LAIBULALE JA PA INTANETI ja Watchtower
Sanja ja Mlonda
LAIBULALE JA PA INTANETI
Chiyao
  • BAIBULO
  • MABUKU
  • MISONGANO
  • g23 No. 1 pp. 6-8
  • Nyasa

Mbali jeleji pangali fidiyo.

Pepani, pana chachitendekasisye kuti fidiyoji jikawugula

  • Nyasa
  • Ajimuce!—2023
  • Tumitwe
  • Ngani Syakulandana ni Jeleji
  • Ligongo Chichi Tukusosekwa Kusisamalila Nyasa?
  • Chilambo Chapasi Ŵachipanganyisye Kuti Chikajonasika
  • Yakutenda Ŵandu Pakusaka Kuti Nyasa Jiŵe Jambone
  • Yajikusasala Baibulo Yikusatupa Chembecheyo
  • Yamkatimu
    Ajimuce!—2023
  • Yayili M’magasiniji!
    Ajimuce!—2023
  • Maloŵe Gandanda
    Ajimuce!—2023
Ajimuce!—2023
g23 No. 1 pp. 6-8
Mundu akung’ambila mnyasa mwamugumbele ni somba, ngonokono soni yakumela ya m’nyasa.

Georgette Douwma/Stone via Getty Images

CHILAMBO CHAPASI NGASICHIJONASIKA

NYASA

M’NYASA tukusapata yakulya yejinji, nambosoni yindu yejinji yakusakamulichisya masengo ŵandu pakupanganya mitela. Mpweya wejinji wambone watukusakamulichisya masengo ŵanduwe ukusatyochela m’nyasa. Nambosoni nyasa sikusatyosya mpweya wakusakala wawukusasimanikwa pachilambopa ligongo lya yitendo ya ŵandu. Kupwatika pelepa, nyasasi sikusakamuchisyasoni kuti pachilambopa paŵeje nyengo syakulekanganalekangana.

Ligongo Chichi Tukusosekwa Kusisamalila Nyasa?

Nyengo pajichenjile yakumela ya m’nyasa, ngonokono sya m’nyasa, nambosoni yindu yine ya umi yayikusasimanikwa m’nyasa, yikusaŵa pangosi. Ŵasayansi akuyiwona kuti pakumalaga yaka 30, yakumela ya m’nyasa yichiŵa yili yiwile. Yakumelayitu yikusakamuchisya yindu yine ya umi yayikusasimanikwa m’nyasa.

Ŵalijiganye akuyiwona kuti yijuni yejinji yayikusalya yindu ya m’nyasa pakwete payililesoni yindu yapulasitiki. Nambosoni chaka chilichose mapulasitiki gakusajasila ŵandu m’nyasa gakusawulaga ya umi yejinji yayikusasimanikwa m’nyasamo.

M’chaka cha 2022, mlembi jwa Bungwe ja United Nations jwali António Guterres jwasasile kuti, “Ŵanduwe ngatukusamalila nyasa. Myoyo ajino jili ndaŵi jambone jakuti tutende chitema mnope pakusamalila nyasa syetu.”

Chilambo Chapasi Ŵachipanganyisye Kuti Chikajonasika

Mlungu ŵapanganyisye nyasa soni ya umi yayili mwelemo kuti yikomboleje kuliswejesya yisyene. Yeleyitu yikatendekwaga mwangasawusya yikaŵe kuti ŵandu ngakonanga nyasa. Mwakamulana ni yeleyi buku jine jasasile kuti yikaŵe kuti ŵandu ngakonanga nyasa “nikuti nyasa sikapitillisye kuliswejesya sisyene.” Agambe ganichisya yindu yakuyichisyayi:

  • Pana yakumela yine yamwanamwana ya m’nyasa yayikusalya soni kusunga mpweya wakusakala wa kaboni dayiokosayidi. Yikulosya kuti mpweyawu ni wawukusatendekasya kuti pachilambopa paŵeje pachitukuta mnope. Yakumela ya m’nyasayi yikusasunga mpweya wa kaboni dayiokosayidi wampaka ulandane ni wayikusasunga yitela yosope, manyasi, soni yakumela yine yapachilambo chapasi.

  • Somba pasiwilile m’nyasa mpaka sijonanje nyasajo. Myoyo tulombo twine twamwanamwana tukusalya lipende soni soko sya somba syasiwilile m’nyasasi. Kaneko yaumi yine ya m’nyasa yikusalya tulomboto. Mwakamulana ni yajasasile webusayiti jine, yeleyi yikusakamuchisya kuti “nyasa jiŵeje jeswela soni jambone.”—Smithsonian Institution Ocean Portal.

  • Yasikusatenda somba pasikugaya yakulya ya m’chilu mwakwe yikusakamuchisya kuti m’mesi mukaŵa asidi (acid) jwamjinji. Asidiju mpaka jujonanje yakumela ya m’nyasa, ngonokono, soni yaumi yine ya m’nyasa.

    ANA AKUMANYILILA?

    Manyasi ga M’nyasa Gakusakamuchisya Kuti Nyasa Jiŵe Jambone

    Matumbela gakuŵandichila kumkuli. Pasi pa nyasa, yakumela ya m’nyasa soni ya umi ya m’nyasa yikuwonechela chenene. Matumbela pagakuŵandichila kumkuli, manyasi ga m’nyasa gakunandiya machili ga matumbela soni gakutyosya tumaganga soni matope gagali m’mesi. Somba soni yindu yine ya m’mesi yikupata yakulya m’manyasiga. Mesi gagayiche mungulugulu nyasa gali gambone soni matumbela ganandipe machili.

    Manyasi gagakusamela pasi pa nyasa gakusakamuchisya kuti mchenga ukajigalwa ni mesi. Manyasiga gakusakamuchisyasoni kuti yinyama yamwanamwana ya m’mesi yikalwalagalwalaga nambosoni gakusateteya malile ga mkuli ni nyasa. Gakusatenda yeleyi mwakunandiya machili ga matumbela, yayikusakamuchisya kuti mchenga wa mungulugulu nyasa ukajigalwa ni mesi.

Yakutenda Ŵandu Pakusaka Kuti Nyasa Jiŵe Jambone

Collage: 1. Jwamlume ali ku kichini soni akutyosya yindu yasumile muchikwama champaka achikamulichisyesoni masengo ndaŵi jine. 2. Jwamkongwe akutaga mesi mulibotolo lyampaka alikamuchisye masengo kwa ndaŵi jelewu.

Kukamulichisya masengo yikwama soni mabotolo gampaka tukamulichisye masengo kwandaŵi jelewu mpaka kunandiye chiŵalanjilo cha mapulasitiki gele ŵandu akusajasila m’nyasa

Yikaŵe kuti ŵandu ngakwasila yindu yakusakala m’nyasa, nikuti ngamkanipasosekwaga kujiswejesya nyasajo. Myoyo ŵalijiganye akusatulimbikasya kuti tukakamulichisyaga masengo yindu yapulasitiki yampaka yikamule masengo kamo kaneko nikwasa. Mmalo mwakwe tukamulichisyeje masengo yikwama, makomtena, soni yindu yine yampaka yikamule masengo kwa ndaŵi jelewu.

Nambope pana yindu yejinji yatukusosekwa kutenda. Pachangakaŵapa, bungwe jakulola yachilengedwe jalokotenye mapulasitiki soni yiswani yakwana matani 9,200 gele ŵandu ŵajasilaga mungulugulu nyasa. Jemanjaji ŵalokotenye yeleyi kwa chaka chimpepe m’yilambo yakwana 112. Gelegatu galiji mapulasitiki soni yiswani yamnonope yele ŵandu akusajasila m’nyasa chaka chilichose.

Ŵandu ŵane ŵakusalolela yachilengedwe ŵasasile kuti, “Apano nyasa sijonasiche mnope mwamti yili yakusawusya kuti siŵesoni mpela mwasyaŵelele pandanda.” Yili yakutesya chanasa mnope kuti ya umi ya m’nyasa yikulepela kujiswejesya nyasa ligongo lyakuti “ŵandu akukamulichisya mnope mawuta, gasi soni malasha. Yindu yeleyi yikusaŵa yakuchipa soni yilambo yikusadalila kuti yikoleje yipanje.”

Yajikusasala Baibulo Yikusatupa Chembecheyo

“Chilambo chapasi chigumbele ni yindu yiŵayipanganyisye. Kwana nyasa jajikulungwa ni jana chitando, jajigumbele ni yindu yangaŵalanjika; yindu ya chijumi, yayinandi ni yayikulungwa yose.”—Salimo 104:​24, 25.

Mlungu ŵajipanganyisye nyasa kuti jikomboleje kuliswejesya jisyene. Aganichisye ayi: Pakuŵapo Mlungu ni juŵapanganyisye nyasa soni yaumi yayili mwelemo, yili yakupikanika kulupilila kuti tachijilinganyasoni kuti jiŵe jambone atamose kuti ŵandu aŵele ali mkujijonanga. Aŵalanje ngani jamtwe wakuti “Mlungu Ŵasasile Kuti Chilambo Chapasi Ngasichijonasika,” papeji 15.

AMANYILILE YEJINJI

Nangumi jukung’ambila m’nyasa.

Blue Planet Archive/Doug Perrine

Ŵasayansi alijiganyisye kutyochela ku somba yampaka atende pakutyosya tulombo twatukusamata kusi kwa sitima sya pa nyasa. Alijiganyisye mwampaka atyochesye tulombotu nambo mwangakamulichisya masengo mitela jakonanga. Aŵalanje ngani ja Chichewa pa jw.org jamtwe wakuti “Khungu la Nangumi Lotha Kudziyeretsa Lokha.”

    Mabuku ga Chiyao (2000-2026)
    Akopoche
    Ajinjile
    • Chiyao
    • Ŵagaŵile ŵane
    • Yakusaka
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Malamusi
    • Yindu Yachimsisi
    • Privacy Settings
    • JW.ORG
    • Ajinjile
    Ŵagaŵile ŵane