Ia au i te Bibilia
Mea faufaa anei ta oe tiaturiraa?
“MEA AU AˈE NA TE TAATA E TIATURI I TE MEA TA ˈNA E HINAARO E TIATURI E E MEA MAU.”—FRANCIS BACON, 1561-1626, TAATA PAPAI E E TIA HAU NO BERETANE.
NO NIA i te mau haapiiraa faaroo, e rave rahi taata e manaˈo ra e te tiaturi nei te hoê taata ma te aau rotahi e ‘te vai ra te hoê Taata i nia’ e mai te peu e te here nei o ˈna i to ˈna taata-tupu, e ere i te mea faufaa mau no ˈna te mau tiaturiraa a vetahi ê. E nehenehe vetahi e faariro i te haapiiraa taa ê ta te mau pǔpǔ faaroo e turu nei no nia i te Atua, ta ˈna opuaraa, e te huru haamoriraa ia ˈna e e faaoti ratou e e ere i te mea hohonu te mau taa-ê-raa, mai te mau huru ahu atoa e oomohia nei e taua noâ taata ra. E manaˈo atoa paha ratou e ua ere-roa-hia i te feia e aimârô rahi nei no nia i teie mau huru taa-ê-raa te huru feruriraa o te kerisetianoraa mau.
Te farii nei te mau Papai e e ere te taatoaraa o te mau aparauraa no nia i te mau haapiiraa faaroo i te mea faufaa. Ei hiˈoraa, i roto i ta ˈna mau rata faauruahia i faataehia ia Timoteo ra, ua faahiti te aposetolo Paulo i te mau taata i faatupu i “te mârôraa tia ore.” Ua faataa o Paulo ia ratou e “ua aoaoa noa i te ui e te mârôraa parau.” (Timoteo 1, 6:4, 5) Ua haapii o ˈna ia Timoteo no nia i “te ui rii maamaa faufaa ore ra, eiaha roa ïa, ua itea hoi te reira e, o te mea ïa e tupu ai te mârô,” e ia haapii i te mau amuiraa “eiaha ratou e mârô i te parau rii faufaa ore ra.” (Timoteo 2, 2:14, 23) E rave rahi aimârôraa faaroo i to tatou nei tau tei tuea i teie faataaraa e ua haapapuhia e e haamâuˈaraa taime faufaa ore te reira.
Tera râ, te faataa ra anei te reira e mea faufaa ore te taatoaraa o te mau aparauraa no nia i te mau tiaturiraa faaroo? Eita tatou e haapae roa i te oomo i te ahu no te mea noa e eita te tahi mau ahu e ô, e ere anei? No reira, no te aha ïa e haapae ai i te taatoaraa o te aparauraa no nia i te mau tiaturiraa faaroo no te mea noa e mea faufaa ore te tahi mau uiraa faaroo? Te faaite ra te mau irava tapiri i te mau parau a Paulo faahitihia i nia nei, e ua faariro o ˈna i te mau haapiiraa ei tumu parau faufaa roa. Ua tamau noa oia i te faaara e e nehenehe te mau haapiiraa haavare e faaatea ê i te hoê taata i te faaroo, e ua haapii o ˈna ia Timoteo ia “aˈo atu . . . i te tahi pae eiaha ratou e haapii i te parau ěê.” (Timoteo 1, 1:3-7; 4:1; 6:3-5; Timoteo 2, 2:14-18, 23-26; 4:3, 4) E mea papu, eita o ˈna e faahiti i teie mau huru parau etaeta ahiri e e ere i te mea faufaa te mea i tiaturihia e te mau kerisetiano i te senekele matamua.
I roto i teie tupuraa, no te aha i horoahia ˈi te aˈoraa e eiaha e mârô no nia i te mau uiraa haapiiraa? No te mea i te tau o Paulo ua mârô te tahi mau taata—ta ˈna iho i faataa mai “te feia aau iino ra, e aore roa e parau mau ra”—i nia i te mau tumu parau haapiiraa no te hinaaro noa e faatahuri i te faaroo o vetahi ê. (Timoteo 1, 6:5) O te mau uiraa anaˈe i faahitihia e te feia aau ino ta Paulo i aˈo ia Timoteo ia ape i te aparau no nia i te mau tiaturiraa faaroo.
E mana anei te mau tiaturiraa i nia i te haerea?
Tera râ, e uiui paha vetahi e e mea puai anei te mana o ta tatou mau tiaturiraa faaroo i nia i te huru taata o ta tatou e riro mai—to tatou iho mau huru maitatai e te haerea. E nehenehe ratou e faariro i te mau tiaturiraa e te haerea ei mau tumu parau taa ê e piti e aita e taairaa, mai te hoê pereue e te piripou avae roa o te nehenehe e faatanohia aore ra e faatueahia ia au i te hinaaro o te taata oomo. I roto râ i te Bibilia, ua hau aˈe te mau tiaturiraa e te haerea i te hoê noa ahu tei faatanohia.
Te faaite nei te Bibilia i te hoê tuatiraa tahaa i rotopu i te mea ta tatou e tiaturi nei e to tatou huru taata. O te mau Pharisea faahua parau-tia i te tau o Iesu te hoê hiˈoraa e ua mana te mau tiaturiraa hape i nia i to ratou haerea. (Mataio 23:1-33; Luka 18:9-14) I te tahi aˈe pae, te horoa nei te Kolosa 3:10 i teie aˈoraa: “Ua faa-taata-apî, o tei faahouhia i te ite [papu] ra, mai te huru atoa o tei hamani ia ˈna ra.” A tapao na e ua faatuatihia te mana e ora ma te paieti i te titauraa i te hoê ite papu o te Atua.
Te faaauhia ra te parau heleni hurihia na roto i te parau ra ‘ite papu,’ o tei faahitihia e 20 taime i roto i te mau Papai kerisetiano heleni, i te ite mau, papu, aore ra taatoa. Te tatara nei te taata tuatapapa heleni i te Bibilia ra o Nathanael Culverwel i te reira mai te “ite maitai aˈe i te hoê ohipa ta ˈu i ite na na mua ˈˈe; te hoê manaˈo tano aˈe no nia i te hoê ohipa ta ˈu i ite atea na mua ˈˈe.” Mai te hoê taata hoo piru o te hiˈopoa ra i te hoê ofai maitatai roa no te haafaahiahia i to ˈna mau huru maitatai e to ˈna faufaaraa, e tia atoa ïa i te hoê kerisetiano ia hiˈopoa i te Parau a te Atua ia noaa mai te hoê ite mau, papu, e te taatoa o te Atua ta ˈna e tavini ra. Te titau atoa ra te reira i te iteraa i te huru o te Atua, ta ˈna mau opuaraa, ta ˈna mau faaueraa, e te mau haapiiraa atoa o te riro ei “hiroa parau mau”—taa ê roa i te tiaturi-noa-raa e ‘te vai ra te hoê Taata i nia.’—Timoteo 2, 1:13.
Te faahitihia ra te hoê hiˈoraa o te hotu e itehia i nia i te hoê taata aita i ite hohonu i te Atua i roto i te pene matamua o te rata faauruahia i to Roma. Te faahitihia ra no nia i te tahi mau taata e, “ite noâ ratou e, e Atua, . . . aore i hinaaro i te tapea i te Atua ma te ite [papu].” Na te aposetolo Paulo i faatia i te mau faahopearaa o ta ratou mau tiaturiraa hape: “Ua tuu noa ˈtura te Atua ia ratou i to ratou aau au ore ra, ia rave noa na ratou i te mau mea tia ore ra: ua îî i te mau parau-tia ore, e te taiata, te hauti, te nounou taoˈa, te riri; ua îî i te feii, te taparahi taata, te tamaˈi, te haavare, te tairoiro, e feia ohumu, e feia parau faaino, e te hinaaro ore i te Atua, e hamani ino, e teoteo, e faaahaaha, e imi mea ino ra, e faaroo ore i te metua, e haapao ore, e faarue faufaa, aore e aroha mau, e te riri mâha ore, e te aroha ore.”—Roma 1:21, 28-31.
E mea papu, ua mana roa te tiaturiraa a taua mau taata ra i nia i to ratou aravihi no te ora i te oraraa kerisetiano. I teie mahana atoa, e nehenehe e faaauhia te mau tiaturiraa e te haerea i te mau veuveu ahu tei nirahia no te horoa mai i te hoê ahu. Tera râ, e mea faufaa ia papu i te feia atoa e hinaaro ra e fanaˈo i te hamani maitai o te Atua e mea mau anei ta ratou mau tiaturiraa faaroo, tei niu-taatoa-hia i nia i te Parau a te Atua. No te mea te “hinaaro [ra te Atua] i te taata atoa ia ora, e ia noaa te ite [papu] i te parau mau.”—Timoteo 1, 2:4.
[Hohoˈa i te api 12]
Ua faaite te Pharisea faahua parau-tia i ta ˈna mau tiaturiraa