May

O vwo si ihwo rọyen nẹ eviẹn vwẹ otọ rẹ Ijipt nu, Jihova da reyọ irherẹn vwo mu rere ayen vwọ ga vwẹ itabanako na. A je vwẹ ihwo ri Livae vwo mu re cha vwẹrote ewian efa vwevunrẹ itabanako na. Kẹ, Jihova vwẹrote ihwo re ga vwẹ itabanako na yẹrẹ ihwo re dia kẹrẹ vrẹ ihwo efa? Ẹjo kakaka! Kidie Jihova nẹ ihwo ruẹẹ. Kohwo kohwo rọ dia evunrẹ erhọn na vwo uphẹn rọ vẹ Jihova vwo vwo uvi rẹ oyerinkugbe. Kerẹ udje, Jihova ruro rere ẹgborho na eje sa vwọ mrẹ igbevwunu rọyen rọ vwọ reyọ osunsun rẹ egho vẹ osunsun rẹ erhanre vwọphia vwẹ enu rẹ itabanako na. (Ẹyan. 40:38) Ọke rẹ osunsun rẹ egho na da vwomaphia vwẹ ẹbẹre ọvo, ihwo re tobọ sherabọ kẹ itabanako na dede ke sa mrẹ, ọtiọyena kẹ ayen se krun eghwa je ghan itughẹ rayen nẹ, ayen vẹ ihwo ri chekọ na mi ji mu oyan phiyọ ẹsiẹvo. (Ukeri 9:15-23) Ọtiọyen ọ je pha nonẹna nẹ, o toro asan rẹ avwanre dia vwẹ akpọ naa, a sa mrẹ erere vwo nẹ ẹguọnọ, ẹroevwote kugbe ochọnvwe ri Jihova rhe. w24.06 4 ¶10-12

Arhọ ri Devid hẹ ẹdia rẹ imuoshọ. Ọmọ rọyen Absalọm davwẹngba rọ vwọ reyọ uvie na mie. (2 Sam. 15:12, 13) Ọnana kọ nẹrhẹ Devid guọnọ djẹ nẹ Jerusalẹm kpakpata! Ọke ri Devid vẹ idibo na vwọ yanran, ọ da rhe mrẹvughe nẹ ofori a vwọ yanjẹ ohwo vwo rọ cha vuẹ ayen oborẹ Absalọm che ru. Ọtiọyena, ọ da vuẹ Zadọk vẹ irherẹn efa nẹ ayen rhivwin kpo ra rhẹrẹ Absalọm. (2 Sam. 15:27-29) Ofori nẹ ayen nabọ jomaotọ. Devid da jiroro ọvo, ọ da vuẹ Zadọk kugbe Hushai re dia igbeyan rọyen re fuevun kpahọn. (2 Sam. 15:32-37) Vwo nene oborẹ ayen tare, Hushai da jiroro kẹ Absalọm kpahen obo rọ sa vwọ kpare ofovwin bru Devid ra, ọnana da nẹrhẹ Absalọm vwẹrosuọ ji rhie uphẹn phiyọ Devid vwọ mrẹ ọke vwo muegbe. Ọnana vwọ wan nu, Hushai da vuẹ Zadọk kugbe Abiatar kpahen iroroẹjẹ na. (2 Sam. 17:8-16) Eshare ivẹ nana da vwẹ ovuẹ rhe Devid rọ nẹrhẹ a sa sẹro rẹ arhọ rọyen.—2 Sam. 17:21, 22. w24.07 4-5 ¶9-10

Oborẹ idibo ri Jihova evo ruru vwẹ obuko re tavwen yẹrẹ ayen vwo bromaphiyame nu ji kpokpo ayen ẹwẹn mamọ. E jẹ ọ chọrọ avwanre ẹroo nẹ, Jihova ruẹ ọrhuẹrẹphiyotọ rẹ ọtanhirhe na, kidie o vwo ẹguọnọ rẹ avwanre mamọ. Vwọrẹ uyota, ọ guọnọre nẹ avwanre rhiabọreyọ ẹse nana. Jihova vuẹ avwanre nẹ siẹrẹ a vẹ ọyen da rhuẹrẹ “kugbe” nu, o rhe che kere imwemwu na ba avwanre abọọ. Mavọ yen ọ vwerhoma te nẹ Jihova kpairoro vrẹ imwemwu re ruru vwẹ obuko re! Vwẹ ọke vuọvo na, erhuvwu rẹ avwanre ruru cha sa chọrọ ẹroo. (Une 103:9, 12; Hib. 6:10) Ọ da dianẹ obo wo ruru vwẹ obuko re ji kpokpo uwe ẹwẹn, davwẹngba vwọ tẹnrovi obo ru wo ruẹ enẹna vẹ obo ru wo che ru vwẹ obaro, ukperẹ obo re wanre. Wo che se wene obo re phiare vwẹ obuko ree. Ẹkẹvuọvo wọ sa reyọ ẹdia ru wọ hepha enẹna vwo jiri Jihova ji tẹnrovi akpọ ọkpokpọ ro ve kẹ wẹ vwẹ obaro na. w24.10 8 ¶8-9

Siẹrẹ wo de se Baibol na, ofu se dje we ọkievo kidie wo niro nẹ o vwo erọnvwọn buebun ro fori nẹ wọ wian kpahen ru wo se vwo ru yovwinphiyọ. Roro kpahen udje nana: Ẹdẹ ọvo wo vwo se Baibol na, wo de se kpahen odjekẹ ra vwọ kẹnoma kẹ uruemu re vwo nẹ ihwo ruẹ. (Jems 2:1-8) Wọ da rhe mrẹvughe nẹ wo se ru yovwinphiyọ vwẹ oborẹ wẹ vẹ ihwo efa yerẹn wan, ọtiọyena wo de brorhiẹn ru wo vwo ru ewene evo. Ẹdẹ ọfa vwo te, wo de rhe se asan ọfa vwẹ Baibol na rọ ta ota kpahen ọghanrovwẹ ru wo vwo sun ẹrẹnvwe wẹn. (Jems 3:1-12) Wọ da rhe mrẹvughe nẹ ọkievo eta wẹn vwerhen ihwo omaa. Ọtiọyena, wọ da vuẹ oma wẹn nẹ wọ cha ta eta rẹ ọbọngan re je vwerhen ihwo oma. Vwẹ ẹdẹ rerha, wo de rhe se kpahen orhọesio re vwo jẹ ugbeyan rẹ akpọ na ẹdia. (Jems 4:4-12) Wo de rhi noso nẹ ofori wọ jomaotọ sanẹ erọnvwọn ra vwọ diotọ. Vwẹ ẹdẹ rẹ ẹne, wo se no nẹ ọ cha bẹn ru wo vwo ru ewene nana eje. Wo jẹ ofu dje wee. Karophiyọ nẹ, ọkieje yen e che vwo “ku uruemu ọkpokpọ na” phiyọ. w24.09 5-6 ¶11-12

Jesu riẹnre nẹ Jihova mrẹ oshenyẹ na eje re gbe vwọ kẹ ọyen na. Ọ vwẹroso Jihova nẹ ọ cha rhuẹrẹ erọnvwọn eje phiyọ vwẹ ọke ro fori. E de shenyẹ avwanre, a sa vwẹrokere Jesu vwo sun ẹrẹnvwe avwanre siẹrẹ a da ta ota. A sa kpairoro vrẹ erọnvwọn re ru avwanre re chọre re ni fiemuu. Yẹrẹ a sa fọ gbiẹi a sa vwọ kẹnoma kẹ orharhe ota rọ sa nẹrhẹ erọnvwọn braphiyọ. (Aghwo. 3:7; Jems 1:19, 20) Ọkiọvo, a sa kpahen ota siẹrẹ a da mrẹ ohwo re shenyẹ yẹrẹ ta uyota vwọ chochọn rẹ esegbuyota rẹ avwanre. (Iruo 6:1, 2) Ofori nẹ e ru ọtiọyen vwẹ idjerhe ri dẹndẹn vẹ ọghọ. Avwanre je sa vwẹrokere Jesu womarẹ avwanre vwọ vwẹ oma “kpahotọ vwọ kẹ Ohwo ro brorhiẹn ọsoso.”—1 Pita 2:23. w24.11 5-6 ¶10-12

Ọyen emu rẹ aghọghọ siẹrẹ orumwewmu de kurhẹriẹ! (Luk 15:7) Ono yen fo ejiro? Ekpako na? Karophiyọ oborẹ ọyinkọn Pọl si kpahen irumwemwu: “Ọkiọvo Ọghẹnẹ me nẹrhẹ ayen kurhẹriẹ.” (2 Tim. 2:25) Study note rẹ owọrota yena da ta: “Jihova, rọ cha Onenikristi rọ yan chọ na uko vwo ru ewene ọghanghanre na yen e che jiri fikirẹ ewene tiọyena rọ vwomaphia vwẹ iroro yẹrẹ uruemu na, ọ dia ohworakpọ vuọvoo. Pọl de djunute erhuvwu evo rẹ okurhẹriẹ tiọyena ghwa cha—ọ nẹrhẹ orumwemwu na vwo erianriẹn ọgbagba rẹ uyota na vrẹ obo ri jovwo, ọ cha uko vwọ mrẹ oma rọyen vughe, je vwọ vrabọ rẹ ifi rẹ Eshu.” (2 Tim. 2:26) Orumwewmu de kurhẹriẹ, iniọvo rehẹ umẹ na ki che ru ọrhuẹrẹphiyotọ rẹ ayen vwọ kọn bro ra, ọ sa vwọ mrẹ ukẹcha ro fori ọkieje, je vrabọ rẹ ifi rẹ Idẹbono rere awọ rọyen sa vwọ nabọ ghwotọ vwevunrẹ uyota na.—Hib. 12:12, 13. w24.08 23 ¶14-15

Ihwo rẹ Jesu ghẹre na tẹnrovi ọdavwẹ kugbe ojevwe romobọ rayen ọvo. Diesorọ a vwọ ta ọtiọyen? Vwẹ ẹdẹ rọ vwọ kpahọn, ayen da rhe mrẹvughe nẹ Jesu vẹ iyinkọn na vrẹn nẹ etiyin re. Ọtiọyena otu na da ro ekọ evo ri nẹ Taiberias rhe, ayen de kpo Kapanọm ra guọnọ Jesu. (Jọn 6:22-24) Ayen bru Jesu ra kidie nẹ ayen guọnọ nyo ovuẹ rẹ Uvie na kpobarophiyọ? Ẹjo. Oborẹ ayen vwọ mrẹ ibrẹdi re yen ayen roro kpahan. Mavọ yen avwanre ru riẹn? Jokaphiyọ obo re phiare ọke rẹ ihwo na vwọ mrẹ Jesu vwẹ Kapanọm. Jesu vuẹ ayen nẹ ayen rhe guọnọ ọyen fikirẹ ọdavwẹ romobọ rayen. Ọ da vuẹ ayen nẹ “ovwan re vwẹ ibrẹdi na, evun da vọn ovwan” rọ dia “emuọre rọ ghwọrọ kuẹfia.” Ọtiọyena, o de jiro vwọ kẹ ayen nẹ ayen wian vwọ kẹ “emuọre rọ dia rhirin vwọ kẹ arhọ ri bẹdi bẹdẹ.” (Jọn 6:26, 27) Jesu tare nẹ Ọsẹ rọyen cha kẹ ayen oka rẹ emu ọtiọyena. w24.12 5 ¶8-9

Iniọvo, wọ sa vwọ nabọ tẹn ona kerẹ oyono, muẹ obo ru wọ ta vẹ ọkpọvi wọ vwọ phia kpahen Baibol na. Nabọ riẹn obo rehẹ Baibol na kugbe ẹbe rẹ ukoko na. (Isẹ 15:28) Siẹrẹ wo de ruẹ uyono, jokaphiyọ obo ri Baibol reyọ ẹkpo ọvuọvo vwo ruiruo. Wo de ji yono, davwẹngba rere obo ru wo yono se vwo te ubiudu rẹ ihwo ru wọ ta ọta kẹ na. Wo se ru yovwinphiyọ siẹrẹ wọ da nokpẹn je reyọ iroroẹjẹ rẹ ekpako ri tedje vwo ruiruo. (1 Tim. 5:17) Ofori nẹ ekpako je dia ihwo ri se phiuduphiyọ iniọvo rayen awọ; jẹ o ji vwo ọkiọvo rẹ ekpako na vwọ ghwọkuẹ iniọvo na yẹrẹ vwẹ uchebro kẹ ayen. Vwẹ ẹdia ivẹ na, ofori nẹ ekpako dia dẹndẹn. Siẹrẹ wo de vwo ẹguọnọ je dia dẹndẹn, wo de mu uyono wẹn kpahen Ota rẹ Ọghẹnẹ, ku wọ cha dia omamọ rẹ oyono kidie wọ vwẹrokere Jesu rọ dia Oyono Rode na.—Mat. 11:28-30; 2 Tim. 2:24. w24.11 24 ¶16

A sa vwẹ urinrin kẹ Jihova womarẹ oborẹ avwanre ta kpahọn. Vwẹ awọreta nana, Jihova vuẹ ihwo rọyen nẹ ayen “so ine kẹ Ọrovwohwo,” “bruphihọ kẹ odẹ rọye,” “gbe ikun rẹ esivwo rọye,” ji “ghwoghwo urinrin rọye vwẹ ohri rẹ ẹgborho na.” (Une 96:1-3) Enana eje idjerhe a sa vwọ vwẹ urinrin kẹ Ọsẹ avwanre rọhẹ obodjuvwu. (Iruo 4:29) A je sa vwẹ urinrin kẹ Jihova womarẹ ekuakua rẹ avwanre vwori. Idibo ri Jihova vwẹ urinrin kẹ vwẹ idjerhe tiọna. (Isẹ 3:9) Kerẹ udje, ihwo rẹ Izrẹl ru itetoro vwọ kẹ ebanbọn kugbe ẹroevwote rẹ uwevwin ẹga na. (2 Ivie 12:4, 5; 1 Ikun 29:3-9) Idibo ri Kristi ri vwo ọdavwẹ rọyen “vwẹ ekuakua rẹ ayen vwori” vwo gbe odibo kẹ vẹ iyinkọn rọyen. (Luk 8:1-3) Inenikristi ẹgbukpe ujorin rẹsosuọ ji ru itetoro vwo bicha iniọvo rayen. (Iruo 11:27-29) Nonẹna, a je sa vwẹ urinrin kẹ Jihova womarẹ itetoro avwanre ruẹ. w25.01 4 ¶8; 5 ¶11

Die yen vwẹ ukẹcha kẹ Kọniliọs vwo bromaphiyame? Avwanre seri nẹ ‘ọ vẹ evwruwevwin rọyen eje . . . djoshọ rẹ Ọghẹnẹ.’ Ọkieje yen Kọniliọs vwọ nẹrhovwo rhe Ọghẹnẹ. (Iruo 10:2) Ọke rẹ Pita vwo ghwoghwo iyẹnrẹn esiri na kẹ Kọniliọs, o hwọkee ọ vẹ orua rọyen de rhiabọreyọ Kristi ji bromaphiyame. (Iruo 10:47, 48) Aphro herọọ nẹ, Kọniliọs muegbe ro vwo ru ewene eje ra guọnọ mie rere ọ vẹ orua rọyen sa vwọ ga Jihova kugbe. (Jos. 24:15; Iruo 10:24, 33) Kọniliọs rha sa vwẹ uphẹn kẹ ẹdia rọ hepha nẹ ọ dobọ rọyen ji o vwo jẹ Ọnenikristi ẹdia. Jẹ o ru ọtiọyeen. O vwo ewene kiriguo ra guọnọre nẹ wo ru vwẹ akpeyeren wo se vwo rhiabọreyọ uyota na? Ọ da dia ọtiọyen, Jihova cha vwẹ ukẹcha kẹ wẹ. O che bruba owenvwe ru wo vwori ru wọ vwọ vwẹ ẹga kẹ vwo nene odjekẹ ri Baibol na. w25.03 5 ¶12-13

Wo de nyo erharhe ikuegbe kpahen ukoko na yẹrẹ iniọvo re kobaro vwẹ ohri rẹ avwanre, gba karophiyọ oborẹ ivwighrẹn rẹ Ọghẹnẹ ru Jesu kugbe idibo rọyen vwẹ ẹgbukpe ujorin rẹsosuọ. Nonẹna, e muẹkpahan ji gun efian nyẹ ihwo ri Jihova kirobo ri Baibol na mraro rọyen. (Mat. 5:11, 12) Ikuegbe rẹ efian che se sun avwanre ghwruu siẹrẹ e de vughe asan ri nurhe je siọn kpakpata. Die yen e che ru? Sen ikuegbe rẹ efian. Ọyinkọn Pọl nabọ vwẹ odjekẹ ro phẹnre phia kpahen obo ro fori nẹ e ru e de nyo ikuegbe rẹ efian. Ọ vuẹ Timoti nẹ o “jurhi kẹ ihwo evo nẹ . . . ayen kerhọ rẹ ikuegbe rẹ” efiaan, ẹkẹvuọvo ayen “sen ikuegbe rẹ efian ri dje ọghọ phia kẹ Ọghẹnẹ-ẹ.” (1 Tim. 1:3, 4) Avwanre sian ikuegbe rẹ efian kidie a riẹn asan ro nurhe. Eta re dia uyota “re vọnre vẹ erere” ọvo yen avwanre kerhọ kẹ.—2 Tim. 1:13. w24.04 11 ¶16; 13 ¶17

Wẹ vẹ ihwo re fuevun ga Jihova dia vwọrẹ okugbe. Ọghẹnẹ guọnọre nẹ avwanre ga vwọrẹ okugbe. Ọ da dianẹ e tinkamu uyota na, ka sa ga vwọrẹ okugbe. Kohwo kohwo rọ hrahra evuẹ rẹ efian kpahan uyota na so ohẹriẹ phiyọ ukoko na, ọtiọyena Ọghẹnẹ si avwanre orhọ nẹ a “kẹnoma kẹ ayen.” E rhe ru ọtiọyeen, ayen ji se si avwanre nẹ uyota na. (Rom 16:17) Siẹrẹ avwanre da mrẹ uyota na vughe je yọnrọn kokoroko, ọ cha nẹrhẹ avwanre vẹ Jihova vwo uvi rẹ oyerinkugbe je nẹrhẹ esegbuyota rẹ avwanre gan. (Ẹfe. 4:15, 16) Ọnana cha sẹro rẹ avwanre vrabọ rẹ iyono vẹ evuẹ rẹ efian rẹ Eshu, je nẹrhẹ avwanre dia otọ rẹ ẹroevwote ri Jihova vwẹ ọke rẹ ukpokpogho rode na. Ọtiọyena ovwan gba yọnrọn kemu kemu rọ dia uyota kokoroko, “Ọghẹnẹ rẹ ufuoma na ko nene ovwan dia.”—Fil. 4:8, 9. w24.07 13 ¶16-17

Ihwo rẹ umwemwu kru oghwa nyẹ yen Jesu ma tẹnrovi, o de durhie ayen nẹ ayen rhe dia idibo rọyen. Ọ riẹnre nẹ umwemwu yen sua oja rẹ ihworakpọ eje. Ọtiọyena, ọ da vwẹ ukẹcha kẹ eya vẹ eshare ra riẹn phiyọ irumwemwu. O kpe itẹ ọvo nẹ: “Ihwo rẹ oma rayen ganre guọnọ ọbo-o, ẹkẹvuọvo ihwo rẹ oma rayen jẹ gan yen guọnọ ọbo.” Ọ da vwọba: “Me rhere rhi se evwata-a, ẹkẹvuọvo irumwemwu.” (Mat. 9:12, 13) Jesu ru nene eta yena. Ọ reyọ imwemwu rẹ aye rọ vwẹ ameoviẹ kpọrhọ awọ rọyen vwo ghovwo. (Luk 7:37-50) O yono aye ri Sameria na iyota eghanghanre dede nẹ, ọ riẹnre nẹ ọvwọfanrhiẹn ọyen o ruẹ. (Jọn 4:7, 17-19, 25, 26) Ọghẹnẹ tobọ vwẹ ẹgba kẹ Jesu ro vwo siẹ ughwu rọ dia osa rẹ umwemwu no. Vwe idjerhe vọ? Jesu kpare ihwo nushi te eya te eshare te imitete te imiragua.—Mat. 11:5. w24.08 4 ¶9-10

Mavọ yen Jihova cha vwọ vwẹ urinrin kẹ odẹ rọyen vwẹ obaro na? Womarẹ ẹdjọeguo rọyen. Kẹrẹkpẹ, ọ cha ghwọrọ Babilọn Rode kidie ọ ghwa ekan rhe odẹ ọfuanfon rọyen. (Ẹvwọ. 17:5, 16; 19:1, 2) Ihwo evo re cha mrẹ oghwọrọ ri Babilọn Rode sa vwomaba avwanre vwẹ ẹga rẹ uyota. Ukuotọ rọyen, vwẹ Amagidọn, Jihova cha ghwọrọ eyeren rẹ Eshu eje, ọ cha ghwọrọ kohwo kohwo rọ vwọsuọ ji miovwo odẹ rọyen, ẹkẹvuọvo o che sivwin ihwo ri vwo ẹguọnọ rọyen ri ji muọghọ kẹ, te ihwo rẹ oma vwerhan rẹ ayen vwọ vwẹ urinrin kẹ. (Mak 8:38; 2 Tẹsa. 1:6-10) Siẹrẹ ọdavwini rọ koba ro che nene Usuon Ẹgbukpe Uriorin ri Kristi na de re nu, jẹ Jihova ru odẹ rọyen fon kakare nure. (Ẹvwọ. 20:7-10) Vwẹ ọke yena, “otọ na cha vọn vẹ erianriẹn rẹ urinrin rẹ Ọrovwohwo na, kirobo rẹ ame phoro abadi na.” (Hab. 2:14) Mavọ yen ọ cha vwerhoma te siẹrẹ ihworakpọ eje re herọ yerẹn da cha reyọ urinrin ro fo odẹ ri Jihova vwọ kẹ! w25.01 7 ¶15-16

Die yen cha vwẹ ukẹcha kẹ Inenikristi ri Hibru rẹ ayen vwo chirakon rẹ omukpahen rẹ ayen hirharoku na? Ọyinkọn Pọl guọnọre nẹ ayen vwẹ ẹro abavo vwo ni omukpahen rẹ ayen chirakon rọyen na. Ọtiọyena, ọ da vuẹ ayen nẹ Ọghẹnẹ sa nẹrhẹ edavwini ri te Onenikristi oma nẹ e dia uyono vwọ kẹ. Uyono tiọyena sa nẹrhẹ ohwo vwo yẹrẹ ru iruemu rẹ Onenikristi ro vwori yovwinphiyọ. Ọtiọyena, Inenikristi ri Hibru da tẹnrovi erhuvwu rẹ edavwini ghwa cha, ayen rha cha mrẹ bẹnbẹn ayen vwo chirakoon. (Hib. 12:11) Pọl vuẹ Inenikristi ri Hibru nẹ ayen fiudugberi chirakon rẹ edavwini nẹ e jẹ ofu dje ayeen. Ọyinkọn Pọl sa vwẹ uchebro rẹ obo re chirakon rẹ edavwini tiọyena phia fikirẹ ẹdia rọ hepha jovwo. Kerẹ ohwo ro mukpahen Inenikristi vwẹ obuko re, ọ je riẹn oka rẹ oja re gbe kẹ ayen. Vwọba, ọ je riẹn obo re chirakon rẹ omukpahen kidie ọ rhe vwọ dia Onenikristi nu, o ji chirakon rẹ ẹvwọsuọ sansan.—2 Kọr. 11:23-25. w24.09 12-13 ¶16-17

Kẹdẹ kẹdẹ yen iruo rẹ aghwoghwo avwanre na vwọ guọnọ okpakpa vrẹ obo ri jovwo. Diesorọ? Kidie ọke rha herọọ. E jẹ a fuẹrẹn oborẹ Jesu ta phiyotọ kpahen iruo aghwoghwo na vwẹ ẹdẹ re koba na kirobo ra niyenrẹn rọyen vwẹ Mak 13:10. Kirobo ri Matiu niyẹnrẹn rọyen, Jesu tare ne e che ghwoghwo iyẹnrẹn esiri na vwẹ akpo na eje tavwen “oba na” ke rhe. (Mat. 24:14) Ota yena shekpahen akpọ umwemwu rẹ Eshu nana ra cha ghwọrọ karekare. Jihova rhuẹrẹ “ẹdẹ vẹ unọke” na phiyọ vwọ kẹ erọnvwọn re cha phia kẹrẹkpẹ. (Mat. 24:36; Iruo 1:7) Ọke rhie jẹ ọke kpo, jẹ e siẹkẹrẹ ẹdẹ na phiyọ. (Rom 13:11) Ọtiọyena, avwanre che rhe ghwoghwo bẹsiẹ oba na ke rhe. E vwo roro kpahen iruo aghwoghwo avwanre na, e jẹ a nọ oma avwanre onọ ọghanghanre nana: Diesorọ avwanre vwo ghwoghwo iyẹnrẹn esiri na? Ọ dia emu ọfaa, ẹguọnọ yen mu avwanre vwo ghwoghwo. Oborẹ avwanre ruẹ vwẹ iruo aghwoghwo na dje ẹguọnọ avwanre vwori phia, kọyen ẹguọnọ rẹ iyẹnrẹn esiri na, ẹguọnọ rẹ ihwo, ma rho ji te ẹguọnọ rẹ avwanre vwo kpahen Jihova vẹ odẹ rọyen. w24.05 14-15 ¶2-3

Emiọvwọn, jiro kẹ ọmọ wẹn nẹ o roro kpahen obo ra mare. Siẹrẹ wọ vẹ ọmọ wẹn da yan vwevunrẹ ọko yẹrẹ wiowian vwevunrẹ aghwa, wọ sa vuẹ nẹ o ni ona re ru phiyọ erọnvwọn ra mare. Diesorọ? Ena re ru phiyọ erọnvwọn nana djerephia nẹ ọmemama ọvo herọ rọ tẹn ona ro vwo aghwanre rọ ma ayen. Kerẹ udje, egbaeriariẹn yono kpahen ena rẹ okinriariẹ rẹ Jihova ru phiyọ erọnvwọn evo rọ mare vwẹ ikpe buebun re. Ọgbaeriariẹn ọvo re se Nicola Fameli tare nẹ wo de kere ena rẹ okinriariẹ re ru phiyọ erọnvwọn evo ra mare, wọ cha mrẹ nẹ uchunu rẹ ukeri ọvuọvo abavo. E se ukeri nana Fibonacci sequence. Wọ sa mrẹ ena rẹ okinriariẹ nana vwẹ erọnvwọn buebun, kerẹ ekrun rẹ isio, esẹ rẹ isekpe rẹ ame, ẹbe irhe, kugbe ẹro rẹ idodo re se sunflower. w24.12 16 ¶7

Ẹdia kugbe ọke ri Mosis, Devid vẹ Jọn de yerin fẹnẹ ọ rẹ avwanre dibidibi. Ẹkẹvuọvo, o ji vwo idjerhe sansan rẹ avwanre vẹ ayen vwọ họhọ. Ayen vwẹ ẹga vwọ kẹ Ọghẹnẹ rẹ uyota na, ọtiọyen avwanre ji ruẹ. Kerẹ ayen, avwanre vwẹroso Jihova, nẹrhovwo rhe je guọnọ odjekẹ rọyen. Kerẹ eshare nana, avwanre vwo imuẹro nẹ Jihova che bruba kẹ ihwo ri nyupho rọyen. Ọtiọyena e gbe jẹ avwanre nene eta rẹ uchebro rẹ eshare nana ji nene iji ri Jihova, e de ru ọtiọyen ka cha mrẹ oyovwe vwẹ kemu kemu rẹ avwanre ruẹ. Kẹ avwanre che vwo arhọ je dia otọrakpọ na “ẹdẹ ogrogro,” rhirin bẹdi bẹdẹ! E ji che vwo aghọghọ ra vwọ riẹn nẹ e ru obo re vwerhen Ọsẹ avwanre rọhẹ odjuvwu oma, rọ cha hwosa kẹ avwanre vwẹ idjerhe rẹ avwanre vwẹ ẹwẹn roro ji rhẹro rọyeen.—Ẹfe. 3:20. w24.11 13 ¶20-21

Vwẹ ẹgbukpe ujorin rẹsosuọ, a vwẹ iniọvo evo vwo mu kerẹ idibo rowian. (1 Tim. 3:8) Ọ sa dianẹ eyen ihwo ri vwobọ vwẹ ‘iruo rẹ ukẹcha’ rẹ ọyinkọn Pọl djunute. Ọtiọyena, o muẹro dẹn nẹ idibo rowian vwẹrote iruo eghanghanre rere ekpako na se vwo muomaphiyọ eyono kugbe ẹroevwote rẹ iniọvo na. Kerẹ udje, ọ sa dianẹ idibo rowian vwẹ ukẹcha phia vwọ vwanriẹn si Isiesi Ọfuanfon na yẹrẹ dẹ erọnvwọn ra guọnọre ra vwọba sio. Roro kpahen iruo rẹ ukẹcha evo rẹ idibo rowian ruẹ vwẹ ukoko wẹn. (1 Pita 4:10) A sa vwẹ owian ra vwọ vwẹrote ekpu rẹ ukoko vwọ kẹ ayen yẹrẹ vuẹ ayen nẹ ayen vwẹrote ekogho rẹ de ruiruo aghwoghwo, nẹ ayen durhie ẹbe je vwẹ ayen vwọ kẹ ighwoghwota siẹrẹ e da rhe, reyọ erọnvwọn re vwo hworo ihwehworo vwo ruiruo, nẹ ayen vwẹrote echidiotọ re emẹvwa, yẹrẹ vwẹrote Ọguan Ruvie. Iruo nana eje rẹ ayen ruẹ na pha ghanghanre vwọ kẹ ẹyan-obaro rẹ ukoko na.—1 Kọr. 14:40 w24.10 19 ¶4-5

A da karophiyọ nẹ Jihova Ọghẹnẹ herọ nẹ ọ je cha cha avwanre uko, ọnana cha nẹrhẹ avwanre chirakon rẹ kọdavwini kọdavwini te ọ rhoro yẹrẹ ọ hanvwere. ỌyenỌromevwẹgba na, ọ sa kẹ avwanre ẹgba re se vwo chirakon. Ọnana nẹrhẹ avwanre fiudugberẹ siẹrẹ e de hirharoku edavwini. Siẹrẹ avwanre da mrẹ obo ri Jihova cha avwanre uko wan vwẹ edavwini ri te emuọvoo, ọnana kẹ avwanre imuẹro nẹ ọ je cha vwẹ ukẹcha kẹ avwanre siẹrẹ e de hirharoku edavwini ride. A cha fuẹrẹn erọnvwọn ivẹ rọ nẹrhẹ ẹroẹvwọsuọ rẹ Ovie Devid kpahen Jihova ganphiyọ. Ọke ri Devid vwọ hẹ eghene rọ vwọ vwẹrote uchuru rẹ ọsẹ rọyen, okorhi de mu ogodẹ ọvo, okpohrokpo de rhe mu ogodẹ ọfa. Vwẹ ẹdia ivẹ nana, Devid de fiudugberi vwọ tua eranvwe na ji sivwin igodẹ na nẹ unu rayen. Dedena, ọ dia Devid tare nẹ ẹgba rọyen yen o vwo hwe eranvwe naa. Ọ riẹnre nẹ Jihova yen ruro. (1 Sam. 17:34-37) Kidie nẹ Devid roro kpahan obo re phia kẹ na, ọ nẹrhẹ ọ vwẹrosọ Ọghẹnẹ ro yerẹn na nẹ ọ cha vwẹ ukẹcha kẹ ọyen vwẹ obaro na. w24.06 21 ¶5-6

E gbe dje nẹ e durhie uwe kpo akpọẹriọ. Wọ cha ra? Wo rhe vughe ohwo ro durhie uwe na yẹrẹ obo ro che ruu, ofori nẹ wọ nọ enọ evo kerẹ: “Tivọ kugbe ọke vọ yen e che vwo siomakoko vwo ru akpọẹriọ na? Mavọ yen ọ cha rho te? Ono yen cha vwẹrote ọrhuẹrẹphiyotọ na? Ono yen cha ra? Die yen e che ru vwẹ etiyin? A cha ghare idi ri mu ohwo vwẹ etiyin?” Ẹkpahọnphiyọ rẹ enọ nana cha vwẹ ukẹcha kẹ wẹ wo borhiẹn rẹ aghwanre. Wọ da riẹn uyota rẹ erọnvwọn na eje nu, gba nabọ roro kpahen ẹdia na. Kerẹ udje, ọ da rha dianẹ wo nyori nẹ ihwo evo re rhọnvwa nene odjekẹ ri Baibool ji che kpo akpọẹriọ na yẹrẹ a cha vwẹ idi ri mu ohwo vwọ ghọ ihwo vwo? Wo vwo oniso sẹ akpọẹriọ na se hirhephiyọ ọ re de ru obo ri je ohwo? (1 Pita 4:3) Wọ da nabọ riẹn uyota rẹ erọnvwọn na eje nu, kẹ wo se brorhiẹn rẹ aghwanre. w25.01 15 ¶4-5

Jihova je reyọ idje vwọ cha avwanre uko kpahen obo re se vwo dje ọdavwaro phia kpahen izobo rẹ ọtanhirhe na, rọ reyọ vwo phoro imwemwu rẹ ihwo ri kurhẹriẹ no. Ọ cha bẹn mamọ re vwo si isene yẹrẹ upe ọvwavware vwo nẹ amwa. Ẹkẹvuọvo, Jihova reyọ udje nana vwọ kẹ avwanre imuẹro nẹ ọyen sa hworhẹ imwemwu rẹ avwanre no karekare te ẹdia rẹ a gbe mrẹ ayen ọfaa. A je vwẹ imwemwu vwo dje “esa.” (Mat. 6:12; Luk 11:4) Ọtiọyena, kọke kọke avwanre de ru umwemwu vwọso Jihova, kọ họhọ nẹ osa rẹ avwanre rhoma buẹnphiyọ buẹnphiyọ. Okposa yen avwanre re re! Ẹkẹvuọvo, Jihova de vwo ghovwo avwanre kọ họhọ nẹ o phoro osa na o gbi kere ayen ba avwanre abọọ. Ọtiọyena ọ da vwẹ imwemwu avwanre vwo ghovwo avwanre nu, ọ rha tanẹ a hwosa rayen ọfaa. Udje nana djisẹ rẹ omavwerhovwẹn ra mrẹ siẹrẹ Jihova de vwo ghovwo avwanre! w25.02 9-10 ¶9-10

Vwẹ ọke ọghwo rayen, emiọvwọn sa guọnọ ukẹcha ro fori vwo mie emọ na, oma je vwerhen emọ buebun vwo ruẹ ọrhuẹrẹphiyotọ ayen vwọ vwẹ ukẹcha phia. (1 Tim. 5:4) Ẹkẹvuọvo ofori nẹ emiọvwọn re dia Inenikristi mrẹvughe nẹ, ọ dia a vwọ yọnrọn emọ re cha vwẹrote je kẹ ayen igho yen nẹrhẹ e vwo aghọghọọ, ẹkẹvuọvo ra vwọ cha ayen uko vwọ dia idibo ri Jihova. (3 Jọn 4) Reyọ udje wẹn vwo yono emọ wẹn obo ra vwẹroso Jihova, je vwẹ ukẹcha kẹ ayen vwo muegbe oborẹ ayen sa vwọ vwẹrote oma rayen. Ghwe vwọ nẹ ọkiemọ rhe, dje ọghanrovwẹ rọ herọ rẹ ayen vwọ wian gangan. (Isẹ 29:21; Ẹfe. 4:28) Ayen vwọ ghwanra na, vwẹ ukẹcha kẹ ayen vwọ davwẹngba rayen eje vwẹ isikuru. Emiọvwọn re dia Inenikristi cha nabọ ru ehiahiẹ je reyọ odjekẹ ri Baibol vwọ vwẹ ukẹcha kẹ emọ rayen vwo brorhiẹn rẹ aghwanre kpahen oka rẹ isikuru rẹ ayen cha ra. Ọnana cha nẹrhẹ emọ rayen sa vwẹrote oma rayen je mrẹ ọke vwo ruiruo aghwoghwo na vọnvọn. w25.03 30-31 ¶15-16

Wọ sa mrẹ oborẹ Jihova djisẹ rẹ oborẹ akpeyeren cha dia vwọ kẹ ihwo rehẹ iparadaisi re vwo ru udje na vwẹ Aizaya uyovwin 65. Aroẹmrẹ nana ke rugba vwẹ ukpe ri 537 B.C.E. Vwẹ ọke yena, e siobọnẹ ihwo ri Ju ri kurhẹriẹ re mu kpo ighuvwu vwẹ Babilọn ayen de rhivwin kpo orere rayen. Jihova bruphiyọ kẹ ihwo rọyen je cha ayen uko vwọ rhoma bọn orere ri Jerusalẹm ra guọghọre na je rhuẹrẹ uwevwin rẹ ẹga na, rọ dia asan ra da vwẹ ẹga kẹ Ọghẹnẹ vwẹ Izrẹl. (Aiz. 51:11; Zẹk. 8:3) Aroẹmrẹ rẹ Aizaya na rhoma rugba vwẹ obọ rivẹ vwẹ 1919 C.E. rọ dia ọke re vwo siobọnẹ ihwo re ga Jihova nonẹna vwo nẹ ighuvwu rẹ ayen hepha jovwo vwẹ Babilọn Rode. Ghwe vwo nẹ ọke yena rhe, iparadaisi re vwo ru udje na ko memerha hrabọ nene akpọ na. Ihwo ri ghwoghwo ovuẹ rẹ Uvie na vẹ oruru da rhe vwẹ ikoko buebun vwo mu ji dje omamọ rẹ iruemu ri fo Inenikristi phia. Eya vẹ eshare ri gbozighi, ri ji yeren orharhe rẹ akpọ jovwo de rhi “ku uruemu ọkpokpọ na phiyọ, ra mare vwo nene ọhọre rẹ Ọghẹnẹ.” w24.04 20-21 ¶3-4

Vwẹ ẹkuotọ evo, emiọvwọn yẹrẹ ihwo re ghwanre re sa guọnọ ọrivẹ rẹ orọnvwe kẹ ohwo rẹ orua rayen rọhẹ ẹdia ri kpogono. Vwẹ ẹkuotọ efa, ihwo rẹ orua yẹrẹ igbeyan je sa guọnọ ọrivẹ rẹ orọnvwe vwọ kẹ ohwo rọhẹ ẹdia ri kpogono, ayen mi ji ru ọrhuẹrẹphiyotọ ayen ihwo ivẹ na sa vwọ mrẹ ohwohwo sẹ ayen fo kẹ ohwohwo. Ọ da dianẹ a vuẹ wẹ nẹ wo kpo ota rẹ aye yẹrẹ kọnphiyọ ohwo, roro kpahen obo ri je ayen ohwo ọvuọvo kugbe ọdavwẹ rayen. Ọtiọyena, wọ da mrẹ ohwo rọ sa dia ọrivẹ rẹ orọnvwe, davwẹngba wo vwo vughe oka rẹ ohwo rọ hepha, iruemu rọyen, ma rho kparobọ oyerinkugbe rọ vẹ Jihova vwori. Uvi rẹ oyerinkugbe ra vẹ Jihova vwori ghanre vrẹ igho, asan re yono ẹbe te, yẹrẹ ẹdia rẹ ohwo hepha. Jẹ, karophiyọ nẹ oniọvo aye kugbe oniọvo ọshare rehẹ ẹdia ri kpogono na, yen che brorhiẹn sẹ ayen cha rọvwọn. w24.05 23 ¶11

A je sa vwẹ ukẹcha kẹ ihwo ivẹ re kọnphiyọ ohwohwo womarẹ oborẹ avwanre ta kugbe obo re jẹ ẹta. Ọkievo, ofori nẹ avwanre sun oma rẹ avwanre. (Isẹ 12:18) Kerẹ udje, omavwerhovwẹn sa nẹrhẹ avwanre vuẹ ihwo efa kpahen ihwo ivẹ re kọnphiyọ ohwohwo, ẹkẹvuọvo ọ sa dianẹ ayen ọvo komobọ yen guọnọ vuẹ ihwo efa kpahọn. E jẹ avwanre gun iguegun kpahen iniọvo re kọnphiyọ ohwohwoo yẹrẹ reyọ ayen vwo guẹdjọ fikirẹ eta romobọ rayeen. (Isẹ 20:19; Rom 14:10; 1 Tẹsa. 4:11) Vwọba, e jẹ avwanre ta eta yẹrẹ nọ enọ re cha nẹrhẹ ihwo ivẹ re kọnphiyọ ohwohwo na hirharoku okeke rẹ ayen vwọ rọvwọọn. Kẹ ihwo re kọnphiyọ ohwohwo de brorhiẹn rẹ ayen vwọ dobọ rẹ oyan na ji vwo? E jẹ avwanre dje unu phiyọ ota rayen na yẹrẹ hanrha ohwo ọvo nẹ ọyen sorọọ. (1 Pita 4:15) Ọ dia obo re chọre siẹrẹ iniọvo na da dobọ rẹ oyan na jii. Kidie oboresorọ ayen vwọ kọnphiyọ ohwohwo ọyen ayen vwo bru omamọ rẹ orhiẹn. Dedena, orhiẹn rayen na sa nẹrhẹ ayen she ọkuọrọn. Ọtiọyena, a sa gbẹn idjerhe ra vwọ vwẹ ukẹcha kẹ ayen. w24.05 31 ¶15-16

Ọvo usun rẹ ebẹnbẹn re ma nẹrhẹ ofu dje avwanre yen ohwo rẹ orua yẹrẹ ugbeyan rọ kẹrẹ avwanre da yanjẹ Jihova vwo. (Une 78:40) Ọ sa bẹn re vwo rhiabọreyọ ẹdia na siẹrẹ oyerinkugbe avwanre vẹ ohwo na da kpẹkpẹ mamọ. Ọ da dianẹ emu ọtiọyen phia kẹ wẹ jovwo re, udje rẹ evun-ẹfuọn ri Zadọk sa vwẹ ọbọngan kẹ wẹ. Zadọk fuevun kẹ Jihova ọke rẹ ugbeyan rọyen Abiatar rọ kẹre rẹ mamọ vwọ yanjẹ Jihova vwo. Ọnana phiare ọke rẹ Devid vwọ hẹ ehwa rẹ ọga. Ọmọ rọyen Adonija davwẹngba vwọ reyọ usuon na ri Jihova guọnọre nẹ Solomọn de sun kerẹ ovie. (1 Ikun 22:9, 10) Abiatar brorhiẹn ro vwo bicha Adonija. (1 Ivie 1:5-8) Fikirẹ obo ro ruru na, Abiatar rha fuevun kẹ Devid vẹ Zadọk ji te Jihovaa! Vwẹ ikpe buebun yen Abiatar vẹ Zadọk vwọ wian kugbe kerẹ irherẹn.—2 Sam. 8:17; 15:29; 19:11-14. w24.07 6 ¶14-15

Imuẹro herọ nẹ a da davwẹngba avwanre eje vwọ vrabọ rẹ ọdavwini, erhuvwu no cha. Omavwerhovwẹn ra mrẹ siẹrẹ e de yeren akpọ nene iwan ri Jihova vrẹ ‘avwerhen rẹ ọmọke’ rẹ umwemwu ghwa cha. (Hib. 11:25; Une 19:8) Ọtiọyen ọ hepha kidie a ma avwanre rere e vwo yeren akpo nene idjerhe rọyen. (Jẹn. 1:27) Ọtiọyena, ke che vwo ẹwẹn obrorhiẹn rọ fonro je nẹrhẹ e vwo arho ri bẹdẹ. (1 Tim. 6:12; 2 Tim. 1:3; Jud 20, 21) Vworẹ uyota, “ugboma na vwiẹrẹre.” (Mat. 26:41) Jẹ, ọ dia ọyen o vwo mudiaphiyọ nẹ e che se ru emu vuọvo kpahen ovwiẹrẹ rẹ avwanree. Jihova muegbe rọ vwọ kẹ avwanre ẹgba ra guọnọre. (2 Kọr. 4:7) Jokaphiyọ nẹ, ẹgba rọ vrẹ ẹgba yen Ọghẹnẹ vwọ kẹ avwanre. Ọtiọyena, ọyen oghwa ro te avwanre ra vwọ reyọ ẹgba ro rhe avwanre eje vwọ họnre vwọso edavwini nẹ ẹdẹ ra ruẹde. Jihova cha kẹ avwanre ẹgba rọ vrẹ ẹgba vwẹ ọke ro fori vwo nene oyare rẹ avwanre. (1 Kọr. 10:13) Aphro herọọ, vẹ ukẹcha ri Jihova, a sa sẹro oma rẹ avwanre vrabọ rẹ edavwini. w24.07 19 ¶19-21

Ọyinkọn Pọl si eta rẹ isese re kidẹ kẹdẹ ri nonẹna vwo rhe Timoti rọ je dia ọkpako kpahen obo ro ru “ihwo ri ruẹ umwemwu.” Die yen eta rọyen na mudiaphiyọ? Ọ dia ukoko na eje yen ọ tare nẹ eyen “ihwo eje” naa. Ẹkẹvuọvo, imihwo re riẹn kpahen umwemwu na jovwo re yen ọ ta ota kpahan. Ayen sa dia ihwo re mrẹ obo re phiare na, yẹrẹ ihwo rẹ orumwemwu na vuẹ kpahọn. Ekpako na cha vwẹ aghwanre vuẹ ayen nẹ ayen rhuẹrẹ ota na re, nẹ a je vwẹ ọkpọvi vwọ kẹ orumwemwu na. Vwẹ ẹdia evo, ọ sa dianẹ ihwo buebun vwevunrẹ ukoko na riẹn kpahen obo re phiare na re yẹrẹ ayen je sa riẹn kpahọn obọ. Vwẹ ẹdia ọtiọyena, ukoko na eje yen “ihwo eje” ra ta ota kpahan na. Ọtiọyena, ọkpako ọvo ko che ghwoghwo kẹ ukoko na nẹ a ghwọkuẹ oniọvo aye yẹrẹ oniọvo ọshare ọvo. Diesorọ? Pọl da ta: “Ọ dia orhọesio vwọ kẹ ihwo ri chekọ” rere ayen vwo jẹ umwemwu eshe rua. w24.08 23-24 ¶16-17

Ofori nẹ avwanre muomaphiyọ ẹga ri Jihova ọkieje rhi toba. Ofori nẹ itu ra jẹreyọ na rhẹrẹ ọkieje rere Jesu sa vwọ “reyọ” ayen kpo odjuvwu. (Mat. 24:40) Itu ra jẹreyọ na nẹ kiọkiọkiọ kpo ọke ra cha vwọ ghwẹ ayen koko bru Jesu ra vwẹ odjuvwu. Siẹrẹ ofovwin rẹ Amagidọn da wan nu, ayen ke cha dia ọpha ri Jesu vwẹ orọnvwe rẹ Omogodẹ na. (2 Tẹsa. 2:1) Dede nẹ ẹdjọeguo na rhe siẹkẹrẹ phiyọ, o vwo oboresorọ ra vwọ djoshọọ. Siẹrẹ avwanre da fuevun, Ọsẹ rẹ avwanre ro vwo ẹguọnọ rọhẹ obodjuvwu na cha kẹ avwanre “ẹgba rọ vrẹ ẹgba” rere avwanre “sa vwọ vrabọ . . . ji mudia obaro rẹ Ọmọ rẹ ohwo.” (2 Kọr. 4:7; Luk 21:36) Avwanre che ru ubiudu rẹ Ọsẹ avwanre ghọghọ siẹrẹ e de ru nene orhọesio rẹ itẹ ri Jesu kperi na, owenẹ iphiẹrophiyọ rẹ avwanre ọ rẹ odjuvwu yẹrẹ ọ rẹ otọrakpọ na. Fikirẹ ẹse ri Jihova re muwan rọyeen, ke se si edẹ rẹ avwanre phiyọ “ọbe rẹ arhọ na.”—Dan. 12:1; Ẹvwọ. 3:5. w24.09 24-25 ¶19-20

Ota rẹ Ọghẹnẹ sa nẹrhẹ wo vwo ẹwẹn ri dọe siẹrẹ wo de nene erharhe iroro muabọ. Vwẹ idjerhe vọ? Roro kpahen ọghanrovwẹ rẹ obo ru wo vwori ji te ebruphiyọ ri Jihova, wọ reyọ ayen vwọ vwanvwẹ e rẹ ihwo re riẹn Jihovaa. Obo re ma ghanre vwọ kẹ ayen yen oborẹ ayen vwori vwẹ akpọ na ọvo kidie ayen vwo iphiẹrophiyọ kpahen obaro naa. Jẹ, vwọ vrẹ erọnvwọn iyoyovwin ru wo vwori enẹna, Jihova ji ve nẹ ọyen che bruphiyọ kẹ wẹ vwẹ obaro na. (Une 145:16) Vwọba, roro kpahen ọnana: Avwanre ghini sa riẹn oborẹ akpeyeren avwanre rha dia ọ da dianẹ avwanre brorhiẹn rọ fẹnẹre? Imuẹro ọvo kọna: Ihwo ri brorhiẹn fikirẹ ẹguọnọ rẹ ayen vwo kpahen Ọghẹnẹ vẹ irivẹ rayen vwo emu vuọvo rẹ ayen guọnọre vwẹ akpeyeren ro che jẹ ayen obọ e tee. w24.10 27 ¶12-13