Te pohe-taue-raa o te aiû fanau apî—E nehenehe anei e paruru i te aiû?
“No te arai i te pohe-taue-raa o te aiû i rotopu i te mau tamarii ataâta roa, ua faaohipa-pinepine-hia te mau matini tiairaa i te fare iho i te mau matahiti i mairi aˈenei.”—“Pediatrics”, tiunu 1986.
TEIE RÂ te uiraa: e nehenehe anei te hoê ravea no te tiai i te aiû, aore ra matini tiairaa, i te fare iho e faaara mai e e pohe taue te aiû? Tau tausani metua tei faaohipa na aore ra o te tamau noa nei i te faaohipa i teie huru ravea. E taaihia te aiû iti i te hoê matini o te faatupu i te hoê faaararaa ia tupu te tahi fifi i te pae no te mafatu aore ra no te hutiraa i te aho. Ia au i te vea ra Science News, fatata 40 000 e tae atu i te 45 000 o taua mau matini tiairaa e tere i te fare ra, e faaohipahia nei i te mau Etats-Unis, e te hamanihia nei 10 000 e tae atu i te 15 000 i te matahiti. Eita teie matini e faaohipa-maoro-hia, inaha te area taime ataâta no te maˈi e haapohe taue i te tamarii, o na avae hoê ahuru e ma piti matamua ïa. Te faaora mau ra anei teie mau matini i te mau aiû?
Ua rave te taote Ehud Krongrad e te vahine utuutu maˈi ra o Linda O’Neill, no te Fare maˈi na te mau tamarii no te Haapiiraa tuatoru Columbia (New York), i te hoê tuatapaparaa i nia e 20 aiû iti i parauhia e “mea ataâta roa”. Ia au i taua nau taata ra, mea fifi roa ia faataa o vai mau na te mau tamarii e roohia iho â i te maˈi e o te titau mau nei i te hoê matini i te fare. Te manaˈo nei raua e “aita e vai ra i teie nei, te hoê tamatamataraa papu maitai e te nehenehe e tiaturihia, te tia ia pee atu e o te faaite mai e tera te aiû ataâta roa”.
Te faaite maira raua e, i mua i te mau huru o ta ratou aiû, e pinepine te mau metua i te faaite i te hoê hiˈoraa aifaito ore. “Aita te rahiraa o te mau tapao faaararaa, ta te mau metua hoi e faariro nei ei mau faaararaa papu i taaihia i te mau fifi i te pae tino, e tupu mai maoti te hoê ereraa i te pae no te mafatu”, ta raua ïa e haapapu mai nei. Oia mau, “te faaite maira [ta raua mau maimiraa] e aita i itehia te hoê noa ˈˈe tapao huru ê, e te faufaa hoi i te pae clinique, i nia i te rahiraa o te mau aiû iti o te pohe taue noa”. Na te reira i turai ia George Little, no te haapiiraa a te mau taote no Dartmouth, ia parau e: “Mai te peu e e niu te mau taote i ta ratou opuaraa i nia i te mau tumu no roto mai i te manaˈo o te feia aravihi i roto i taua tuhaa ra, te manaˈo nei au e e topa mai te faaohiparaa i te mau matini tiairaa no te faaara ia faaea te aiû iti i te huti i te aho.”
Te haapapu maira teie faataaraa i te mau parau ta te taote hiˈopoa i faatae atu ia Tottie, tei faahitihia i roto i te tumu parau matamua: “Aita hoê aˈe mea ta oe e nehenehe e rave na mua ˈtu no te paruru i ta oe aiû. Noa ˈtu e tei pihai iho oe i to ˈna roi e te hoê matini tiairaa, aita ta oe e ravea no te faaora ia ˈna. E tupu taue noa te reira e eita e nehenehe e apehia. I te tahi mau taime, e faaea taue noa te mau mea atoa, e aita hoi i itehia ˈtura e no te aha râ.” Inaha, ua taotiahia te ite aravihi e te ite a te mau taote i roto i te mau tuhaa huru rau, e aita hoi te pohe-taue-raa o te aiû i taahia ˈtura.
E tia atoa ia ara i te uira e faaohipahia no te faatere i te matini tiairaa. No reira, ua faataa mai te hoê tumu parau a te vea ra Pediatrics e “e tia ia faaarahia te feia haapao i te pae no te rapaauraa e te feia e faaohipa i teie matini no nia i te huru ataâta o te hoê matini tiairaa i roto i te hoê fare, mai te peu iho â râ e te vai ra i reira te tahi atu mau tamarii nainai”. E nehenehe te hoê taura uira tei ore i tamauhia e huti i te anaanatae o te tamarii; mai te peu noa ˈtu e te vai ra te hoê vahi e nehenehe oia e faatuati i te reira i pihai iho, e haruhia ïa oia aore ra e papaa roa oia. No reira, e tia ia ara maitai mai te peu e e faaohipahia te hoê matini tiairaa e te vai ra te tahi mau tamarii i reira.
Te mau aiû i ora mai
E parauhia te hoê tamarii tei nehenehe e faaara-faahou-hia mai e e aiû i ora mai, inaha ua faaea hoi oia i te huti i te aho e mai te huru ra e ua pohe oia. E haru oioi paha to ˈna metua tane aore ra to ˈna metua vahine, tei hitimaue i te iteraa ˈtu e aita o ˈna e huti faahou ra i te aho, ia ˈna no te horo atu e imi i te tauturu aore ra no te ru atu i te fare maˈi fatata roa ˈˈe. I te tahi taime, na roto i taua ohipa taue ra, e nehenehe te mafatu e te hutiraa aho e tere faahou, e e ora mai te aiû iti e aita e faufaa te hoê taurumiraa i nia i te vahi o te mafatu aore ra te hoê faaararaa i te mafatu e te hutiraa aho.
E nehenehe atoa te mau aiû i pohe taue noa, i roohia na mua ˈtu i taua mau huru fifi ra. Ia au i te taote ra o Marie Valdes-Dapena, ‘mea ataâta roa no te mau aiû i ora mai, e nehenehe hoi ratou e pohe taue noa’. Inaha, teie te manaˈo o te mau taote: “Na te faanahoraa i roto i te roro e faatere i te tupaipairaa o te mafatu e te hutiraa aho e ua fatata roa matou i te papu e te mau aiû iti i pohe taue e te mau aiû e nehenehe e roohia ˈtu i teie maˈi, aita ïa te hutiraa aho e faatere-maitai-hia ra e te roro.” Aita râ e taahia ra te tumu o te reira.
Teie ïa te auraa o te parau ra “pohe-taue-raa o te aiû fanau apî”, te poheraa te hoê aiû i roto i te mau tupuraa taa-ore-hia. Aita te tâpûraa e te hiˈopoaraa i te taatoaraa o te tino e horoa mai nei i te hoê noa ˈˈe faataaraa papu no nia i te tumu o te pohe. Hau atu, ia au i te mau maimiraa i teie mahana, mea pinepine eita te ati e nehenehe e manaˈo-oioi-hia aore ra e araihia. Inaha, ia pohe te hoê aiû iti — na roto i te maˈi e haapohe taue i te tamarii aore ra no te tahi atu tumu — nafea te mau metua ia faatitiaifaro atu i taua poheraa ra? Eaha ta ratou e nehenehe e rave no te faaruru i to ratou mauiui?
[Hohoˈa i te api 21]
Te hoê aiû iti i taaihia i te hoê matini e faaara ia faaea o ˈna i te huti i te aho.