Te tahi tauturu no te mau huma
MAI TE PEU e aita e taata i roohia i te maˈi i te pae o to ˈna mau tumu ite i roto i to ratou utuafare fetii, eita te feia tei ore i farerei i taua fifi ra e tâuˈa i taua huru huma ra. E tia mau â hoi e ia haapaohia ratou. I te fenua Beretane, te aparau-rahi-hia nei no nia i to ratou faaôraa mai i roto i te totaiete i te fenua Beretane.
Ua roohia o Jack Ashley, auvaha iriti ture i te Fare Apooraa beretane, i te turi. Te haapapu ra oia, na roto i teie mau parau, i te faufaaraa e ia taa-maitai-hia to ratou huru: “Aita te rahiraa o te taata e taa maitai ra i te mau fifi e farereihia ra e te feia turi. Na mua roa, te tiai ra [te feia turi] e ia tâuˈahia ratou, ia itehia te fifiraa o to ratou maˈi huma, e ia faaitehia te faatura no to ratou iho mau huru maitai tei ore roa i ino, i roto noa râ i te feruriraa o vetahi pae.” — Na matou e haapapu nei.
E ere no te mea e ua roohia te hoê taata i te turi, ua ino atoa ïa ta ˈna mau ravea i te pae o te feruriraa. Tera râ, ua tapao te hoê vahine maramarama tei roohia i te turi e te faariro mai nei te tahi mau taata ia ˈna mai te hoê vahine maamaa. I te hoê mahana, a tauaparau ai raua ta ˈna tane e te hoê tia no te pu o te parururaa, ua ani atu teie taata ia raua no te aha raua e hiˈo tamau ai ia ˈna. Ua taa maitai atura ia ˈna i to raua fifi i to raua faataaraa ˈtu e ua roohia raua i te turi e te tamata noa ra raua i te taio i nia i to ˈna utu.
Oia atoa, mea pinepine te tahi pae i te huru ê roa i mua i te hoê matapo. Ei hiˈoraa, noa ˈtu e ua ineine te rahiraa o te mau taata i te tauturu atu i te hoê matapo o te tiai ra no te haere i te tahi aˈe pae o te purumu, eita pauroa e faaea mai no te tauturu ia ˈna. No te aha? Mea pinepine, no te mea te mǎtaˈu nei ratou i te huru ta taua taata huma ra e faaite mai ia pûpû anaˈe ratou i te tauturu. Tera râ, e farii-maitai-hia taua tauturu ra ia pûpû-anaˈe-hia na roto i te faatura e te hoê reo mǎrû mai ta tatou e paraparau ra i te hoê taata paari aore ra te hoê taata tei î roa i te tauihaa. Mea maitai ïa faaruru i taua huru manaˈo ra e e pûpû atu ai tatou i te tauturu na roto i te mǎrû.
Mai te peu e e titauhia ia outou ia faaore hoê o na tumu ite e pae to outou, peneiaˈe e maiti outou i te hauˈaraa, no te mea te manaˈohia ra e e ere oia i te mea faufaa roa. Ua peapea roa râ te hoê vahine aita ta ˈna e nehenehe faahou e hauˈa, i te na ôraa e: “Ua ite vau i te hoê huma i roto e rave rahi tuhaa. Mea au roa na ˈu i te tunu i te maa, i teie nei râ, eita ta ˈu e nehenehe faahou. E faarahi roa vau i te tamiti aore ra aita i navai.”
No reira, mea peapea roa ia moe taua huru ra, noa ˈtu te manaˈohia ra e mea iti roa to ˈna faufaa. Ia au i te parau a Ellis Douek, no te fare maˈi Guy i Lonedona, “e tia ia haapao-maitai-hia [te ereraahia i te hauˈaraa]. Aita te rahiraa o te taata i roohia i taua maˈi ra e anaanatae faahou ra, ua topa atoa te tahi pae i roto i te hepohepo rahi. Te manaˈo nei ratou e te ora nei ratou i roto i te hoê ao anaanatae ore. E nehenehe te hauˈaraa e ohipa mai i nia i to tatou mau huru i te pae o te manaˈo hohonu hau atu i tei manaˈohia”.
E nehenehe te fifi rahi o te huma i te pae o te tino e taui rahi no nia i te hoê taata e tae atu i te tahi taata. Ua turi ino roa vetahi, e aita te tariˈa e faaroo faahou ra, area râ te tahi pae, aita ïa ratou e faaroo maitai ra i roto noa i te mau huru tupuraa taa ê, ei hiˈoraa ia puai roa anaˈe te maniania i muri mai. I te tupuraa mau, e nehenehe te rahiraa o te feia aita e faaroo maitai ra e faaroo i te tahi mau taˈi, noa ˈtu e aita ratou e ite ra i te parau. Hoê â huru no te hiˈoraa. Ua po roa te mata o te tahi mau taata. Teie nei râ, i te mau fenua Etats-Unis, e parauhia te hoê taata ei matapo ia ite noa oia i te hoê atearaa e 6 metera (na roto i te tamauraa i te titia mata aore ra te mau hiˈo iti nainai e tuuhia i nia iho i te orio mata, ta te hoê taata e ite maitai ra i te hoê atearaa e 60 metera.
Te tauturu a te ravea aravihi
Te vai ra ta te feia aravihi te hoê anairaa matini no te faito i te aanoraa o te maˈi huma. Inaha, e nehenehe te tahi ravea e haapapu i te faito e nehenehe ai e faaroo, e i muri aˈe, e tamata te mau taote e imi i te tumu o te fifi. No roto mai anei te fifi i te hoê hape no te afairaa i te mau puai uira i roto i te roro? E nehenehe anei e faaore i te mau ino na roto i te ravea o te tâpûraa?
Oia atoa, e faito te mau taote rapaau mata i te mau ravea a te mata. E tauturu ta ratou faahopearaa i te mau taote no te haapapu i te tumu o te maˈi o te mata e no te faaau i te hoê rapaauraa e tano maitai. Fatata 95 % o te mau tumu o te maˈi matapo, mea tupu ïa na roto mai i te maˈi e te tahi atu, na roto i te mau pepe.
Ia papu-maitai-hia te tumu e te hohonuraa o te huma, e nehenehe e hiˈopoa i te mau ravea no te faaafaro i te reira. Te faaau maira te ravea aravihi i te tahi mau ohipa no te haamaitai i te mau tumu ite tei iino. No te feia aita e faaroo maitai ra, te vai ra te mau matini faaterehia e te taoˈa horoa ito, e e faahaerehia te hoê tuhaa, i hamani-maitai-hia, i roto i te tariˈa. E faaohipa taua mau matini ra i te tahi taˈi tamau i roto i te tariˈa, ia nehenehe te taata maˈi e faaroo rii noa i te mau aparauraa. Te feia e fifi ra i te pae o te mata, e faaau-pinepine-hia e ia tamau ratou i te titia mata aore ra te mau hiˈo iti nainai e tuuhia i nia iho i te orio mata. E noaa mai te haamaitairaa rahi no te rahiraa o te taata, na roto i te faaohiparaa i te mau taoˈa iti mai te hiˈo o te nehenehe e faarahi i te mau taoˈa. Ua tauturuhia vetahi pae na roto i te fariiraa e ia tâpûhia to ratou mata no te haamaitai i to ratou hiˈoraa mai.
E nehenehe te ereraa o te hauˈaraa e faatupuhia e te manumanu o te ihu, te mau maˈi hupe tamau aore ra te mau fifi tei taatihia i te ihu. Ua itehia nafea ia rapaau e ia faaora e rave rahi o taua mau maˈi ra.
Noa ˈtu e mea pinepine e nehenehe ta te taote e ta te ravea aravihi e haamaitai i te huru o te feia i roohia i te fifi i te pae o te tumu ite, te vai ra râ te tahi atu â mau ravea e horoa mai i te hoê tamǎrûraa papu maitai.
Ta ˈna iho mau tutavaraa
No te mea e aita te hoê tâpûraa e manaˈo-pinepine-hia aore ra e manuïa pinepine, te tamata nei e rave rahi taata maˈi i te faaiti i te mau hopearaa iino o to ratou maˈi huma ma te faaohipa i ta ratou mau ravea ma te maitai aˈe, maori ra ma te faatupu-rahi-raa i to ratou mau ite e to ratou mau ô. Te itehia ra te hoê hiˈoraa faahiahia mau i nia ia Helen Keller, no te mea ua riro mai taua vahine ra, e tariˈa turi hoi e te matapo, ei vahine papai buka e ei vahine aravihi i te pae o te haapiiraa i te tamarii. Mai ia ˈna atoa, te vai ra e rave rahi feia huma teie e ohipa nei ma te aravihi i roto i te mau huru tuhaa atoa.
Ia turaihia te hoê taata huma ia faarahi i ta ˈna mau ravea aravihi, e nehenehe e noaa mai ia ˈna i te faaohipa i ta ˈna iho mau ravea e e nehenehe oia e haafaufaa ia ˈna iho ma te ore e titau i te tauturu o vetahi pae, ma te ore e faahiti atu i te tauturu ta ˈna e nehenehe e horoa no vetahi ê. Ua parau o Janice, e tariˈa turi hoi e e matapo atoa, e: “Mea puai roa te ravea o te monoraa [i te pae o te tino]. Mea maere mau ia hiˈo e ua poiete mai te Atua ra o Iehova ia tatou ma te faahiahia, ia nehenehe tatou e mono atu i te ohipa a te hoê melo i roohia i te fifi.”
Te mau auraa maitai o te faaora
Te faaea nei e rave rahi taata tariˈa turi aore ra e matapo ratou anaˈe iho. Aita to ratou e hoa. Nafea ïa e nehenehe ai e haamâha i taua hinaaro faufaa mau ra?
E nehenehe te hoê animala rata e riro ei tauturu rahi i te tahi taime. Peneiaˈe e itehia te tahoêraa mau i rotopu i te taata e te animala, ia hiˈohia te urî a te matapo. Te manaˈo nei o Michael Tucker, taata haapii i te urî a te matapo e taata papai i te buka ra Te mata e aratai (beretane) e, e faaô te oraraa e te hoê urî aratai i te matapo i roto i te hoê ao apî mau, ma te horoa ˈtu na ˈna i “te tiamâraa, te raveraa i ta ˈna iho ohipa, te neheneheraa e haere e te hoê hoa na muri ia ˈna ra”. Te vai atoa ra te mau urî no te mau taata tariˈa turi.
E nehenehe atoa e rave rahi huma e huti mai i te maitai ia vai mai te hoê animala rata ia ratou ra. Ua parau te tia o te hoê pu e opere ra i te mau animala rata na te feia maˈi e na te feia ruhiruhia e: “Aita outou e ite i to ratou oaoa. Te feia teie e faaea noa nei ratou anaˈe iho, mea fifi hoi na ratou i te paraparau ia vetahi ê, e pahono mai ïa ratou i te mau aniraa a te hoê animala.” Tera râ, eiaha râ te mau maitai e horoahia mai e te hoê animala rata e haamoe i te hopoia e ia atuatu ia ˈna iho.
Oia mau, e nehenehe te hoê huma e haapaari i te mau auraa taa ê e ta ˈna animala, tera râ, te horoa mai nei te mau taairaa e te taata i te hoê tauturu hau atu â.
Te hoê tauaparauraa maitai
E tuati maitai aˈe te manaˈo i rotopu i te feia e roohia ra i te fifi i te pae o te tino e te feia e hinaaro ra e tauturu ia ratou, mai te peu e e faatupuhia te hoê tauaparauraa maitai. Nafea râ hoi ia rave mai te peu e o te mau huru o te tauaparauraa iho tei ino? I reira te faaohiparaa i te ravea a te matapo no te taio, te paraparauraa e te rima e te taioraa i nia i te utu i te tauturu e rave rahi taata.
I te matahiti 1824, ua itehia ia Louis Braille, te hoê taurearea farani haere haapiiraa e e matapo hoi, i te 15raa o to ˈna matahiti, i te hoê ravea no te taioraa na roto i te hoê anairaa pereota e te mau reni o te nehenehe e tapeapeahia. E pae matahiti i muri iho, ua nenei oia i ta ˈna ravea tuiroo o te mau periota. E nehenehe taua ravea ra, faatupuhia e te mau pǔpǔ e ono periota, na roto e 63 amuiraa e nehenehe ïa e ravehia, e faahohoˈa mai i te piapa, te faatomaraa e te mau numera. No te feia matapo e haapii ra i te taio i te papai a te matapo, e tia ia ratou ia horoa i te taime e te ravea ma te itoito. Tera râ, ma te ore e hohora ˈtu i taua ohipa ra mai te hoê fifi aita e nehenehe e aro, te haapapu ra te buka ra La pratique du Braille, neneihia e te Unesco (Faanahonahoraa a te mau Hau amui no te haapiiraa, te haapueraa ite e te peu), i teie mau parau e: “E tia ia tapao mai e e ravea ta te taata na roto i te fafaraa no te taa i te mau papai o te ravea papairaa a te matapo.”
Ua faaite te mau tuatapaparaa no nia i te ravea no te taio i te papai a te matapo e mea oioi aˈe e mea aravihi aˈe te feia e faaohipa ra i to ratou na rima tohu e piti. Ma te faahaere mǎrû noa to ratou rimarima i nia i te mau tapao e nehenehe e tapeapeahia e to ratou rima tohu, e naeahia ia ratou i raro aˈe i te afaraa o te vitiviti o te hoê taata taio i te hoê buka papai aita to ˈna e maˈi.
No te mea te rahi noa ˈtura te mau buka papai i iritihia na roto i te papai a te matapo aore ra i faaharuharuhia i nia i te mau ripene, te vai ra ïa e rave rahi faufaa i te pae o te buka no te tauturu i te feia matapo. Te faufaa matamua roa, o te Bibilia ïa, e nehenehe e noaa mai na roto i te mau ripene i pihai iho i te feia nenei i teie nei vea. Te faaharuharu atoa ra matou i nia i te mau ripene te mau buka ra Faaroo i te Orometua rahi e Ta ˈu buka aamu bibilia (na roto i te reo farani).
No nia i te paraparauraa e te rima, ua parau te feia tuatapapa o J. Kyle e o B. Woll e, e faatupu te taa-maitai-raa o taua huru paraparau i “te tuhaa matamua no te faatopa i te mau fifi e faataa ê ra i te feia turi”. Maoti taua ravea tauaparauraa aravihi ra, e faaea te feia turi ma te peapea ore i rotopu ia ratou iho. Ua riro te haapiiraa i te paraparauraa e te rima ei ravea faahiahia mau na te feia e paraparau e e faaroo maitai ra. E tahoê ïa te reira i na pûpû e piti, e nehenehe ïa ratou e tauturu ia ratou iho. E haapii te feia aita i roohia i taua fifi ra i te hoê reo apî e e haafaufaa ratou i to ratou huru oraraa, area te feia turi ra, e mahuti mǎrû rii mai ïa ratou mai roto mai i to ratou faataa-ê-noa-raa ia ratou.
Mea faahiahia ia tapao mai e aita te feia turi mai to ratou fanauraahia mai aore ra tei turi i to ratou vai-apî-raa e faariro ra ia ratou mai te taata huma. Aita roa ratou e manaˈo ra e e mea taa ê ratou i te feia e faaroo ra, tera râ, e reo e e huru oraraa taa ê to ratou. Area te feia turi i muri aˈe i te hoê ati aore ra i te hoê maˈi, mea taa ê roa ïa te faahopearaa i te pae o te feruriraa; te ite hohonu nei ratou i te hoê huru faufaa ore. No te rahiraa i rotopu ia ratou, ua riro te paraparauraa e te rima ei ravea teimaha, no te mea te faahepo maira te reira e ia haapii i te hoê reo apî roa. I te pae hopea, e rave rahi teie e maiti ra i te tamata i te taio i nia i te utu ma te faaitoito i te tamau i te paraparau e te ravea o te vaha.
Eita ïa te taaraa i te mau manaˈo hohonu o te feia huma e te tauaparauraa ˈtu ia ratou e faaore i te tumu o te fifi. Te vai noa ra te maˈi huma. Mai te peu e te vai ra te ravea no te faaore i te reira, e ore atoa ïa te mau tuea-ore-raa, te mau ohipa tia ore e te mau fifi e faatupuhia e ana. E nehenehe anei râ te reira i te tupu mai?
[Tumu parau tarenihia i te api 5]
Ta ˈna iho mau tutavaraa
1. Te maramarama. A tamata i te haapue faarahi mai i te mau haamaramaramaraa no nia i to outou maˈi huma e te mau ravea no te faaafaro i te reira.
2. Te haavarevare-ore-raa. A faaite atu i to outou mau manaˈo e a farii i to outou maˈi huma.
3. Te tahoêraa i te mau manaˈo. A imi na i te ravea ia ore te tahi e huru ê e a faaite ia ratou eaha te ravea hau aˈe no te tauturu ia outou.
4. Te mau ohiparaa. A rave atu i te tahi ravea no te faaohipa i te tino aore ra i te feruriraa no te aro i te hepohepo rahi.
5. Te itoito. A mono atu i to outou manaˈo faufaa ore, ma te faaohipa i to outou puai i roto i te mau ohipa aravihi mau no outou.
[Tumu parau tarenihia i te api 6]
Te ohipa ta te tahi pae e nehenehe e rave
1. A tamata i te rave i te parahiraa o te feia tei roohia i te fifi i te pae o te tumu ite.
2. A titau atu ia ratou ia apiti mai i roto i ta outou mau ohipa o te mau mahana atoa. Eiaha e tuu ia ratou i te hiti.
3. A horoa ˈtu na ratou i te tahi ohipa, ia ite ratou e mea faufaa roa ratou.
4. A faaroo atu ia ratou ia tamata ratou i te faaite i to ratou mau manaˈo hohonu.
5. Ia hinaaro-anaˈe-hia te hoê ohipa taa ê, a imi i te mau ravea atoa no te haamâha i taua hinaaro ra ma te tahoê atu i te taata huma.
[Hohoˈa i te api 7]
E tariˈa turi to Janice (i te pae aui) e e matapo atoa, eita râ te reira e opani ia ˈna ia riro ei vahine poro tamau.
[Hohoˈa i te api 8]
E nehenehe te hoê animala rata e horoa mai i te hoê huru faahoaraa.