Te maiti-maitai-raa i te maa

NOA ˈTU e te haapiihia nei te mau taote i teie nei tau ia rapaau i te maˈi, ua parau te hoê taote e: “E ere hoi ta matou ohipa i te haapaoraa i te oraora-maitai-raa. Te oraora-maitai-raa, e hopoia ïa na te taata tataitahi.”

Ua farii o Joe, tei faahitihia i roto i te tumu parau na mua ˈtu, i teie hopoia i muri aˈe i to ˈna tâpûraahia no te mea ua apǐ roa te uaua toto o to ˈna mafatu. Ua taui oia i ta ˈna maa e ua itea mai ia ˈna i te mau faahoperaa faahiahia mau. “E Joe, ua maitai mai te mau uaua toto o to oe mafatu,” o ta to ˈna taote ïa i faaite mai ma te oaoa. “Ua manuïa i to oe tauiraa i ta oe maa.”

Eaha te mau tauiraa ta tatou e nehenehe e rave i te pae no te maa? Nafea tatou ia haapao i ta tatou hopoia e atuatu i to tatou oraora-maitai-raa e e amu i te maa maitai no tatou?

Te ravea e fanaˈo ai i te maa maitai

Te ravea e fanaˈo ai i te maa maitai, o te maiti-maitai-raa ïa i rotopu i te mau maa e vai nei. No te tauturu i te maiti-maitai-raa i te maa, te faaitoito ra te Piha toroa Marite no te Faaapu ia amu no roto e maha pǔpǔ o te tabula o te mau maa.—A hiˈo i te tabula i te api 12.

I raro roa i teie tabula, te vai nei te mau ito tihota parauhia anoi, oia hoi te maa hamanihia i te huero, mai te faraoa, te maa huero, te raiti, e te pâte. O teie mau maa te niu o te maa maitai. Te piti o te pǔpǔ, e piti ïa tuhaa; hoê o te mau maa pota ïa, e te tahi, o te mau maa hotu. E mau ito tihota anoi atoa teie mau maa. E tia ia outou ia amu i te mau mahana atoa vetahi maa no roto i teie na pǔpǔ e toru.

Te toru o te pǔpǔ, e piti atoa ïa tuhaa. Hoê, o te mau maa ïa mai te û, te yaourt, e te pata paari; e te tahi, o te iˈo animala ïa, te moa, te iˈa, te pǐpǐ mǎrô, te huero moa, e te huero.a Eiaha e amu rahi roa i teie mau maa. No te aha? No te mea mea rahi te cholestérol e te meˈi î i roto, o te haamaraa hoi i te atâtaraa ia tupu te maˈi o te uaua toto o te mafatu e te mariri ai taata.

I te pae hopea, i nia roa i te tabula, te vai nei te hoê pǔpǔ iti tei roto te meˈi, te hinu, e te monamona. Mea iti roa te maa maitai no te tino i roto, e e tia ia amu varavara i teie mau maa. E tia ia rahi te maa e maitihia i te tuhaa raro roa o te tabula, e ia iti to te tuhaa nia roa.

Eiaha e amu i te hoê â huru maa no roto i te pǔpǔ taitahi i raro i te tabula, mea maitai aˈe râ ia tamata i te mau maa huru rau atoa no roto mai i taua mau pǔpǔ ra. Te tumu, e ere hoê â huru anoiraa maa e te maa parauhia fibre, to roto i te maa tataitahi. Ei hiˈoraa, mea rahi te vitami A e te C i roto i te tahi mau maa pota e te tahi mau maa hotu, area i roto i te tahi ra, mea rahi ïa te taoˈa parauhia acide folique, te taratiumu, e te auri.

Eita e maerehia e e rave rahi taata o tei maiti i te amu i te maa pota anaˈe. “Mea rahi te mau haapapuraa e faaite ra e mea iti aˈe te feia amu pota i te roohia i te poria-roa-raa, . . . te tumau, te maˈi mariri o te mahaha, e te inu-hua-raa i te ava,” o ta te vahine tuatapapa maa ïa o Johanna Dwyer i parau i roto i te hoê vea no nia i te maa (FDA Consumer). E taa ê atu i ta vetahi e manaˈo ra, ia haapao-maitai-hia, e nehenehe te mau tabula maa aita e iˈo animala to roto “e tuea e te rahiraa maa e faaitoitohia ra e te Tabula maa,” ia au i te tabula no 1995.

Te vahi faufaa roa no te mau taata atoa, oia hoi ia vai noa te rahiraa meˈi e amuhia i raro mai i te 30 % o te taatoaraa o te mau tarori, e te meˈi î i raro mai i te 10 %. E nehenehe outou e na reira, ma te ore e riro ei taata amu noa i te pota, e ma te ore e haapae roa i to outou au i te maa. Nafea ïa?

Te hoê ravea faufaa roa

“Te ravea, o te tauiraa ïa i te maa,” o ta te Taote ra o Peter O. Kwiterovich ïa e parau ra, no Te Fare haapiiraa tuatoru i te Toroa taote John Hopkins. “A amu i te maa mea iti te meˈi, te meˈi î, e te cholestérol, e a haapae i te maa mea rahi taua mau meˈi ra i roto.” A rave i te hinu raau tupu e te pata margarine, eiaha râ i te meˈi animala, te hinu paari, aore ra te ghee—e pata ateate teie e faaohipa-rahi-hia nei i Inidia. Eiaha e rave i te mau hinu raau tupu mai te hinu tamara e te hinu haari, mea rahi hoi te meˈi î i roto. E a faaiti roa mai i te mau faraoa monamona e hoohia nei i te fare toa—mai te firifiri, te faraoa monamona, te faraoa noˈanoˈa, e te pai—no te mea mea rahi te meˈi î i roto.

Hau atu, a rave i te û tâpûhia aore ra te û tei raro roa te meˈi (1 %), eiaha râ te û parauhia taatoa, te pata margarine eiaha râ te pata matauhia, e te mau pata paari meˈi raro roa eiaha râ te mau pata paari matauhia. A mono atoa te ice cream i te û paari, te sorbet, aore ra te yaourt paari meˈi raro roa. Te tahi atu ravea no te faaiti mai i te cholestérol i roto i ta outou maa, o te amuraa ïa hoê aore ra e piti rea huero moa i te hebedoma; a rave i te vahi uouo o te huero moa aore ra te huero moa hamanihia, ia tunu anaˈe outou i te maa aore ra ia hamani outou i te faraoa monamona.

Tei roto atoa te iˈo animala i te hoê â pǔpǔ e te moa e te iˈa i roto i te Tabula o te mau Maa. Teie râ, e mea iti aˈe te meˈi i roto i te iˈa, te moa, e te raoro i te taipuraa hoê, ia faaauhia i te mau iˈo mai te puaatoro, te mamoe, e te puaa, tei te huru o te mau vahi e tâpûhia e te huru tunuraa. Mea rahi iho â râ te meˈi î i roto i te iˈo puaatoro taviri, te toti, e te meˈi puaatoro. E rave rahi feia tuatapapa maa, o te faaitoito nei ia ore ia hau atu te iˈo animala meˈi ore, te iˈa, e te moa e amuhia, i te 170 garama i te mahana hoê. Noa ˈtu e e maa maitai roa te mau vaehaa mai te upaa, e tia râ ia haamanaˈo e mea rahi te cholestérol i roto.

I rotopu i te mau taime tamaaraa, e rave rahi mau taata mea au roa na ratou ia amuamu, i te umara putete farai anei, te aratita, te huero acajou, te faraoa noˈanoˈa, te monamona totora, e vetahi atu â. Te feia e ite nei i te faufaa o te maa maitatai, e mono ïa ratou i te reira i te mau maa amuamu meˈi ore, mai te huero to popaa euhia (parauhia popcorn) tei ore i anoihia i te pata aore ra i te miti papaa, te maa hotu, e te mau maa pota tunu-ore-hia mai te carotte, te céleri, e te brocoli.

A taio i te tarori

E mea maitai, ia amu rahi aˈe outou i te mau ito tihota anoi i te mau maa meˈi. E nehenehe hoi outou e pararai mai te peu e mea poria roa outou. Ia amu rahi aˈe outou i te maa huero, te maa pota, e te pǐpǐ, i te iˈo animala, e iti mai ïa te meˈi e haapuehia i nia i to outou tino.

Ua hinaaro o Rosa, tei faahitihia i roto i te piti o te tumu parau, e pararai e 25 kilo i roto i te hoê matahiti. No te faatopa i te hoê afa kilo, e tia ia ˈna ia haapae e 3 500 tarori i ta to ˈna tino e hinaaro ra. E nehenehe oia e na reira na roto i te faaitiraa i ta ˈna maa, aore ra i te faaetaetaraa tino. Ua opua ˈtura o Rosa e faaohipa i na ravea e piti. Ua faaiti oia i ta ˈna maa e 300 tarori i te mahana. E ua haere oia na raro tau 32 kilometera i te hebedoma, no te haapau e 1 500 tarori. Na roto i te haapao-maitai-raa i teie tabula, ua pararai oia hoê afa kilo i te hebedoma.

Ia haere outou i te fare tamaaraa

Mea au na te taata ia haere i te mau fare tamaaraa vitiviti. Tera râ, e tia ia haapao maitai, no te mea e mea rahi te meˈi î e te tarori i roto i ta ratou maa. Ei hiˈoraa, i roto i te hoê faraoa inai rahi aore ra e piti iˈo puaatoro to roto, e 525 e e 980 tarori ïa—e meˈi anaˈe te rahiraa. Mea pinepine, ua faraihia te mau maa tunu-vitiviti-hia, aore ra ua anoihia i te mau pata paari, te mau maa monamona, aore ra te mau hinu maa haaporia. E ere teie mau maa i te mea maitai no outou.

Mai te peu e te ora nei outou i roto i te hoê fenua i reira mea î maitai te mau mereti maa e pûpûhia mai i te mau fare tamaaraa, e tia ia haapao maitai i te rahiraa maa o ta outou e amu. Mai te peu e eita e pau ia outou, a ani ia afai outou i te toea i te fare. Te ani nei te tahi feia e hiˈopoa maitai nei i ta ratou maa, i te tahi noa maa amuamu, tei iti aˈe hoi i te mereti maa rahi. Te ani nei vetahi i te hoê mereti maa rahi no e piti taata, apitihia e te tahi salade. A haapao maitai atoa i te mau fare tamaaraa e pûpû nei i te maa taotia-ore-hia no te hoê tino moni au noa. E faahemaraa hoi teie mau vahi no te amu rahi i te maa!

E maa maitai no te taatoaraa

Te aro nei te feia no te pae Tooa o te râ ma i te poria-roa-raa e te tâpûhia nei ratou no te maˈi mafatu, te rapaauhia nei no te mariri ai taata, e te haamâuˈa rahi nei ratou i te moni no te rapaau ia ratou, area te mau rahiraa taata ra, aita ïa ratou e ravai ra i te maa aore ra te pohe nei i te poia. I roto râ i te ao apî i tǎpǔhia mai e te Atua, e ore roa te mau fifi i te pae no te maa. Te tǎpǔ ra te Bibilia e: “E riro hoi e maa sitona tei te fenua i nia i te tupuai o te mau mouˈa ra.” (Salamo 72:16) Ia tae i tera ra tau, e ite te taata e nafea ia fanaˈo i te maa pue noa ma te au inaha, te haapapu maira te Bibilia e: “E ore hoi to reira e parau e, Ua paruparu vau i te maˈi.”—Isaia 33:24.

Ua fatata roa mai te tau e fanaˈo ai tatou i te oraora-maitai-raa tia roa. A tiai noa ˈtu ai, e nehenehe tatou e tamata i te atuatu i to tatou oraora-maitai-raa na roto i te maiti-maitai-raa i ta tatou maa.

[Nota i raro i te api]

[Tumu parau tarenihia/Hohoˈa i te api 12]

Tabula o te mau maa

Mea maitai aˈe ia maiti rahi i te maa i raro roa i te Tabula o te mau Maa

Meˈi, hinu, e monamona

Eiaha e amu rahi roa

Û, yaourt, e pata paari Iˈo animala, moa, iˈa, pǐpǐ

2-3 taipuraa i te mahana mǎrô, huero moa, e huero

2-3 taipuraa i te mahana

Maa pota Maa hotu

3-5 taipuraa i te mahana 2-4 taipuraa i te mahana

Faraoa, maa huero, raiti, e pâte

6-11 taipuraa i te mahana

[Faaiteraa i te tumu]

No ǒ mai i te U.S. Department of Agriculture,

U.S. Department of Health and Human Services