma kan ta achkë nutzʼibʼaj qa, ye kʼa kan jaʼäl taq tzij nuʼij chwä. ¡Ya riʼ kan kowan nqä chi nwäch! Kan kiʼ nkʼuʼx nnaʼ rma ntaman chë ryä kan nuloqʼoqʼej ri toʼïk nyaʼ che rä».

11. ¿Achkë rbʼanik nqkowin yeqatoʼ nkʼaj chik? (Keʼatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

¹¹ Keqatoʼ nkʼaj chik. Taq nqaksaj qatiempo chqä qachqʼaʼ rchë yeqatoʼ nkʼaj chik, rkʼë jbʼaʼ nqamestaj qa jbʼaʼ ri kʼayewal najin nqaqʼaxaj. Kʼo jun tzij nkiʼij chlaʼ África ri yerjnamaj ri ye riʼj chik kikʼë libros ri kʼo kʼïy naʼoj chpan. Ye kʼa ri libros ri xa yekʼol qa, majun ta nkikʼüt chkiwäch nkʼaj chik. Rma riʼ, tqakʼutuʼ chkiwäch ri más ye qʼopojiʼ kʼojolaʼ na achkë qataman chqä achkë qaqʼaxan pä pa qakʼaslemal. Tqabʼanaʼ kʼutunïk chkë y chrij riʼ tqakʼoxaj ri nkiʼij pä chqë. Tqakʼutuʼ chkiwäch achkë rma ri nkinmaj rtzij Jehová ya riʼ ri más ütz chqä chë ya riʼ xtbʼanö chkë chë kiʼ kikʼuʼx xtkiʼän. Y röj chqä kan kiʼ qakʼuʼx xtqanaʼ rma xtqakʼuqbʼaʼ kikʼuʼx chqä xkeqatoʼ rchë ma xtkiyaʼ ta qa ryaʼik rqʼij Jehová (Sal. 71:18).

12. ¿Achkë rbʼin Jehová chpan Isaías 46:4 chkë rsamajelaʼ ri ya kʼo chik kijnaʼ? (Keʼatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

¹² Tqakʼutuj qachqʼaʼ che rä Jehová. Tapeʼ röj kʼo mul nqanaʼ chë majun ta chik qachqʼaʼ chqä chë ma kiʼ ta chik qakʼuʼx, Jehová «majun bʼëy nkos ta» (Is. 40:28). Ryä majun bʼëy nkʼis ta rchqʼaʼ chqä nuksaj rchqʼaʼ rchë nuyaʼ kichqʼaʼ rsamajelaʼ ri ya kʼo chik kijnaʼ (Is. 40:29-31). Y ma xa xuʼ ta riʼ, ryä rbʼin chë kan xkertoʼ pä (taskʼij Isaías 46:4). Y Jehová kan ronojel mul nuʼän ri nuʼij (Jos. 23:14; Is. 55:10, 11). Ronojel mul ri nqatzʼët chë Jehová nqrajoʼ chqä nuyaʼ pä qatoʼik, röj kan jaʼäl nqanaʼ chqä kan kiʼ qakʼuʼx nqaʼän.

13. Rkʼë ri nuʼij 2 Corintios 4:16-18, ¿achkë kʼo chë ma nqamestaj ta? (Tatzʼetaʼ chqä ri achbʼäl).

¹³ Tnatäj chqë chë ri rijxïk chqä ri tyowen xa xkekʼis. Ma kwest ta más xtuʼän chqawäch xtqaköchʼ jun kʼayewal si qataman chë kʼo jun qʼij xa xtkʼis. Y le Biblia nuʼij chë ri rijxïk y ri yabʼil ma xkejeʼ ta chik (Job 33:25; Is. 33:24). Kan kiʼ qakʼuʼx nqanaʼ nqatamaj chë, tapeʼ komä ya xbʼä qajnaʼ, chqawäch apü xtq·ok chik jmul qʼopojiʼ kʼojolaʼ chqä ma xtqyawäj ta chik (taskʼij 2 Corintios 4:16-18). Ye kʼa, ¿achkë ütz nkiʼän nkʼaj chik rchë yetoʼon? Tqatzʼetaʼ.

¿ACHKË ÜTZ NQAʼÄN RCHË YEQATOʼ RI YA KʼO CHIK KIJNAʼ?

14. ¿Achkë rma kan kowan nkʼatzin yeqaskʼij chqä yeqabʼechʼaʼej qachʼalal ri ya kʼo chik kijnaʼ?

¹⁴ Ütz chë chaq taqïl yeqachʼaʼej chqä yeqaskʼij (Heb. 13:16). Ri qachʼalal ri ya kʼo chik kijnaʼ, kʼïy mul nkinaʼ chë xa kiyonïl ye kʼo. Jun qachʼalal ri Petter rbʼiʼ nuʼij: «Rma ma yikowin ta yinel äl chwachoch, kowan nikʼo nkʼuʼx. Kʼo mul nnaʼ achiʼel nunaʼ jun köj ri tzʼapin pa jun jaula. Kʼo kʼïy nwajoʼ nbʼän y npë nyowal rma ma yikowin ta». Taq yeqabʼechʼaʼej ri qachʼalal ri ya kʼo chik kijnaʼ, nqakʼüt chkiwäch chë nqchʼpü chkij chqä chë kowan yeqajoʼ. Ye kʼa, rkʼë jbʼaʼ bʼanatajnäq qkʼë chë xqaquʼ nqabʼechʼaʼej jun qachʼalal o nqaskʼij äl y ma xqaʼän ta chik. Rma jontir kʼo qasamaj y kʼo kʼïy nkʼatzin nqaʼän, ¿achkë xtqtoʼö rchë xtqaʼän «ri achkë kʼo más kiqʼij», achiʼel ri yeqabʼechʼaʼej qachʼalal ri ya kʼo chik kijnaʼ? (Filip. 1:10). Rkʼë jbʼaʼ ütz nqayaʼ qa pa qacalendario achkë qʼij ütz nqatäq äl jun kimensaje o yeqaskʼij äl. Y, taq nqajoʼ yeqabʼechʼaʼej, tqachaʼ jun qʼij rchë nqaʼän riʼ y ma xa xuʼ ta taq ütz nuʼän chqawäch.

15. ¿Achkë jojun ütz nkiʼän ri qʼopojiʼ kʼojolaʼ kikʼë ri ya kʼo chik kijnaʼ?

¹⁵ Si rït kʼa yït qʼopoj o yït kʼajol na, rkʼë jbʼaʼ naquʼ achkë ütz natzjoj chkë qachʼalal ri ya kʼo chik kijnaʼ o achkë ütz naʼän kikʼë. Ye kʼa ma nkʼatzin ta kan kowan naquʼ rij riʼ. Rït xa xuʼ katok jun ütz kamigo (Prov. 17:17). Katzjon kikʼë taq majanä tchapatäj qamoloj o taq ya xkʼis. Rkʼë jbʼaʼ ütz nakʼutuj chkë achkë texto más nqä chkiwäch o achkë xkiʼän taq kʼa ye akʼalaʼ na ri kan ntïk kitzeʼn taq nkitzjoj. Jun chik ri ütz naʼän ya riʼ natzʼët ri programa rchë JW Broadcasting^® kikʼë. Chqä ütz naʼän actualizar kidispositivos electrónicos o naʼän descargar kipublicaciones ri nkʼatzin chkë rchë nkitjoj kiʼ. Jun qachʼalal ri Carol rbʼiʼ nuyaʼ re naʼoj reʼ: «Jnan tibʼanaʼ ri más nqä chawäch rït. Tapeʼ ya yïn ti riʼj chik, kʼa nbʼän na ri nqä chi nwäch, achiʼel taq nbʼebʼanaʼ nloqʼoj, yibʼewaʼ jkʼan chik chqä yibʼekʼastan rchë ntzʼët ri yerbʼanon Jehová». Y jun chik qachʼalal ri Maira rbʼiʼ nuʼij: «Kʼo jun wamiga ri 90 chik rjnaʼ. Ryä 57 jnaʼ qʼaxnäq chi nwäch. Ye kʼa rïn ma nquʼ ta rij jaruʼ jnaʼ qakojöl rkʼë, rma ronojel mul taq jnan yoj kʼo, kan kiʼ qakʼuʼx nqaʼän ri nqä chqawäch chqä yeqatzʼët películas. Y ronojel mul nqakʼulbʼej qiʼ taq kʼo jun nkʼatzin nqaʼän».

16. ¿Achkë rma ütz nqbʼä kikʼë ri ya kʼo chik kijnaʼ taq yebʼä rkʼë doctor?

¹⁶ Ütz nqbʼä kikʼë taq yebʼä rkʼë doctor. Ye kʼa ütz chqä nqkanaj qa kikʼë rchë nqatzʼët si ütz kitzʼetik nbʼan o nyaʼöx chkë ri nkʼatzin chkë (Is. 1:17). Y ütz chqä nqatzʼibʼaj ri xuʼij ri doctor chkë. Jun qachʼalal ri Ruth rbʼiʼ nuʼij: «Taq rïn xa nyonïl yibʼä, ri doctor ma kan ta nuyaʼ rxkïn chwä o ma nunmaj ta ri nbʼij che rä. Ri doctores kʼo mul nkiʼij ya reʼ: ‹Xa xuʼ rït yaquʼü chë yït yawaʼ, rma majun ta kʼo chawä›. Ye kʼa taq bʼenäq chik jun wkʼë, ri doctor más ütz rnaʼoj nuʼän wkʼë. Kowan yityoxin chkë qachʼalal achiʼaʼ chqä ixoqiʼ rma nkijäm kiwäch rchë yebʼä wkʼë».

17. ¿Achkë jojun rbʼanik ütz yeqatoʼ qachʼalal ri ya kʼo chik kijnaʼ rchë nkitzjoj le Biblia?

¹⁷ Ütz nq·el kikʼë chutzjoxik le Biblia. Kʼo mul, ri qachʼalal ri ya kʼo chik kijnaʼ ma ütz ta nuʼän chkiwäch yeʼel chiʼ taq jay. ¿Kʼo komä jmul qaquʼun yeqaʼän invitar rchë yejeʼ qkʼë chrij exhibidor? Y rkʼë jbʼaʼ ütz nqakʼwaj jun kichʼakat rchë yetzʼyeʼ. ¿O qaquʼun yeqaʼän invitar taq nqayaʼ rtjonik jun winäq, y rkʼë jbʼaʼ kan chrachoch ri qachʼalal riʼ nqayaʼ wä ri tjonïk? Kʼo mul, ri ukʼwäy taq bʼey nkiʼij chkë qachʼalal chë ütz nkimöl kiʼ chrachoch jun qachʼalal ri ya kʼo chik rjnaʼ taq yeʼel chutzjoxik le Biblia, rchë ke riʼ ri qachʼalal riʼ ma kwest ta xtuʼän chwäch xttel kikʼë. Kan kʼo xtkʼatzin wä jontir ri xtqaʼän rchë xtqakʼüt chkiwäch qachʼalal ri ya kʼo chik kijnaʼ chë yeqajoʼ (Prov. 3:27; Rom. 12:10).

18. ¿Achkë xtqatzʼët chpan ri jun chik tjonïk?

¹⁸ Re tjonïk reʼ xkʼüt qa chqawäch chë Jehová chqä jontir ri congregación, kowan yekajoʼ chqä yekiloqʼoqʼej ri qachʼalal ri ya kʼo chik kijnaʼ. Kantzij na wä chë kan kwest nuʼän taq yarijïx, ye kʼa rkʼë rtoʼik Jehová nqkowin kiʼ qakʼuʼx nqaʼän (Sal. 37:25). Kan nukʼuqbʼaʼ qakʼuʼx nqatamaj che chqawäch apü, kan más na chik kiʼ qakʼuʼx xtqaʼän pa qakʼaslemal chwäch ri xqanaʼ taq kʼa yoj qʼopojiʼ kʼojolaʼ na. Ye kʼa, ¿y si röj najin nqachajij jun qachʼalal ri ya kʼo chik rjnaʼ, jun kalkʼwal o jun qamigo ri yawaʼ? ¿Achkë xtqtoʼö rchë ronojel mul kiʼ qakʼuʼx xtqaʼän? Chpan ri jun chik tjonïk xtqtzjon chrij riʼ.