Ua haapao Iehova ia matou i te tau opaniraa—Tuhaa 1
E rave rahi ahuru matahiti, ua manaˈonaˈo noa te mau Ite no Iehova i to ratou mau taeae i roto i te mau fenua i reira ua opanihia ta ratou mau ohipa kerisetiano. Te oaoa nei matou i te faaite atu i te tuhaa matamua o na tumu parau e toru o te faaite ra i te tahi mau ohipa o tei tupu. E mau aamu teie o tei faatiahia e te mau kerisetiano haapao maitai i roto i te fenua tei piihia i taua tau ra Helemani Hitia o te râ.
I TE matahiti 1944, ua tapeahia vau ei mau auri no te tamaˈi helemani, e ua rave au i te ohipa ei taata utuutu maˈi i te aua no Cumnock, i pihai iho ia Ayr, i Ekosia. Ua faatiahia vau ia haere i rapae i te aua, noa ˈtu e ua opanihia te faahoaraa ˈtu e te feia no taua vahi ra. Te ori haere ra vau i te hoê sabati, e ua farerei atura vau i te hoê taata o tei tamata i te faataa mai i te tahi mau mea no roto i te Bibilia. I muri aˈe, mea pinepine mâua i te ori-haere-raa.
I muri iho, ua titau maira oia ia ˈu i te hoê putuputuraa i te tahi fare. Mea atâta roa no ˈna, no te mea no roto vau i te hoê nunaa enemi. I taua taime ra, aita vau i ite e e Ite no Iehova oia—e taua putuputuraa ra, o te hoê ïa o ta ratou pǔpǔ haapiiraa bibilia iti. Noa ˈtu e aita vau i taa maitai i te auraa, te haamanaˈo ra vau i te hohoˈa o te hoê tamarii o tei ahuhia i te hoê ahu roa uouo, i pihai iho i te hoê liona e te hoê pinia mamoe. Ua putapû roa vau i teie hohoˈa o te ao apî, tei vauvauhia i roto i te buka bibilia a Isaia.
I te avaˈe titema 1947, ua tuuhia vau i rapae i te aua tapearaa. I to ˈu hoˈiraa ˈtu i ǒ ˈu i Helemani, ua faaipoipo atura vau ia Margit, o ta ˈu i matau na mua ˈˈe i te tamaˈi. Ua faaea ˈtura mâua i Zittau, i pihai iho i te mau otia fenua e o Polonia e o Tekolovakia. Tau mahana i muri iho, ua patoto maira te hoê Ite no Iehova i to mâua opani. Ua na ô atura vau i ta ˈu vahine: “Mai te peu e hoê â oia e te pǔpǔ o ta ˈu i farerei i Ekosia, e haere tâua na muri iho ia ratou.” I taua hebedoma ra, ua haere atu mâua i ta mâua putuputuraa matamua e te mau Ite.
I roto i te Bibilia, ua haapii aˈera mâua i te faufaaraa ia haere tamau i te mau putuputuraa kerisetiano e ia apiti i roto i te ohipa pororaa. Inaha, ua riro maira te mea ta te mau Ite i haapii na roto i te Bibilia ei ohipa faufaa roa ˈˈe i roto i to mâua oraraa. I muri aˈe, ua haamata ˈtura vau i te faatere i te hoê pǔpǔ haapiiraa bibilia. E i te avaˈe febuare 1950, ua ani maira e piti tiaau ratere kerisetiano e: “Eita anei oe e hinaaro e bapetizo?” I taua avatea iho ra, ua faataipe ihora mâua o Margit i to mâua pûpûraa ia mâua no te Atua na roto i te bapetizoraa.
Te haamataraa o te mau fifi
Tei roto o Zittau i te tuhaa Rusia o Helemani, e ua haamata te mau tutavaraa no te haafifi i te mau Ite no Iehova i te matahiti 1949. I muri aˈe e rave rahi mau fifi, ua noaa maira te tahi vahi no te faatupu i te hoê tairururaa iti i Bautzen. I muri iho, i te tau veavea, ua faaore-taue-noa-hia ˈtura te mau pereoo auahi taa ê i faanahohia no te hoê tairururaa mataeinaa rahi aˈe i Berlin. E mau tausani râ taata o tei tae mai.
Ua faahuehue-atoa-hia te mau putuputuraa a te amuiraa. E haere mai vetahi feia patoi no te tuô e no te hǐo. I te hoê taime, ua faahepohia matou ia tapea i te oreroraa parau a te hoê tiaau ratere. Ua pii te mau vea ia matou e peropheta e tohu i te mau ohipa riaria. Ua tae roa te mau vea i te parau e ua haaputuputu matou i nia i te mau aivi no te tiai e ia afaihia matou i roto i te mau ata. Ua faahiti atoa te mau vea i te parau a te tahi mau tamahine o tei faaite e ua tamata te mau Ite i te taoto ia ratou. Ua tauihia te parau ra e ‘te feia e pûpû atu ia ratou no Iehova, e noaa ia ratou te ora mure ore,’ e ua na ôhia ˈtura e te feia o tei taoto e te mau Ite, e noaa ïa ia ratou te ora mure ore.
I muri iho, ua pari-atoa-hia matou i te riroraa ei feia turu i te tamaˈi. Ua tatara-hape-hia ta matou parau no nia i te tamaˈi a te Atua o Aramagedo e ua parauhia e te faaitoito ra matou i te tataˈuraa no te mau mauhaa atomi e te tamaˈi. E parau maamaa anaˈe teie! Tera râ, i te avaˈe atete 1950, i to ˈu taeraa ˈtu no te rave i ta ˈu tuhaa po i te fare piaraa i reira vau e rave ai i te ohipa ei taata nenei, ua tapeahia ˈtura vau i te uputa. Ua parau maira te taata tiai o tei apeehia e te mutoi e: “Ua tihatihia oe. Te turu nei to outou mau taata i te tamaˈi.”
I to ˈu hoˈiraa ˈtu i te fare, ua topa te hau o Margit. “Eita oe e rave faahou i te ohipa i te maororaa po,” o ta ˈna ïa i parau. Aita mâua i haapeapea. Ua ite faahou mai ia ˈu te tahi ohipa i muri iho. Ua tiaturi mâua e na te Atua e haapao i te mau ohipa, e ua na reira iho â oia.
Ua opanihia ta matou ohipa
I te 31 no atete 1950, ua opanihia ˈtura te mau ohipa a te mau Ite no Iehova i te Repubilita Demotaratia no Helemani. E rave rahi tei tapeahia i muri iho. Ua haavahia te mau Ite, e ua faautuahia vetahi i te pohe. E piti taata no Zittau, tei hamani-ino-hia i roto i te mau aua tapearaa i te tau o te mau Nazis, o tei haruhia na te mau Communistes.
Ua tapeahia te taeae e haapao ra i ta matou amuiraa e ta ˈna atoa vahine. Ua vaiiho te feia o tei tapea ia raua i ta raua e piti tamarii nainai o raua anaˈe i te fare. Ua rave mai to raua papa e mama ruau ia raua, e i teie mahana, ua riro teie e piti tamahine ei vahine itoito i te faaiteraa i te Basileia o te Atua ia vetahi ê.
Ua tere te feia afaifai no ǒ mai i te mau amuiraa i Helemani Hitia o te râ ma te haere e te hoˈi mai i Berlin no te tii i te mau buka i te mau vahi faataahia i roto i te tuhaa fenua tiamâ no te pae tooa o te râ. E rave rahi i rotopu i teie feia afaifai itoito o tei tapeahia, o tei haavahia, e o tei faautuahia i te fare tapearaa.
Ua tae mai te mau tia mana i te poipoi roa no te paheru i to matou fare. Ua ite ê na matou e e haere mai ratou, no reira ua tuu atu vau i te mau parau atoa a te amuiraa, o ta ˈu e haapao ra, i roto i ta mâua fare vairaa tauihaa, i pihai iho i te hoê ofaaraa manu patia. Aita te mau manu i hauti mai ia ˈu, tera râ, i to te mau taata haamataraa i te maimi haere i taua vahi ra, ua î roa ˈtura ratou i te manu patia. Ua horo atura ratou pauroa no te paruru ia ratou!
Ua faaineine o Iehova ia matou i te opaniraa na roto i te ravea o te mau tairururaa i tupu i te matahiti 1949. Ua faaitoito te porotarama ia matou ia faarahi atu â i te haapiiraa tataitahi, i te haere i te mau putuputuraa, e i ta matou ohipa pororaa, e tae noa ˈtu i te tiaturiraa i te tahi e te tahi no te fanaˈo i te turu e te faaitoitoraa. Ua tauturu mau â te reira ia matou ia tapea i to matou haapao maitai. Inaha, noa ˈtu e ua faahapa pinepine e ua faaino mai te taata ia matou, aita matou i tâuˈa ˈtu.
Te faatupuraa i te mau putuputuraa i te tau opaniraa
I muri aˈe i te parau faaara no te opaniraa, ua farerei au e piti Ite no te paraparau e mea nafea ia tamau noa i te mau putuputuraa o ta matou amuiraa. Mea atâta ia haere i te mau putuputuraa, no te mea ia haru-noa-hia ˈtu te taata i reira, e tapeahia ïa oia i te fare auri. Ua haere atu matou e farerei i te mau Ite no to matou vahi. Ua taiâ rii vetahi, ua itoitohia râ matou i te iteraa e ua taa ia ratou tataitahi i te faufaaraa ia haere i te mau putuputuraa.
Ua horoa maira te hoê taata anaanatae i ta ˈna fare vairaa tauihaa ei vahi putuputuraa na matou. Noa ˈtu e ua faatiahia i ropu mau i te hoê faaapu, ma te itehia mai e te taata atoa, te vai ra i muri mai i taua fare ra te hoê opani o te matara ˈtu i nia i te hoê eˈa o tei hunahia e te uruaihere. No reira, eita e itehia ia tomo mai matou i roto e ia haere atu matou i rapae. I roto i te tau toetoe taatoa, ua riro teie fare tahito ei vahi fariiraa i ta matou mau putuputuraa tei turamahia e te mau mori hinu, maoti e 20 taata o te amui mai. E putuputu na matou i te mau hebedoma atoa no te haapii te vea Te Pare Tiairaa e no te Putuputuraa no te Taviniraa. Ua faatanohia te porotarama i te mau ohipa o ta matou e faaruru ra, ma te haafaufaa e e tia ia matou ia vai itoito noa i te pae varua. Ua putapû roa ˈˈera matou i te farii i teie taata tei anaanatae mai ei taeae apî no matou i roto i te parau mau.
I te afaraa o te mau matahiti 1950, ua mǎrû rii mai te mau utua a te tiribuna, e ua tuuhia vetahi mau taeae i rapae i te fare auri. E rave rahi o tei afaihia ˈtu i Helemani Tooa o te râ. I to ˈu aˈe pae, ua taui roa te mau ohipa ma te manaˈo-ore-hia i muri aˈe i te tere o te hoê taeae no Helemani Tooa o te râ mai.
Ta ˈu hopoia rahi matamua
Ua faaite mai te taeae e o Hans to ˈna iˈoa. I muri aˈe i ta matou aparauraa, ua anihia vau ia haere atu i te hoê vahi i Berlin. I to ˈu iteraa i te iˈoa i nia i te pateraa ǒe o te opani, ua titauhia ˈtura vau ia tomo atu. E piti taata o tei apiti mai ia ˈu e ua haamata raua i te hoê aparauraa anaanatae ma te ore râ e haapapu i te parau. Ua faaite maira raua i te tumu o teie farereiraa: “Ahiri e e horoahia na oe te tahi hopoia taa ê, e farii anei oe?”
“Papu maitai,” o ta ˈu ïa i pahono atu.
“Maitai roa,” o ta raua ïa i parau mai, “tera noa ta matou e hinaaro ra e ite. Ia maitai to oe tere i ǒ oe.”
E toru hebedoma i muri iho, ua anihia mai au e hoˈi i Berlin e ua tomo faahou atura vau i roto i taua piha ra. Ma te faatoro mai i te hoê hohoˈa o te fenua na te hiti ia Zittau, ua faaite maira te mau taeae i te tumu o teie aparauraa. “Aita ta matou e parau apî no ǒ mai i te mau Ite i teie vahi. E nehenehe anei oe e haere e hiˈo e eaha te ohipa e tupu ra?”
“Aita e peapea,” o ta ˈu ïa i pahono oioi atu. E vahi rahi teie, hau atu i te 100 kilometera te roa, mai Riesa mai e tae atu i Zittau, e e 50 kilometera te aano. E pereoo taataahi anaˈe to ˈu. I te iteraahia mai te mau Ite, ua arataihia ˈtu te taata tataitahi i roto i ta ˈna iho amuiraa, o tei tono atu i te hoê tia i Berlin no te rave mai i te mau buka e te mau faaueraa. Na roto i teie ravea, e apehia ïa te atâtaraa no te tahi atu mau amuiraa ia hamani ino noa ˈtu te feia mana toroa i te hoê amuiraa.
Te tiaturiraa ia Iehova
Noa ˈtu te hamani-ino-raa, ei auraroraa i te mau faaueraa a te Bibilia, aita matou i faaea i te haere na te mau fare no te afai i ta matou poroi no nia i te Basileia o te Atua. (Mataio 24:14; 28:19, 20; Ohipa 20:20) E haere atu matou i te mau fare tei faaitehia mai e te mau taata o ta matou i matau ê na, e ua farerei matou i te mau huru tupuraa faahiahia mau. I te tahi mau taime, ua tauihia ta matou mau hape ei haamaitairaa, mai ta te aamu i muri nei e faaite ra.
Ua horoahia mai te hoê fare te tia ia mâua ta ˈu vahine e haere atu e hiˈo, teie râ, ua hape te fare o ta mâua i haere. I te matararaa mai te opani, ua ite atura mâua i te hoê ahu mutoi i nia i te faatautauraa. Ua taui te hohoˈa mata o Margit; ua tupaipai to ˈu mafatu. E nehenehe mâua e mau i te fare auri. Ua pure haavitiviti noa ˈtura mâua.
“O vai orua?” o ta te taata i ani mai ma te reo teiaha. Aita mâua i aueue.
“Ua farerei ê na tâua,” o ta Margit ïa i parau, “aita râ vau e haamanaˈo ra ihea roa. E, te taa ra ia ˈu, e mutoi oe, e ere anei? Ua ite paha vau ia oe i ta oe raveraa ohipa.”
Ua tamǎrû te reira i te mau ohipa, e ua ani maira oia ma te reo auhoa e, “E Iehova outou?”
“E,” o ta ˈu ïa i parau atu, “e Ite no Iehova mâua, e e tia ia oe ia farii e e titauhia i te itoito no te patoto i to oe opani. Te anaanatae nei mâua ia oe.”
Ua titau aˈera oia ia mâua i roto i to ˈna fare. Ua haere atu mâua e farerei ia ˈna e rave rahi taime, e ua haamata ˈtura i te hoê haapiiraa bibilia. Ua riro maira taua taata nei ei taeae kerisetiano. Ua faaitoito teie ohipa i to matou tiaturi ia Iehova!
Mea pinepine te mau tuahine i te faaohipahia ei vea, e ua titau te reira e ia tuu ratou i to ratou tiaturi taatoa i roto ia Iehova. O te ohipa ïa i tupu i to Margit tereraa i Berlin no te tii i te mau buka. Ua hau atu i tei manaˈohia. Ua ravehia te hoê taura tarairaa ahu no te taamu i te afata teiaha tei î roa i te tauihaa. Mea maitai te mau ohipa atoa e tae roa ˈtu i te taime a paiuma ˈi o Margit i roto i te pereoo auahi. Ua haere maira te hoê mutoi no te otia fenua.
“Na vai teie afata, e eaha to roto?” o ta ˈna ïa i ani, ma te faatoro i te afata tauihaa.
“Na ˈu, e ahu to roto,” o ta Margit ïa i pahono atu.
Ma te tiaturi ore, ua faaue ihora oia ia tatarahia. Ma te haere mǎrû noa e ma te ite maitai i ta ˈna ohipa e rave ra, ua tatara ihora o Margit i te mau taamu tataitahi, e ua haamata ihora i te tataratara i te taura tarairaa ahu. I te mea e te ohipa a te mutoi otia fenua, o te haereraa na nia i te pereoo auahi i nia noa i te tahi atearaa e i muri iho, e tia ia ˈna ia pou no te rave i te tahi atu pereoo auahi no te hoˈi atu, ua haamata ihora oia i te riri. I te pae hopea, e toru noa taamu te toe ra, aita ˈtura oia i tiai faahou. “A faaatea ˈtu, e a rave ta oe otaa ahu!” o ta ˈna ïa i tuô.
Te aupururaa a Iehova
E nehenehe noa ta ˈu e taoto e maha hora i te po, no te mea e tia ia ˈu ia haapao i te mau ohipa a te amuiraa i te po. I muri aˈe i te hoê po ohipa, ua tupai maira te mau mutoi i to mâua opani i te hoê poipoi. Ua haere mai ratou no te paheru. Ua maoro roa no te huna i te tahi mea.
I te poipoi taatoa, ua paheru te mau mutoi i te fare taatoa, e ua haere roa ˈtu ratou e imi i roto i te vahi haumitiraa no te hiˈo ahiri e aita anei i hunahia te tahi mea i reira. Aita hoê i manaˈo noa ˈˈe e hiˈo i roto i to ˈu pereue tei faatautauhia. Ua huna oioi noa ˈtu vau i te mau parau i roto i te mau pute. Ua î te mau pute i te mau mea ta te mau mutoi e imi ra, teie râ, ua haere ratou e aore hoê aˈe i itehia mai.
I te tahi tau taime, i te avaˈe atete 1961, tei Berlin ïa vau. O ta ˈu ïa tiiraa hopea i te mau buka hou te Patu no Berlin e faatiahia ˈi. Ua apǐ roa te vahi tapaeraa pereoo auahi no Berlin i te taata a faaineine ai au i te hoˈi atu i Zittau. Ua tapea te pereoo auahi, e ua horo atura te mau taata atoa i nia i te tahua no te tomo i roto. Ma te turaihia e te nahoa taata, ua tia noa ˈtura vau i roto i te hoê tuhaa taata ore o te pereoo auahi. I to ˈu iho â paiumaraa ˈtu i roto, ua tamau ihora te taata tiai i te mau opani na rapaeau mai. Ua tia noa ˈtura vau o vau anaˈe iho i to ˈu vahi, area te tahi atu mau horo patete ra, ua haapue noa ïa ratou i roto i te toea o te pereoo auahi.
Ua faareva ˈtura matou i Zittau. No te tahi taime, o vau anaˈe i roto i taua pereoo ra. I muri iho, ua tapea ˈtura te pereoo auahi, e ua tatarahia ˈtura te mau opani. E mau ahuru faehau Rusia o tei tomo mai. I reira noa to ˈu iteraa e ua tomo vau i roto i te hoê pereoo i faataahia no te nuu Rusia. Ahiri e e nehenehe ta ˈu e tapuni i te hoê vahi. Tera râ, aita te mau faehau i haapao noa ˈˈe ia ˈu.
Ua tapae atura matou i Zittau, i reira ua tatarahia te mau opani o to matou pereoo, e ua ouˈa ˈtura te mau faehau i raro. Ua haamata ˈtura ratou i te paheru i te mau horo patete atoa i te vahi tapearaa pereoo auahi. O vau anaˈe tei ore i paheruhia. Ua aroha roa mai vetahi mau faehau ia ˈu, ma te manaˈo e e taata rahi vau.
I muri aˈe to matou iteraa i te faufaaraa o taua mau buka ra, no te mea ua faaea ta matou eˈa tiiraa buka no te hoê tau i te faatiaraahia te Patu no Berlin. Teie râ, ua ravai taua pueraa buka ra no te tauturu ia matou i roto e rave rahi mau avaˈe. I roto i taua area taime ra, ua ravehia te mau faanahoraa ia naeahia matou.
Ua afai mai te faatiaraa o te Patu no Berlin i te matahiti 1961 i te mau tauiraa no matou i Helemani Hitia o te râ. Teie râ, mai tei matauhia, na Iehova noâ i aratai i te mau ohipa. Ua tamau noa oia i te aupuru ia matou i raro aˈe i te opaniraa.—Faatiahia e Hermann Laube.
[Hohoˈa o Hermann e o Margit Laube i te api 26]
[Hohoˈa i te api 27]
Ua fanaˈo matou i te hoê tairururaa iti i Bautzen