Watchtower INTANƐTƖ ZƲ AWUUKUZIYELƐDƖKA
Watchtower
INTANƐTƖ ZƲ AWUUKUZIYELƐDƖKA
Aɣɩnda
  • BAYƖBƲLƲ
  • AWUUKU NƖƖ NNINYENI MVƲLƆ
  • DƖYƐZUMANLƐ
  • w25 November owu. azʋ. 10-15
  • Kɔ Zʋlɔ Ma Wʋ Anyɩ Ile Mmɩlɩ Mɔ Ekilaa Abiye Mɔɔ Yɩ Anyɩ Dɩ Anzɛnyɩɩ Ɩádɩ Pɔkɔ Nɩ

Vidiyo bela íni ɔfʋã ɛkɩhyɩ.

Yɛpakyɛbɛ wʋ, dɩyɛ be ɩákɔ bʋwɔ wɔ vidiyo mɔɔ ɔtwɩ̃ɩ̃ yɩ nu.

  • Kɔ Zʋlɔ Ma Wʋ Anyɩ Ile Mmɩlɩ Mɔ Ekilaa Abiye Mɔɔ Yɩ Anyɩ Dɩ Anzɛnyɩɩ Ɩádɩ Pɔkɔ Nɩ
  • Ɔwɩɛnɩlɛ Aɣanɩ Ɩbɔ Gyehova Yɩ Bulombunlililɛ Nwʋ Ɛlawulo (Mɔɔ Yesuma)—2025
  • Odwokɔtile ngyɩkɩ̃ɩ̃ngyɩkɩ̃ɩ̃
  • Ndwokɔ mɔɔ ɩ nɩɩ yɩ di nsɛ́
  • SIANTI MƆƆ ƖKƆHƲLA KƐYƐ SƖ KƐƐ WƲ ANYƖ KƆHƆ ZƲ KELE MMƖLƖ MƆ EKILAA ABIYE NƖ
  • KEZIMƆ ƆKƆHƆ ZƲ KENYIA ANYƖNLƖLELƐ
  • KEZIMƆ MMENII MVƲLƆ KƆHƲLA KƆWƲWA WƲ
  • Wʋ Anyɩ Kɔhʋla Kele Wɔ Wʋ Mbanimbaniyɛlɛ Nu
    Ɔwɩɛnɩlɛ Aɣanɩ Ɩbɔ Gyehova Yɩ Bulombunlililɛ Nwʋ Ɛlawulo (Mɔɔ Yesuma)—2025
  • Gyehova Yɛ Ɩma Yɛ “Anyɩ De Bʋlʋ Zʋ” a
    Ɔwɩɛnɩlɛ Aɣanɩ Ɩbɔ Gyehova Yɩ Bulombunlililɛ Nwʋ Ɛlawulo (Mɔɔ Yesuma)—2025
  • Pɩbɛ Ndwokɔɣizialɛ Eyimmɔ Nwʋ Munwalɩyɛ
    2025-2026 Mansini Ayiyialɩyɛ Nhyɩhyɛlɩyɛ Kɛlɛta—Bɛ Nɩɩ Mansini Zʋ Ehilalɛvʋlɔ
  • Kezimɔ Ekenyia Anyɩnlɩlelɛ Sʋ̃maa Wɔ Dasɩlɛlilɛ Egyima Yi Nu
    Ɔwɩɛnɩlɛ Aɣanɩ Ɩbɔ Gyehova Yɩ Bulombunlililɛ Nwʋ Ɛlawulo (Mɔɔ Yesuma)—2024
Kilá Sʋ̃maa
Ɔwɩɛnɩlɛ Aɣanɩ Ɩbɔ Gyehova Yɩ Bulombunlililɛ Nwʋ Ɛlawulo (Mɔɔ Yesuma)—2025
w25 November owu. azʋ. 10-15

DƖYƐZUMANLƐ ODWOKƆ 45

NDWOMI 111 Mɔɔ Ɩma Yɛ Anyɩ De

Kɔ Zʋlɔ Ma Wʋ Anyɩ Ile Mmɩlɩ Mɔ Ekilaa Abiye Mɔɔ Yɩ Anyɩ Dɩ Anzɛnyɩɩ Ɩádɩ Pɔkɔ Nɩ

“Bɛzabɛ mɔɔ bɛfa mʋnlɩ boduwa mma nɩ, bɛkɛva anyɩnlɩlelɛ bokodua.”—NDW. 126:5.

BƲTAYƖ

Kezimɔ bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mɔɔ bɛ alʋbɔ hɔ anyunumi anzɛnyɩɩ bɛádɩ pɔkɔ nɩ kɔhʋla kegyina bo ndwokɔzɩzɩbɛ munwa na bɛahɔ zʋ bɛanyia anyɩnlɩlelɛ.

1-2. Kɛ Gyehova tɩ nɣanlɩ wɔ bɛzabɛ mɔɔ bekilaa mmenii mvʋlɔ nɩ nwʋ ise a? (Ɛɣɛlɛwulɛ 19:17) (Kila mfonyini yi sʋ̃.)

ELIYEMA benyia Jin-yeol mɔɔ ɩzʋ̃ Korea nɩ kã kɛɛ, “Mɩ nɩɩ mɩ yɩ gyialɩ nɩ, alʋbɔ 32 dua nu. Wɔ alʋbɔ anlu mɔɔ idua nu nɩ, mɩzamɩ la yɛ mikila yɩ a. Inyia adimakɛlɛ ɛyɛlɛyɛlɛ be meti ɩyɛ sɩ kɛɛ ɩkɛhɩnhã yɩ nwʋ. Mʋdɔ mɩ yɩ na mɩ anyɩ sɔ yɩ paa na mɩ anyɩ de paa sʋ̃ kɛɛ mikilaa yɩ. Nunuma bela ɩda mba sʋnʋnkʋ̃ mɔɔ beziyeziye bɛma yɩ nɩ zʋ wɔ yɛ awudo. Mɩda yɩ pɛ, na mʋsɔ yɩ sa mmɩlɩ mɔ yɛdaa nɩ.”

2 Asʋ̃ ekilaa wʋ awʋvʋlɔ, wʋ nwʋkãvʋlɔ, wʋ ɣa anzɛnyɩɩ wʋ ɔhɔnwʋ be mɔɔ ɔdɔ yɩ a? Sɛ ɔzɔ a, ɩkɛyɛ kɛɛ wʋ anyɩ de kɛɛ ɔzʋ̃ wʋ ahʋnlɩnɩ nu ɔbʋwaa bɛ iluwakɛɛ ɔdɔ bɛ. Akʋ̃ sʋ̃, ɛyɛ zɔ fa kile kɛɛ ɔdɔ Gyehova. (1 Tim. 5:​4, 8; Gye. 1:27) Naasʋ̃, eyiyia ndwokɔzɩzɩbɛ mɔɔ mbɔmɩ sʋ̃maa nɩ, mmenii ánwʋ yɩ. Na itwu mmɩlɩ be a, ɛtɩ nɣanlɩ kɛɛ wʋzawʋ nkʋ̃ la yɛ ɛtɩɩ ɛyɛkɛ a. Sɛ ɔwɔ mmenii nu a, wʋ anyunu yɛ ɛzɩlɩkɛzɩlɩkɛ naasʋ̃ sɛ ɩka wʋzawʋ nkʋ̃ a, nɩ edii ɛyɛkɛ. (Ndw. 6:6) Kɛ abiyela yɛ ɩnwʋ ndwokɔzɩzɩbɛ mɔɔ oduwaa nu nɩ a, naasʋ̃ Gyehova mɛyɩ ɩnwʋ yi munwatĩĩ. (Fa tindiã Ɛkɩsadɔsʋ 3:7 nwʋ.) Wʋ ozunɛ nɩɩ wʋ afɔlɩwɔlɛ tʋ bʋlɔ ma yɩ. (Ndw. 56:8; 126:5) Dɩyɛ bela mɔɔ ɛyɛɛ kɔwʋwa wʋ dɔvʋlɔ yɩ nɩ, Gyehova nwʋ yɩ. Ɩnwʋ yɩ kɛɛ ɛva wɔ bʋsɩya yɩ na ɩbɔ anʋhʋba kɛɛ ikoduwa kakɛ wʋ.—Kɩnga Ɛɣɛlɛwulɛ 19:17.

Mfonyini: Mmeliyema mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ mɔɔ ɔsʋnɩ abiyela nɩɩ yɩ bʋwabɩlɛ. 1. Eliyema baalɛ be ɩmaa yɩ maamɩ mɔɔ ɩhalɩ mba nu nɩ alɩyɛ. 2. Eliyema baalɛ be ɩbʋwaa yi hũ mɔɔ ɩda hwiili nu nɩ ma ikowula yɩ mbabʋwa. 3. Enlilɛ be ɩlɛ helmet iwulaa yɩ ɣa benyia be mɔɔ ɩwɔ adwɩnɩ nu adimakɛlɛ nɩ yi ti ma ɩ nɩɩ yɩ papa kɔwɔ bɔɔlʋ. 4. Eliyema benyia be hɔ gyela eliyema benyia ebani be wɔ yɩ awudo na ɩ nɩɩ yɩ bɔɔ mpayɩ.

Asʋ̃ ekilaa wʋ dɔvʋlɔ be mɔɔ yɩ nwʋ ba yɩ anzɛnyɩɩ yɩ alʋbɔ hɔ anyunumi a? (Kila nkyɩkyɛmi 2)


3. Ɩkɛyɛ kɛɛ mɩnla ndwokɔzɩzɩbɛ yɛ Abilehamɩ nɩɩ Sɛla yiyialɩ mmɩlɩ mɔ bekilaa Tɛla nɩ a?

3 Bayɩbʋlʋ kã mmenyia nɩɩ mmaalɛ sʋ̃maa mɔɔ nɩ ɩsɛ kɛɛ bekila mmenii mɔɔ bɛ alʋbɔ hɔ anyunumi anzɛnyɩɩ bɛádɩ pɔkɔ nɩ nwʋ odwokɔ. Bɛmá yehila Abilehamɩ nɩɩ Sɛla be ndianwʋ yɩ. Mmɩlɩ mɔ bɔzʋ̃ Ɔlɩ botuu nɩ, nɩ bɛ papa Tɛla inyia kɛyɛ alʋbɔ 200. Naasʋ̃ ɩ nɩɩ bɛ hɔlɩ. Bodualɩ ɔhʋanɩ kɛyɛ kilomita 960 (mayɛlɩ 600) bɔhɔlɩ Halanɩ. (Gyn. 11:​31, 32) Nɩ Abilehamɩ nɩɩ Sɛla dɔ Tɛla paa, naasʋ̃ mɔwʋ kila kezimɔ ɩkɔhʋla kɛyɛ sɩ kɛɛ bekehila yɩ mmɩlɩ mɔ boluwa ɔhʋanɩ zʋ nɩ. Ɩkɛyɛ kɛɛ bɛvalɩ afupɔnkɔ anzɛnyɩɩ asʋwasʋwa pɔnkɔ yɛ boduli ɔhʋanɩ a, meti nɩ ɩlɛ́yɛ mɛlɛkɛ kɛma Tɛla mɔɔ yɩ alʋbɔ hɔ anyunumi nɩ. Nɩ ɩlɛ́yɛ nnwʋanlɩ kɛɛ itwu mmɩlɩ be a, Abilehamɩ nɩɩ Sɛla kɛdɩ nɣanlɩ kɛɛ bɛvɛ paa. Ɩávalɩ nwʋmɔ kezimɔ nɩ bʋwabɩlɛ yɩ dɩ bela nɩ, Gyehova manlɩ benyianlɩ anwʋzɩzɩbɛ mɔɔ behyinyia. Kɛmɔ Gyehova wʋwalɩ Abilehamɩ nɩɩ Sɛla nɩ, ɩkɔwʋwa wʋzawʋ sʋ̃ ma ekenyia anwʋzɩzɩbɛ.—Ndw. 55:22.

4. Mɩnla yɛ yɛbazunzu nwʋmɔ wɔ dɩyɛzumanlɛ eyi nu a?

4 Sɛ ɔwɔ anyɩnlɩlelɛ a, ɩkɔwʋwa wʋ ma ekehila mmenii mɔɔ bɛ alʋbɔ hɔ anyunumi anzɛnyɩɩ bɛádɩ pɔkɔ nɩ. (Ɛɣɛ. 15:13) Kakɛ kɛɛ, sa wʋ anyɩ kʋla de ɩávalɩ nwʋmɔ ndwokɔzɩzɩbɛ mɔɔ eyiyiaa nɩ. (Gye. 1:​2, 3) Kɛ ɩkɛyɛ na wʋanyia anyɩnlɩlelɛ mɔɔ ɩdɩ zɔ a? Ɔhʋanɩ ɔkʋ̃ mɔɔ ɛkɛyɛ zɔ yɛ lɛ kɛɛ ɛkɛva wʋ nwʋ kediã Gyehova zʋ wɔ mpayɩ nu na wʋaziã yɩ kɛɛ ɩwʋwá wʋ ma ɔhɔ zʋlɔ enyia bʋwabɩlɛ yɩ nwʋ adwɩnɩba. Wɔ dɩyɛzumanlɛ eyi nu nɩ, yekehila nninyeni mvʋlɔ mɔɔ bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ kɛyɛ ama bɛahɔ zʋ bɛanyia anyɩnlɩlelɛ. Akʋ̃ sʋ̃, yekehila kezimɔ mmenii mvʋlɔ kɔhʋla kɔwʋwa bɛ. Mɔɔ ili bɔmʋnlɩ nɩ, bɛmá yehila sianti mɔɔ ihyinyia kɛɛ bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ kɔ zʋlɔ nyia anyɩnlɩlelɛ nɩɩ ndwokɔzɩzɩbɛ mɔɔ ɩkɔhʋla kɛzɩkɛ bɛ anyɩnlɩlelɛ.

SIANTI MƆƆ ƖKƆHƲLA KƐYƐ SƖ KƐƐ WƲ ANYƖ KƆHƆ ZƲ KELE MMƖLƖ MƆ EKILAA ABIYE NƖ

5. Mɩnla ti mɔɔ ɩsɛ kɛɛ bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ kɔ zʋlɔ nyia anyɩnlɩlelɛ a?

5 Sɛ abiye mɔɔ ikilaa bɛzabɛ mɔɔ bɛ anyɩ dɩ anzɛnyɩɩ bɛádɩ pɔkɔ nɩ yɩ anyɩnlɩlelɛ sɩkɛ a ɩkɔhʋla kɛma ɩkɛdɩ nɣanlɩ kɛɛ ɩvɛ. (Ɛɣɛ. 24:10) Na sɛ bɛtɩ nɣanlɩ zɔ a, sa ɩkʋla ɩma bɔtwɩnhwɩ̃ bɛ agyia azɩ kɛɛ bɛkɛla kunlumiba ali bekehile bɛzabɛ mɔɔ bekila bɛ nɩ na bɛawʋwa bɛ kɛmɔ nɩ bɛyɛ nɩ. Mɩnla ndwokɔzɩzɩbɛ yɛ ɩkɔhʋla kɛma bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ bɛ anyɩnlɩlelɛ kɛzɩkɛ a?

6. Mɩnla ti mɔɔ bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ be tɩ nɣanlɩ kɛɛ bɛvɛ paa a?

6 Bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ kɔhʋla kɛdɩ nɣanlɩ kɛɛ bɛvɛ paa. Eliyema baalɛ be mɔɔ bɔfʋlɔ yɩ Leah kã kɛɛ: “Mbɔmɩ sʋ̃maa nɩ, sɛ eɣile yi kɔ bʋwɔ po a, awulo kodwo nɩ, nɩ mɩtɩ nɣanlɩ kɛɛ mɩvɛ paa na anwʋzɩzɩbɛ bela íni mu nu. Ɩyɛ a mɩtɩ nɣanlɩ kɛɛ mɩvɛ nkʋ̃ʋ̃ ma abiye sɛndɩ mɛsegyi mɩ a, mɩáhʋla mɩyɩ yi munwa.” Abiyemmɔ sʋ̃ wɔ kɛnɩ a, ɩyɛ sɩ ɩma bɛ kɛɛ bekele bɔ mmʋnlɩ anzɛnyɩɩ bekenyia mmɩlɩ po bɛkɛla bʋwɔ. Eliyema baalɛ be mɔɔ bɔfʋlɔ yɩ Inés kã kɛɛ: “Ɩyɛ sɩ ɩma mɩ kɛɛ mʋkɔhʋla kɛla bʋwɔ. Nunuma bela, mutwodwu mbɔmɩ sʋ̃maa mikila mɩ asɩwʋ baalɛ. Na alʋbɔ sʋ̃maa yɛ dɩ yɛ mɩ nɩɩ mu hũ lɔ́bɔlɩ nu lɔ́kɔ lédeli yɛ anyɩ wɔ dɩka be a.” Abiyemmɔ po wɔ kɛnɩ a, bɛáhʋla bɛ nɩɩ bɔ ɔhɔnwʋmmɔ bɔ numɔ de bɛ anyɩ anzɛnyɩɩ bede asafʋ egyimalilɛ be betiã numɔ iluwa bɛ alɔvʋlɔ mɔɔ ɩsɛ kɛɛ bekila bɛ mmɩlɩ munwala nɩ ti. Eyi ti, bɔkʋla bɛtɩ nɣanlɩ kɛɛ bɛyɛ ankʋnamɩ na bede bɔ nwʋ wɔ bʋwabɩlɛ yɩ nu a ɩáyɛ bʋwɔ.

7. Mɩnla ti mɔɔ bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ be bu bɔ nwʋ ɔfɔ anzɛnyɩɩ di ɛyɛkɛ a?

7 Bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ kɔhʋla kowu bɔ nwʋ ɔfɔ anzɛnyɩɩ bekeli ɛyɛkɛ. Eliyema baalɛ be mɔɔ bɔfʋlɔ yɩ Jessica kã kɛɛ: “Mɩtɩ nɣanlɩ kɛɛ ɩsɛ kɛɛ mɩyɛ nninyeni sʋ̃maa mʋbʋwa mɩ papa, meti sɛ midee mmɩlɩ ɛgyɩkɩ̃ɩ̃ kɛva kehila mɩzamɩ mʋ nwʋ po a, nɩ ɩyɛ ɛyɛkɛ mɩ na mɩtɩ nɣanlɩ kɛɛ mɩádwɩnɩ yɩ nwʋ.” Bo nu be bɛ padi kolɔ iluwa kezimɔ bedi bʋwabɩlɛ yɩ nwʋ ɛyɛkɛ nɩ ti. Abiyemmɔ sʋ̃, idide bɛ kɛɛ bɛáhʋla bɛyɛ sʋ̃maa bɔbʋwa bɔ dɔvʋlɔ yɩ. Na ɩyɛ a, abiyemmɔ bu bɔ nwʋ ɔfɔ iluwakɛɛ mmɩlɩ mɔ nninyeni hyɛlɩ bɔ zʋ nɩ, bɛhanlɩ ndwokɔ be mɔɔ ɩyɛ ɛyɛkɛ behileli enii mɔɔ bekilaa yɩ nɩ. (Gye. 3:2) Bo nu be sʋ̃ di alɔbɔ mmɩlɩ mɔ bɔnwʋ kɛɛ bɔ dɔvʋlɔ nɩ yɩ adimakɛlɛ idee salɛ nu nɩ. Eliyema baalɛ be mɔɔ bɔfʋlɔ yɩ Barbara kã kɛɛ: “Sɛ mʋnwʋ enii mɔɔ mʋdɔ yɩ nɩ kɛɛ eɣile bela yɩ pɔkɔdɩlɛ ɩsɩkɛɛ kʋlaa a, nɩ midii ɛyɛkɛ wɔ mu nu.”

8. Ma ozumanlɛnwʋnlɛ be mɔɔ ikile kɛɛ ndwokɔ ɛgyɩkɩ̃ɩ̃ be mɔɔ yɛkɛhã kɛva kehile anyɩnlɩzɔlɛ nɩ kɔhʋla kɛhã bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ.

8 Bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ be tɩ nɣanlɩ kɛɛ mmenii anyɩ ɩázɔ bɛ. Mɩnla ti a? Iluwakɛɛ mmenii sʋ̃maa bɛála bɛ asɩ anzɛnyɩɩ bɛáhamvʋ bɛ wɔ be egyima ɛzɩzɩbɛ nɩɩ nninyeni mɔɔ bɛfa bɔbɔ afɔlɩ nɩ nwʋ. Sɛ abiye kã ndwokɔ be fa da bɛ asɩ a, ɩkɔhʋla kɛhyɛ bɛ ɛzɩzɩbɛ. (1 Tɛs. 5:18) Eliyema baalɛ be mɔɔ bɔfʋlɔ yɩ Melissa kã kɛɛ: “Ɩyɛ a, mɩ adwɩnɩ kʋla tu fʋla nkʋ̃ʋ̃ ma musũ. Naasʋ̃, sɛ bɛzabɛ mɔɔ mikila bɛ nɩ kã kile mɩ kɛɛ, ‘Yɛla wʋ asɩ wɔ dɩyɛ bela mɔɔ ɛyɛ ma yɛ nɩ nwʋ’ a, ɩma mɩ anyɩ de paa! Ndwokɔ mɔɔ ɩdɩ zɔ nɩ hyɛ mɩ ɛzɩzɩbɛ ma mutwodwu eɣile fʋlɔ misiyeziye mʋ nwʋ kɛɛ mʋkɔhɔ kɔwʋwa bɛ dɔkʋ̃.” Eliyema benyia be mɔɔ bɔfʋlɔ yɩ Ahmadu hanlɩ kezimɔ ndwokɔ mɔɔ bɛkã bɛfa bekile anyɩnlɩzɔlɛ hanlɩ yɩ nɩ nwʋ odwokɔ. Ɩ nɩɩ yɩ yɩ kila bo busunwanii be mɔɔ otwã wɔ yɩ zʋ mɔɔ ɩda bɛ pɛ nɩ. Ɩkã kɛɛ: “Ɩwɔ numɔ kɛɛ ɩánwʋ egyima ɛzɩzɩbɛ mɔɔ yɛyɛ na ama yɛahʋla yɛahila yɩ nɩ munwala dɩyɛ, naasʋ̃ sɛ ikile kɛɛ yɩ anyɩ sɔ mɔɔ yɛyɛ yɛma yɩ nɩ anzɛnyɩɩ ɩbɔ mmɔdɩnɩ ɩkɛlɛ wɔ kɛlɛta zʋ kɛɛ, ‘Mʋdɔ bɛ’ a, ɩma anyɩnlɩlelɛ hyɛ mɩ ahʋnlɩnɩ nu manlɩ.”

KEZIMƆ ƆKƆHƆ ZƲ KENYIA ANYƖNLƖLELƐ

9. Kɛ ɩkɛyɛ na bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ bɛahile kɛɛ bezi mɔɔ bɛ anwʋzɩzɩbɛ kɔhʋla kɛyɛ a?

9 Nwʋ mɔɔ wʋ anwʋzɩzɩbɛ kɔhʋla kɛyɛ. (Ɛɣɛ. 11:2) Kɛ dɩyɛ bela yɛ yɛkɔhʋla kɛyɛ a. Meti sí mɔɔ ɔkɔhʋla kɛyɛ nɩɩ mɔɔ ɔlɔ́kʋla kɛyɛ nwʋ pɔkɔ, na ɩyɛ po a sa ɔkʋla ɔpʋ kɛɛ ɛkɛyɛ nninyeni be mɔɔ abiye nyianlɩ a, ankɩ ɛyɛ ma yɩ nɩ. Na mfʋmɩ bela íni eyi nwʋ! Mɔɔ wʋ anwʋzɩzɩbɛ kɔhʋla kɛyɛ ɛ nɩ. Sɛ mmenii mvʋlɔ pɛ kɛɛ bɔbʋwa wʋ a, ma wʋ anyɩ le na de tiã numɔ. Eliyema be mɔɔ bɔfʋlɔ yɩ Jay kã kɛɛ: “Eɣile bela, mɔɔ yɛ anwʋzɩzɩbɛ nɩɩ yɛ mmɩlɩ kɛma ɔhʋanɩ yɛ yɛkʋla yɛyɛ a. Meti sɛ yɛáyɛ mɔɔ ɩbʋlʋ yɛ anwʋzɩzɩbɛ zʋ a, ɩkɛma yɛ anyɩ kɔhɔ zʋ kele.”

10. Mɩnla ti mɔɔ ihyinyia kɛɛ bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ da ntɩyasɩ ali a? (Ɛɣɛlɛwulɛ 19:11)

10 Da ntɩyasɩ ali. (Kɩnga Ɛɣɛlɛwulɛ 19:11.) Sɛ ɛda ntɩyasɩ ali a, ɩkɛma ɛkɛla odwolɛ ali mmɩlɩ mɔ wʋ alɔvʋlɔ bɛyɛ debe anzɛnyɩɩ bɛhã odwokɔ be mɔɔ ɩyɛ ɛyɛkɛ behile wʋ nɩ. Abiye mɔɔ ɩda ntɩyasɩ ali nɩ bɔ mmɔdɩnɩ kɛɛ ɩkɛdɩ sianti mɔɔ abiye yɛ yɩ dɩyɛ wɔ ɔhʋanɩ be zʋ nɩ. Ɩwɔ numɔ, adimakɛlɛ be wɔ kɛnɩ a, ɩkʋla ɩma abiye yɛ yɩ dɩyɛ basabasa. (Odw. 7:7) Kɛ ndianwʋ nɩ, iluwa adimakɛlɛ ti abiye mɔɔ ankɩ ɩda kunlumiba ali na ɩdwɩ̃ ansaana ɩadɩndɛ nɩ kɔhʋla kɛɣa kɛbɛ pɩlazunɛ anzɛnyɩɩ mbevilelilɛ. Anzɛnyɩɩ ɩkɛɣa kɛyɛ nhyɛ, ɩkɛdɩndɛlɩ mmenii anyunu, anzɛnyɩɩ ɩkɛva ɛya. Sɛ ɔbʋwaa abiye mɔɔ adimakɛlɛ mɔɔ ɩyɛ ɛyɛlɛ wɔ yɩ nwʋ, na osuma yɩ adimakɛlɛ yɩ nwʋ dɩyɛ a, ɩbʋwa paa. Sɛ ɛba tɩ yɩ adimakɛlɛ yɩ tʋ bʋwɔ a, ɩkɛma ɔkɔnwʋ kɛɛ iluwa yɩ adimakɛlɛ yɩ ti mɔɔ ɩyɛ nninyeni be yɩ a, na kɛ ebiye a ɔzɔ la yɛ ɩpɛ kɛɛ ɩyɛ a.—Ɛɣɛ. 14:29.

11. Mɩnla nninyeni yɛ nwʋmɔ hyinyia paa mɔɔ ɩsɛ kɛɛ bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ de mmɩlɩ fa yɛ a? (Ndwomi 132:​4, 5)

11 De mmɩlɩ fa hyɛ ɛ nɩɩ Gyehova avinli abusunwawɔlɛ nu ɛzɩzɩbɛ. Ɩyɛ a, ɩsɛ kɛɛ ɛfa nninyeni be kua ahanlɩ na edi nninyeni mɔɔ nwʋmɔ “hyinyia paa” nɩ nwʋ egyima. (Fɩl. 1:​10, NWT) Nninyeni mɔɔ nwʋmɔ hyinyia paa nɩ, numɔ ɔkʋ̃ yɛ lɛ kɛɛ ɛkɛhyɛ ɛ nɩɩ Gyehova avinli abusunwawɔlɛ nu ɛzɩzɩbɛ. Bulombunli Devidi manlɩ Gyehova yɩ ɔzʋ̃mɩnlɛ nwʋ hyinyianlɩ yɩ paa. (Kɩnga Ndwomi 132:​4, 5.) Ɔzɔ la yɛ ihyinyia kɛɛ wʋzawʋ sʋ̃ ɛyɩ mmɩlɩ be siye kɛnɩ fa kɩnga Bayɩbʋlʋ eɣile bela na ɔbɔ mpayɩ a. Eliyema baalɛ be mɔɔ bɔfʋlɔ yɩ Elisha kã kɛɛ: “Mpayɩwɔlɛ nɩɩ ɛɣɛɛlɛyɩkyɩlɛ ndwokɔ mɔɔ ɩwɔ Ndwomi buuku yi nu mɔɔ mʋdwɩnɩndwɩnɩ nwʋmɔ nɩ bʋwa mɩ ma mʋkɔ zʋ minyia anyɩnlɩlelɛ. Mide mmɩlɩ mʋbɔ Gyehova mpayɩ wɔ eɣile yi nu munwala, na ɩma mɩ ahʋnlɩnɩ tɔ mu kunlu.”

12. Mɩnla ti mɔɔ ɩsɛ kɛɛ bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ de mmɩlɩ fa kila bɔ pɔkɔdɩlɛ bʋwɔ a?

12 De mmɩlɩ fa kila wʋ pɔkɔdɩlɛ bʋwɔ. Sa ɩkʋla ɩyɛ sɩ ɩma mmenii mɔɔ béni alagyɩ dɩkɛɛ bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ kɛɛ bekeli alɩyɛ bʋwɔ iluwakɛɛ béni mmɩlɩ mɔ bɛkɛva kɔhɔ kɔdʋdɔ alɩyɛ nwʋ nninyeni na bɛayɛ alɩyɛ mɔɔ anwʋzɩzɩbɛ wɔ nu bɛali. Naasʋ̃, sɛ wʋ adwɩnɩ nɩɩ wʋ eniiwudo kenyia anwʋzɩzɩbɛ a, ɩsɛ kɛɛ edi alɩyɛ baaba na ɛtɩnɣɛndɩnɣɛ wʋ abɔkɔ nu. Meti bɔ mmɔdɩnɩ kɛɛ ɛkɛva mmɩlɩ ɛgyɩkɩ̃ɩ̃ mɔɔ ɔwɔ nɩ keli egyima bʋwɔ na wʋali alɩyɛ mɔɔ anwʋzɩzɩbɛ wɔ nu na wʋadɩnɣɛndɩnɣɛ wʋ abɔkɔ nu mmɩlɩ munwala sʋ̃. (Ɛfɩ. 5:​15, 16) Akʋ̃ sʋ̃, bɔ mmɔdɩnɩ da sʋ̃maa. (Odw. 4:6) Nnimidimaa kile kɛɛ sɛ yɛda a, ɩkʋla ɩma adwɩnɩ yɩ yɛ yɩ nwʋ awudo. Buuku be mɔɔ ɩkã pɔkɔdɩlɛ nwʋ odwokɔ kã kɛɛ sɛ abiye da sʋ̃maa a, ɩlɛ́ma adwɩnɩndwɩnɩ sʋ̃maa kɛhyɛ yɩ zʋ na sɛ iyiyia bʋwabɩlɛ be mɔɔ numɔ yɛ sɩ a, ɩkʋla isizi abɔkɔ baaba. Ɩsɛ kɛɛ enyia mmɩlɩ sʋ̃ fa de wʋ anyɩ. (Odw. 8:15) Eliyema baalɛ be ɩkãã mɔɔ ɩbʋwa yɩ ma yɩ anyɩ de nɩ, ɩhanlɩ kɛɛ: “Sɛ mʋnwʋ kɛɛ oyumi bʋwabɩlɛ dɩ baaba a, mʋbɔ mmɔdɩnɩ kɛɛ mikevinde na mialuwaluwa oyuwa yɩ nu ɛgyɩkɩ̃ɩ̃. Ɩáyɛ bʋwɔ kʋlaa nɩ, eziyanɩ bela mɩ nɩɩ mʋ ɔhɔnwʋ be bɔ numɔ fa eɣile ɔkʋ̃ de yɛ anyɩ.”

13. Mɩnla ti mɔɔ ɛzɩlɩkɛ ɩdɩ baaba a? (Ɛɣɛlɛwulɛ 17:22)

13 Máma wʋ ɛɣɛɛlɛ fi kɛɛ ɛkɛzɩlɩ. (Kɩnga Ɛɣɛlɛwulɛ 17:22; Odw. 3:​1, 4) Sɛ ɛsɩlɩ a, ɩáma ɛvɛlɩyɛ hyɛ wʋ zʋ na ɩtɩ wʋ adwɩnɩndwɩnɩ zʋ. Sɛ ekilaa abiye a, mbɔmɩ sʋ̃maa nɩ nninyeni ɩáhɔ bʋwɔ kɛmɔ ekilaa yɩ ɔhʋanɩ nɩ. Naasʋ̃ sɛ nninyeni ɩáhɔ bʋwɔ po na ɛsɩlɩ a, ɩkʋla ɩma ɩyɛ mɛlɛkɛ kɛɛ ekegyina bʋwabɩlɛ yɩ munwa. Na sɛ ɛ nɩɩ enii mɔɔ ekilaa yɩ nɩ sɩlɩ a, ɩkʋla ɩhyɛ bɔ ɔhɔnwʋvalɛ nu ɛzɩzɩbɛ.

14. Sɛ ɛkã kezimɔ ɛtɩ nɣanlɩ nɩ kile wʋ ɔhɔnwʋ be mɔɔ ede yi di a, kɛ ɩkɔwʋwa wʋ keze a?

14 Kã kezimɔ ɛtɩ nɣanlɩ nɩ kile wʋ ɔhɔnwʋ be mɔɔ ede yi di. Ɩávalɩ nwʋmɔ mmɔdɩnɩ bela mɔɔ ɔkɔwɔ nɩ, ɩyɛ a sa wʋ padi kʋla kɔlɔ. Wɔ ɔzɔ mmɩlɩ yɩ nɩ, sɛ ɛkã kezimɔ ɛtɩ nɣanlɩ kile wʋ ɔhɔnwʋ be mɔɔ ezi kɛɛ ɩlɛ́tɩndɛlɩ wʋ anyunu anzɛnyɩɩ ɩlɛ́ma wʋ padi kogolɔ a, ɩkɔwʋwa wʋ paa. (Ɛɣɛ. 17:17) Ɔhɔnwʋ mɔɔ ɩdɩ zɔ kediye wʋ na ɩayɩkyɩ wʋ ɛɣɛɛlɛ, na eyi kɛma wʋ anyɩ kɔhɔ zʋ kele.—Ɛɣɛ. 12:25.

15. Mɩnla ɔhʋanɩ zʋ yɛ sɛ ɛfa wʋ anyɩ siye wʋ anyɩnlɩlazʋ yɩ zʋ a, ɩkɛma wʋ anyɩ kele a?

15 Dwɩnɩndwɩnɩ mɔɔ ɛ nɩɩ wʋ dɔvʋlɔ yɩ kɛyɛ kɔwɔ numɔ wɔ Paladayɩsɩ nɩ nwʋ. Kakɛ kɛɛ wu egyima kɛɛ abiye mɔɔ ikila mmenii mɔɔ bɔ nwʋ ba bɛ anzɛnyɩɩ bɛ alʋbɔ hɔ anyunumi nɩ dɩ mmɩlɩ sikalɛ nu dɩyɛ, na ɩ́dɩ egyima mɔɔ Gyehova bɛlɩ kɛɛ mmenii kɛyɛ. (2 Kɔl. 4:​16-18) Ɩlɛ́kyɛ na “nnwʋanlɩ mɔɔ íni awielɩyɛ nɩ” ɩaɣa. (1 Tim. 6:19) Sɛ ɛ nɩɩ wʋ dɔvʋlɔ yɩ bɔ mɔɔ bɛkɛyɛ wɔ Paladayɩsɩ nwʋ nkɔmmɔ a, ɩkɛma bɛ anyɩ kele. (Ayɩ. 33:24; 65:21) Eliyema baalɛ be mɔɔ bɔfʋlɔ yɩ Heather kã kɛɛ: “Mɩta mɩkã mikile bɛzabɛ mɔɔ mikila bɛ nɩ kɛɛ ɩlɛ́kyɛ sa yɛpanɩ dɩyɛ yɛbɔ nu, yetu tɔlɔnwa yɛbɔ nu, na yɛahwu baskɩlɩ yɛawɔ nu. Sa yɛtʋ̃ pʋanʋ na yɛayɛ alɩyɛ yɛama yɛ alɔvʋlɔ mɔɔ bokodunwo bɛ nɩ. Na yɛbɔ nu yɛda Gyehova asɩ kɛɛ ɩma yenyia anyɩnlɩlazʋ mɔɔ ɩdɩ zɔ.”

KEZIMƆ MMENII MVƲLƆ KƆHƲLA KƆWƲWA WƲ

16. Mɩnla ɔhʋanɩ zʋ yɛ yɛkɔhʋla kɔwʋwa yɛ asafʋ yɩ nu maa mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ a? (Kila mfonyini yi sʋ̃.)

16 Bʋwa mmeliyema mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ ma benyiá mmɩlɩ bɛma bɔ nwʋ. Amɩyɛ mɔɔ yɛwɔ asafʋ yɩ nu nɩ kɔhʋla kodu yɛ nwʋ kɛma na yɛawʋwa enii mɔɔ ekilaa yɩ nɩ. Eyi kɛma ekenyia mmɩlɩ kogu wʋ mmʋnlɩ anzɛnyɩɩ wʋayɛ nninyeni be mɔɔ ihyinyia kɛɛ ɛyɛ nɩ. (Gal. 6:2) Mmeliyema be yɛ nhyɩhyɛlɩyɛ mɔɔ bɛfa bɔbʋwa be mmeliyema dapɛnɩ bela. Eliyema baalɛ Natalya mɔɔ yi hũ iwuwu nɩ kã kɛɛ: “Eliyema benyia be mɔɔ ɩwɔ mɩ asafʋ nu ba bʋwa mu hũ eɣile ɔkʋ̃ anzɛnyɩɩ anwɩ̃ dapɛnɩ bela. Bɔbɔ nu bɛyɛ dasɩlɛlilɛ, bɔbɔ nkɔmmɔ, na bekila fɩlɩmɩ po bɔbɔ nu. Ɔzɔ mɔɔ ɩyɛ nɩ ma mu hũ anyɩ de paa na ɩma minyia mmɩlɩ mɩyɛ nninyeni mɔɔ mɩzamɩ sʋ̃ mɩ anyɩ deli nwʋ, na mʋkʋla finde mʋkɔ mutu mpasa.” Itwu mmɩlɩ be po a, ikehyinyia kɛɛ ɔkɔhɔ kɛla enii mɔɔ ikilaa yɩ dɔvʋlɔ nɩ yɩ awudo nunuma na ama yɩzayɩ sʋ̃ ianyia mmɩlɩ ɩala bʋwɔ.

Mmeliyema mmaalɛ anwɩ̃ hɔ gyela eliyema baalɛ ebani be wɔ yɩ awudo. Enii mɔɔ ikila yɩ nɩ ifindee, na ɩkɛlaa bɛ.

Kɛ ɩkɛyɛ na wʋawʋwa abiye mɔɔ ikila mmenii mvʋlɔ mɔɔ ɩwɔ wʋ asafʋ nu a? (Kila nkyɩkyɛmi 16)a


17. Kɛ ɩkɛyɛ na yɛawʋwa bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ wɔ dɩyɛzumanlɛ tʋ a?

17 Bʋwa mmeliyema mɔɔ bekila bɛ alɔvʋlɔ nɩ wɔ dɩyɛzumanlɛ tʋ. Sɛ yɛkɔ dɩyɛzumanlɛ, mansini ayiyialɩyɛ, nɩɩ manlɩ-avinli ayiyialɩyɛ a, mmeliyema mɔɔ bekila bɛ alɔvʋlɔ nɩ iányia zʋlɔ mfasʋ ana bela, iluwakɛɛ bɛfa bɛ mmɩlɩ sʋ̃maa bekila bɔ dɔvʋlɔ yɩ ti. Wɔ ayiyialɩyɛ eyimmɔ be tʋ nɩ, sɛ abiye wɔ wʋ asafʋ nu mɔɔ yɩ dɔvʋlɔ be yɩ nwʋ ba yɩ anzɛnyɩɩ yɩ alʋbɔ hɔ anyunumi a, kɔwʋwá yɩ dɔvʋlɔ yɩ pɛ wɔ ɔzɔ eɣile anzɛnyɩɩ itwu egyimalilɛ be zʋ a, kɔwʋwá yɩ pɛ. Sɛ enii kʋ̃ nɩ halɩ aliyia nu sʋ̃ a, sa ɔkʋla kɔ yɩ awudo na ɛ nɩɩ yɩ bɛawɔ nu bɛadiye dɩyɛzumanlɛ yɩ wɔ foonu zʋ na ama enii mɔɔ ikila yɩ nɩ ɩahʋla ɩahɔ dɩyɛzumanlɛ yɩ wɔ Kɩndɔm Hɔɔlʋ.

18. Mɩnla dɔkʋ̃ yɛ yɛkɔhʋla kɛyɛ kɔwʋwa bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ a?

18 Kamvʋ mmeliyema mɔɔ bekila bɛ alɔvʋlɔ nɩ na bɔ mpayɩ ma bɛ. Asafʋ nu mbanimbani ta kyelagyela mmeliyema eyimmɔ na bɛhyɛ bɛ ɛzɩzɩbɛ. (Ɛɣɛ. 27:23) Na ɩávalɩ nwʋmɔ kezimɔ yɛ bʋwabɩlɛ dɩ bela nɩ, yɛzayɛ mɔɔ yɛwɔ asafʋ yɩ nu munwala kɔhʋla kɔzʋ̃ yɛ ahʋnlɩnɩ nu kɛhamvʋ mmeliyema mɔɔ bekila bɛ alɔvʋlɔ nɩ. Sa yɛkʋla sʋ̃ yesiã Gyehova kɛɛ ɩmá anwʋzɩzɩbɛ bɛ na ɩwʋwá bɛ ma bɔhɔ zʋ benyia anyɩnlɩlelɛ.—2 Kɔl. 1:11.

19. Mɩnla yɛ ɩsɛ kɛɛ yekila yɩ ɔhʋanɩ a?

19 Ɩlɛ́kyɛ, Gyehova kɛbɩba yɛ anyɩ tʋ mʋnlɩ munwatĩĩ. Ɩkɛyɩ adimakɛlɛ nɩɩ owulo wɔ kɛnɩ. (Yik. 21:​3, 4) “Mmubuwa kowuluwulu kɛɛ ɔwɩɛlɛ.” (Ayɩ. 35:​5, 6) Yɛlɔ́nwʋ amanɩyɛ dɔkʋ̃ iluwa ebaniyɛlɛ ti, anzɛnyɩɩ yɛ dɔvʋlɔ be mɔɔ yekilaa yɩ ti. “Bɛlɛ́kakɛ nninyeni dadampɔ nɩ dɔkʋ̃.” (Ayɩ. 65:17) Ɩwɔ numɔ, kakɩ yɩ yɛdɩkɛɛ kɛɛ yɛ anyɩnlɩlazʋ kɩnlɩma yɩ kɛɣa nu dɩyɛ, naasʋ̃ Gyehova iléyiaki yɛ. Sɛ yɛkɔ zʋ yesiã yɩ kɛnɩ anwʋzɩzɩbɛ a, ɩkɔwʋwa yɛ ma yɛkɛva ‘abʋtalɩ nɩɩ anyɩnlɩlelɛ kegyina pindinyii wɔ dɩyɛ bela yi munwa.’—Kol. 1:11.

KƐ OKOWUWA KEZE A?

  • Mɩnla yɛ ɩkɔhʋla kɛma bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ bɛ anyɩnlɩlelɛ kɛzɩkɛ a?

  • Mɩnla yɛ ɩkɔhʋla kɛma bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ kɔhɔ zʋ kenyia anyɩnlɩlelɛ a?

  • Mɩnla ɔhʋanɩ zʋ yɛ ɔkɔhʋla kɔwʋwa bɛzabɛ mɔɔ bekila mmenii mvʋlɔ nɩ wɔ wʋ asafʋ nu a?

NDWOMI 155 Ɛdɩ Yɛ Anyɩnlɩlelɛ

a MFONYINI NWƲ ODWOKƆ: Mmeliyema mmaalɛ anwɩ̃ be hɔ gyela eliyema baalɛ ebani be na ama enii mɔɔ ikila yɩ nɩ ɩahʋla ɩahɔ iadu mpasa.

    Ahanta Buuku (2015-2026)
    Numá Yɩ
    Kɔ́ Numɔ
    • Aɣɩnda
    • Kyɛ́
    • Yɛ́ nzɩnzanlɩyɛ mɔɔ ɛpɛ yɩ wɔ ɛkɩhyɩ
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Mmɛla Mɔɔ Ɩwɔ Nwʋmɔ
    • Nwʋmɔ Nhyɩhyɛlɩyɛ
    • Nwʋmɔ Nninyeni
    • JW.ORG
    • Kɔ́ Numɔ
    Kyɛ́