Ua haapii au i te turui i nia ia Iehova
FAATIAHIA E JÁN KORPA-ONDO
Tei te matahiti 1942, e te tiaihia ra vau e te mau faehau no Honegeria i pihai iho ia Kursk, i Rusia. E mau auri matou no te nuu Enemi o te aro ra i to Rusia i te Piti o te Tamaˈi Rahi. Ua heruhia to ˈu apoo e ua horoahia mai hoê ahuru minuti no te faaoti e e tarima anei au i te api parau e faaite ra e e ere faahou vau i te Ite no Iehova. Hou râ vau e faatia ˈtu ai i tei tupu i muri iho, e faaite atu ïa vau ia outou e mea nafea to ˈu tapaeraa i reira.
UA FANAUHIA vau i te matahiti 1904, i roto i te oire iti no Zahor, e vai ra i teie nei i te pae hitia o te râ no Solovakia. I muri aˈe i te Tamaˈi Rahi Matamua, ua riro maira o Zahor ei tuhaa no te fenua apî ra o Tekolovakia. I roto i to matou oire iti, te vai ra tau 200 fare e e piti ekalesia, Katolika Heleni e ta Kalavino.
Noa ˈtu e ua haere au i te Ekalesia Kalavino, ua ora na vau i te hoê oraraa tia ore i te pae morare. Aita i atea ˈtu, te vai ra te hoê taata e mea taa ê oia. I te hoê mahana, ua paraparau mai oia ia ˈu e ua horoa mai i te hoê Bibilia no te tahi taime. A tahi ra vau e tapea ˈi i tera buka. I taua area tau ra, i te matahiti 1926, ua faaipoipo vau ia Barbora, e aita i maoro, ua fanau maira ta mâua e piti tamarii, o Barbora e o Ján.
Ua haamata ˈtura vau i te taio i te Bibilia, e mea rahi râ te mau mea aita vau i maramarama. No reira, ua haere atura vau e ani i ta ˈu orometua ia tauturu mai ia ˈu. “No te feia ite anaˈe te Bibilia,” o ta ˈna ïa i parau mai, “eiaha e tamata i te taa i tena buka.” E ua ani maira ia hauti mâua i te pere.
I muri iho, ua haere atura vau e hiˈo i te taata i horoa mai i te Bibilia. E hoê oia o te Feia Haapii Bibilia, te iˈoa o te mau Ite no Iehova i taua tau ra. Ua oaoa oia i te tauturu mai ia ˈu, e tau taime i muri iho, ua haamata ˈtura vau i te maramarama. Ua faaea ˈtura vau i te inu hua e ua ora ˈtura i te hoê oraraa maitai i te pae morare; ua paraparau atoa vau ia vetahi ê no nia ia Iehova. Ua mau atura te parau mau a te Bibilia i Zahor i te omuaraa o te mau matahiti 1920, e aita i maoro, ua haamauhia ˈtura te hoê pǔpǔ itoito o te Feia Haapii Bibilia.
Noa ˈtu râ, ua tupu te patoiraa uˈana a te faaroo. Ua turai te perepitero o te oire iti i te rahiraa melo o to ˈu utuafare ia patoi ia ˈu, ma te parau e ua maamaahia vau. Ua ite râ vau i te tumu o to ˈu oraraa, e ua faaoti atura vau i te tavini i te Atua mau ra o Iehova. No reira, i te matahiti 1930, ua faataipe au i ta ˈu pûpûraa ia Iehova na roto i te bapetizoraa.
Te haamataraa te mau tamataraa uˈana
I te matahiti 1938, ua faaterehia to matou fenua e Honegeria, o tei turu atu hoi ia Helemani i roto i te Piti o te Tamaˈi Rahi. I taua taime ra, tau 50 matou Ite i roto i to matou oire iti, aita i naeahia hoê tausani taata. Ua tamau noa matou i te poro noa ˈtu e e nehenehe to matou ora e te tiamâraa e fifihia.
I te matahiti 1940, ua titauhia mai au e te nuu no Honegeria. Eaha ta ˈu e rave? Ua taio hoi au i te mau parau tohu a te Bibilia e e tiapai te taata i ta ratou mau mauhaa tamaˈi ei tauihaa no te hau, e ua ite au e i muri iho, e faaore te Atua i te mau tamaˈi atoa i nia i te fenua nei. (Salamo 46:9; Isaia 2:4) No reira, ua au ore atura vau i te tamaˈi, e ua faaoti atura e eiaha e faaô i roto i te nuu, noa ˈtu eaha te mau faahopearaa.
Ua faautuahia ˈtura vau 14 avaˈe fare auri e i Pécs, i Honegeria to ˈu tapearaahia. E pae Ite atoa to roto i te hoê â fare auri, e ua oaoa matou i te neheneheraa e amuimui. I te hoê râ taime, ua tuuhia vau i roto i te hoê vahi o vau anaˈe e te mau fǐfǐ i nia i te avae. Ia ore anaˈe matou e rave i te tahi mea no nia i te ohipa tamaˈi, e taparahihia matou. Ua faahepo-atoa-hia matou ia tia afaro noa mai te hoê faehau i te mahana taatoa, ma te faafaaea e piti hora i te hora ahuru ma piti. Tau avaˈe i te maoro te tupuraa teie tamataraa. Ua oaoa râ matou no te mea e haava manaˈo mâ to matou i mua i to matou Atua.
Te ofatiraa i te faaroo
I te hoê mahana, ua haere maira te hoê pǔpǔ 15 perepitero Katolika no te tamata i te faatiaturi ia matou e mea faufaa ia turu matou i te ohipa tamaˈi na roto i te faaôraa i roto i te nuu. I roto i te aparauraa, ua na ô matou e: “Mai te peu e e nehenehe ta outou e haapapu mai na roto i te Bibilia e eita te nephe e pohe e e haere matou i nia i te raˈi ia pohe matou i roto i te tamaˈi, e faaô ïa matou i roto i te nuu.” Parau mau, eita ta ratou e nehenehe e haapapu mai, e aita ratou i hinaaro e faahaere â i te aparauraa.
Ua hope ta ˈu utua i te matahiti 1941, e te tiai ra hoi au i te farerei faahou i to ˈu utuafare. Tera râ, ua afaihia vau ei mau auri i te hoê aua nuu no Sárospatak, i Honegeria. I to matou taeraa ˈtu, ua horoahia mai te hoê ravea ia tuuhia vau. “Ta oe noa e rave,” o tei parauhia mai ïa, “o te tarimaraa ïa i teie api parau haapapuraa e e aufau oe e 200 pengö ia hoˈi oe i te fare.”
“Eaha?” o ta ˈu ïa i ui. “No te aha outou e hinaaro ai i tera moni?”
“Ei faahoˈiraa no tera moni,” o tei parauhia mai ïa, “e noaa ïa ia oe te hoê parau faatia e eita oe e hiˈopoahia e te taote no te faaô i roto i te nuu.”
E faaotiraa fifi mau â teie no ˈu. Hau atu i te hoê matahiti i te maoro, ua hamani-ino-hia vau; ua paruparu vau. I teie nei, na roto i te fariiraa i te aufau i te tahi moni, e nehenehe au e matara mai. “E feruri au,” o ta ˈu ïa i parau mǎrû atu.
Eaha te faaotiraa ta ˈu e rave? E tia ia ˈu ia feruri i ta ˈu vahine e ta ˈu mau tamarii. I taua area taime ra, ua tae mai ta ˈu hoê rata papaihia e te hoê hoa kerisetiano o tei horoa mai i te mau faaitoitoraa. Ua faahiti oia i te Hebera 10:38, i reira to te aposetolo Paulo faahitiraa i te mau parau a Iehova e: “Te taata parau-tia i te faaroo ra, e ora ïa; area o te orai tia i muri ra, e ore roa tau aau e mauruuru ia ˈna.” I muri iti noa ˈˈe, ua paraparau maira e piti ofitie Honegeria no te mau fare puhaparaa ia ˈu, ua na ô maira hoê e: “Ua ite oe, te faatura rahi nei mâua ia oe no to oe turu-papu-raa i te mau faaueraa tumu a te Bibilia! Eiaha e tuu!”
I te mahana i muri iho, ua haere atura vau e farerei i te feia i pûpû e tuu ia ˈu ia aufau vau e 200 pengö e ua na ô atura vau e: “I te mea hoi e ua faatia te Atua ra o Iehova ia ˈu ia tapeahia i te fare auri, na ˈna atoa ïa e haapao i te tuu ia ˈu. Eita vau e hoo ia ˈu iho.” Ua faautuahia ˈtura vau hoê ahuru matahiti fare auri. Aita râ te mau tamataraa ia ofati au i te faaroo i faaea i reira. Ua pûpû maira te tiribuna i te faaore i ta ˈu utua mai te peu e e farii au i te faaô i roto i te nuu e piti noa avaˈe, e eita vau e amo i te hoê pupuhi! Ua patoi au i taua pûpûraa atoa ra, e ua haamata ˈtura ta ˈu utua fare auri.
Ua rahi roa ˈtu te hamani-ino-raa
Ua faahoˈihia vau i te fare auri no Pécs. I taua râ taime ra, ua uˈana roa ˈtu â te haamauiuiraa. Ua taamuhia to ˈu rima i muri i te tua, e ua faatarerehia vau ma te rima i nia e piti hora i te maoro. I te pae hopea, ua taa to ˈu na tapono e piti. Ua tamau noa teie haamauiuiraa tau ono avaˈe i te maoro. O Iehova anaˈe ta ˈu e nehenehe e haamauruuru i te mea hoi e aita vau i tuu.
I te matahiti 1942, ua afaihia vetahi o matou—te mau mau auri politita, te mau ati Iuda, e e 26 Ite no Iehova—i te oire no Koursk, i te hoê vahi e haapaohia ra e te mau nuu Helemani. Ua tuuhia ˈtura matou i te mau Helemani ra, e ua faarave atura ratou i te mau mau auri i te ohipa, te afairaa i te maa, te mau mauhaa tamaˈi, e te ahu i te mau faehau i nia i te tahua aroraa. Aita matou te mau Ite no Iehova i rave i tera ohipa no te mea te ofati ra te reira i to matou tiaraa amui ore kerisetiano. I te pae hopea, ua faahoˈihia matou i to Honegeria ra.
I muri iho, ua tuuhia matou i roto i te fare auri no Koursk. E rave rahi mahana, ua tairihia matou e toru taime i te mahana, e te mau tâpû raau uaua. Ua tano atoa te raau i pihai iho i to ˈu rae e ua marua ˈtura vau. A tairi-noa-hia ˈi au, ua manaˈo vau e, ‘E ere i te mea fifi roa ia pohe.’ Ua haamata to ˈu tino taatoa i te oruoru, aita ïa vau i ite i te mauiui. E toru mahana i te maoro, aita roa ˈtu i horoahia mai te maa na matou. Ua afaihia ˈtura matou i mua i te tiribuna ra e e ono tei faautuahia i te utua pohe. I muri aˈe i te haapoheraa, e 20 o matou tei toe mai.
Ua riro te mau tamataraa o te faaroo i taua mau mahana ra i Koursk i te avaˈe Atopa 1942, ei mau tamataraa uˈana roa ˈˈe o ta ˈu i faaruru aˈenei. Ua faaite maitai te Arii ra o Iehosaphata i mutaa ihora i to matou mau manaˈo, i te faarururaa to ˈna nunaa i te mau tamataraa teimaha: “Aita hoi o matou nei e puai ia rave atu i teie nei feia rahi e tii mai e rave ia matou nei; aita hoi matou i ite i te ravea ia rave: tei ia oe râ to matou mata.”—Paraleipomeno 2, 20:12.
Ua afaihia e 20 o matou e heru i to matou apoo, a tiai noa ˈi 18 faehau Honegeria ia matou. I to matou faaotiraa i te heru, ua parauhia maira e e vaiihohia hoê ahuru minuti ia tarima matou i te hoê api parau, o te na ô ra e: “Mea hape te mau haapiiraa a te mau Ite no Iehova. Eita vau e tiaturi aore ra e turu faahou i te reira. E aro vau no te aiˈa Honegeria . . . Te haapapu nei au ma te tarima e te faaô nei au i roto i te Ekalesia Katolika Roma.”
I muri aˈe hoê ahuru minuti, ua faauehia maira e: “A huri i te pae atau! A haere i mua i te apoo!” I reira, ua faauehia e: “Te mau auri matamua e te toru, a haere i roto i te apoo!” Ua horoahia hoê ahuru minuti hau atu i teie nau mau auri ia faaoti raua i te tarima i te api parau. Ua taparu atura hoê o te mau faehau e: “A faarue i ta orua faaroo e a haere mai i rapaeau i te apoo!” Aita hoê i pahono noa ˈˈe. I reira, ua pupuhi atura te ofitie haapao ia raua toopiti.
“E te toea ïa?” o ta te hoê faehau ïa i ani i te ofitie haapao.
“A taamu ia ratou,” o ta ˈna ïa i pahono. “E haamauiui faahou tatou ia ratou e e pupuhi atu ai ia ratou i te hora ono i te poipoi.”
Ua mǎtaˈu taue atura vau, eiaha no te mea e pohe au, tera râ, ia ore au e nehenehe e faaoromai i te haamauiuiraa e a taiva ˈtu ai au. No reira, ua faanuu atura vau e ua na ô atura e: “E te ofitie e, ua hapa matou mai to matou nau taeae atoa o ta oe i pupuhi iho nei. No te aha oe e ore ai e pupuhi atoa ia matou?”
Aita râ ratou i na reira. Ua taamuhia ˈtura to matou rima i muri i te tua. I muri iho, ua faatarerehia ˈtura matou e te rima i nia. Ia moe anaˈe to matou hiroa, e pîpî na ratou i te pape i nia ia matou. E mea mauiui roa no te mea ua taa to matou mau tapono no te teiaha o te tino. Ua tamau noa teie haamauiuiraa e toru hora i te maoro. I muri iho, ma te tupu taue, ua faauehia ˈtura e eiaha e pupuhi faahou i te mau Ite no Iehova.
Te haereraa i te pae Hitia o te râ—E te tapuniraa
E toru hebedoma i muri iho, ua faaineinehia matou tau mahana i te maoro hou matou a tae ai i te hiti Anavai ra Don. Ua parau maira te feia e haapao ra ia matou e eita matou e faahoˈi-ora-hia. I taua mahana ra, ua faaravehia matou i te ohipa faufaa ore, oia hoi e heru i te mau apoo e e faaî faahou. I te po, ua faatiahia matou ia hahaere.
A hiˈo noa ˈi au i te tupuraa, e piti ïa huru. E nehenehe matou e pohe i ǒ nei, aore ra e nehenehe matou e tapuni i to Helemani e e horo atu i to Rusia. E toru anaˈe matou i opua i te tamata i te tapuni na roto i te Anavai toetoe ra Don. I te 12 no Titema 1942, ua pure matou ia Iehova e ua reva anaˈe atura. Ua tapae matou i te otia no Rusia e ua tuu-oioi-hia ˈtura matou i roto i te hoê aua fare auri e 35 000 mau auri to reira. I te tau uaaraa tiare, tau 2 300 noa mau auri i ora mai. Area te toea ra, ua pohe ïa i te poia.
Tiamâraa e te tahi atu ati
Ua ora mai au i te toea o te tamaˈi, tae noa ˈtu e rave rahi avaˈe i muri aˈe i to ˈna hopearaa, ei mau auri Rusia. I te pae hopea, i te avaˈe Novema 1945, ua hoˈi atura vau i te fare i Zahor. Ua ino roa ta matou vahi faaapuraa, ua tia ïa ia ˈu ia haamata faahou. Ua haapao na ta ˈu vahine e ta ˈu mau tamarii i te faaapu i te taime o te tamaˈi, i te avaˈe Atopa 1944 râ, a fatata mai ai to Rusia, ua haere ratou i te pae hitia o te râ. Ua rave-pauroa-hia ta matou mau taoˈa.
Te mea ino roa ˈtu râ, i to ˈu hoˈiraa i te fare, e maˈi rahi to ta ˈu vahine. I te avaˈe Febuare 1946, ua pohe oia. E 38 matahiti noa to ˈna. Maa taime poto roa to mâua tahoê-faahou-raa i muri aˈe i to mâua taaraa e pae tiahapa matahiti.
Ua ite au i te tamahanahanaraa i rotopu i to ˈu mau taeae i te pae varua, i te haereraa i te mau putuputuraa e te apitiraa i roto i te taviniraa na te mau fare. I te matahiti 1947, ua nehenehe au e tarahu maa moni iti no te reva i te hoê tairururaa i Brno, te hoê tere e 400 kilometera i te atea. I reira, i rotopu i to ˈu mau taeae kerisetiano, tae noa ˈtu ia Nathan H. Knorr, te peretiteni o te Watch Tower Bible and Tract Society i taua tau ra, ua fanaˈo rahi au i te tamahanahanaraa e te faaitoitoraa.
Aita matou i fanaˈo maoro i to matou tiamâraa i muri aˈe i te tamaˈi. I te matahiti 1948, ua haamata te mau Communiste i te haavî ia matou. E rave rahi mau taeae o te aratai ra i te ohipa a te mau Ite no Iehova i Tekolovakia, tei tapeahia i te matahiti 1952, e ua horoahia mai ia ˈu ra te hopoia e haapao i te mau amuiraa. I te matahiti 1954, ua tapea-atoa-hia vau e ua faautuahia e maha matahiti fare auri. Ua tuu-atoa-hia ta ˈu tamaiti ra o Ján, e ta ˈna tamaiti ra o Juraj, i roto i te fare auri no to raua tapearaa i to ratou tiaraa amui ore kerisetiano. Ua mau vau e piti matahiti i roto i te fare auri no Pankrác, i Prague. Ua faaorehia ˈtura ta ˈu utua i te matahiti 1956, e ua tuuhia mai au.
Inaha te tiamâraa!
I te pae hopea, i te matahiti 1989, aita te Faatereraa Communiste i faatere faahou ia Tekolovakia, e ua haamanahia ˈtura te ohipa a te mau Ite no Iehova. Ua nehenehe atura ïa matou e putuputu e e poro ma te tiamâ. I taua taime ra, fatata hoê hanere Ite e vai ra i Zahor, oia hoi 1 i nia 10 taata atoa i roto i te oire iti, e Ite ïa. Tau matahiti i teie nei, ua hamani matou i te hoê Piha rahi nehenehe no te Basileia i Zahor, tau 200 parahiraa.
E ere au i te mea oraora maitai faahou, na te mau taeae ïa e faahoro ia ˈu i te Piha no te Basileia. E oaoa na vau e haere i reira e e pahono i te Haapiiraa o Te Pare Tiairaa. Te oaoa iho â nei au ia ite i te mau tia o na ui e toru o to ˈu utuafare ia tavini ia Iehova, e tae noa ˈtu e rave rahi mootua. Ua tavini na hoê o ratou ei tiaau ratere a te mau Ite no Iehova i Tekolovakia e tae noa ˈtu i te taime a titau ai ta ˈna mau hopoia utuafare ia ˈna ia vaiiho i te ohipa ratere.
Te haamauruuru nei au ia Iehova no to ˈna faaitoitoraa ia ˈu i roto i ta ˈu mau taime tamataraa e rave rahi. No to ˈu huri-maite-raa i nia ia ˈna—“i tei ore e itea ia hiˈo ra”—i turu mai ia ˈu. (Hebera 11:27) Oia, ua ite au i to ˈna rima puai faaora. No reira, i teie nei atoa, te tamau nei au i te tutava i te haere i te mau putuputuraa a te amuiraa e i te faaite i to ˈna iˈoa i roto i te taviniraa huiraatira ia au i te maraa ia ˈu.
[Hohoˈa i te api 25]
Te Piha no te Basileia i Zahor
[Hohoˈa i te api 26]
Te haafaufaa nei au i te haamaitairaa e pahono i te Haapiiraa o Te Pare Tiairaa