Te ohipa aro i muri mai i te peu hiˈohiˈo
A PAE SENEKELE i teie nei, ua hamani-ino-hia te feia tei parihia e te rave ra ratou i te ohipa tahutahu, na te Tiribuna a te Ekalesia katolika. I te matahiti 1484, ua turu te hoê faaiteraa parau a te pâpa i te feia no te Tiribuna a te Ekalesia katolika i roto i ta ratou auauraa i te mau taata tahutahu. Ua tae roa i te neneihia te buka ra Malleus Maleficarium (Te hamara a te mau tahutahu), i roto i taua buka ra te parauhia ra e mea ino roa ˈtu te ohipa tahutahu ereere i te manaˈo hape i te pae faaroo e te pae politita. E e mau tausani taata tei haapohehia.
I to tatou nei tau, ua farii mǎrû noa te taata i te hoê huru manaˈo taa ê roa no nia i te mau ohipa maere o ta te ite aivanaa e ore roa e nehenehe e faataa mai. Te parauhia ra e ua tupu taua tauiraa ra i te huru manaˈo i te matahiti 1848 ra, matahiti i faaroo ai teie na vahine taurearea toopiti ra, o Margaret e o Kate Fox, i te mau tupaipairaa maere i roto i to raua fare, i roto i te Hau no New York i te Fenua Marite. Ua manaˈo raua e te imi ra te mau taata no te ao varua i te ravea no te aparau mai ia raua, e ua faaitoito raua i te haamau i te hoê faanahoraa papai ia nehenehe ratou e aparau ma te taa-maitai-hia. Ua haamau raua i te aparauraa e ua faataehia mai ia raua ra te mau poroi.
Ua faatupu te parau no nia i ta raua ohipa i te hoê manuïaraa rahi e ua turai i te mau taata e rave rahi ia anaanatae i te mau ohipa maere matau-ore-hia e tatou nei. I roto i te tahi atu mau faahopearaa, ua faanahohia te ohipa tahutahu i roto i te haapaoraa e ua huti mai te reira i te mau taata e rave rahi tei hinaaro e aparau atu i to ratou feia herehia tei pohe.
Tuatapaparaa i te pae ite aivanaa no te mau ohipa maere matau-ore-hia e tatou nei
Ua faatupu taua mau ohipa matau-ore-hia e tatou nei ra i te tahi atu â faahopearaa: te haamauraa i te mau taatiraa no te tuatapaparaa i teie mau ohipa i te pae ite aivanaa, tuatapaparaa tei parauhia e parapsychologie aore ra maimiraa métapsychique.
Mea maoro i teie nei to te ite aivanaa tahito patoiraa i taua mau tuatapaparaa ra. I te matahiti 1882 râ, ua haamauhia hoê taiete no nia i te parapsychologie (Society for Psychical Research) i Lonedona. Ta ˈna ohipa o te “hiˈopoaraa ïa eiaha ma te au ore e te pae tahi noa e i roto i te hoê feruriraa ite aivanaa i te mau mea ta te taata e nehenehe e rave, mea papu aore ra mea manaˈo-noa-hia, e tei ore e nehenehe e faataahia na roto i te mau ravea o te mau haapiiraa fariihia e te taatoaraa”.
No teie iho nei, ua haafaufaa-rahi-hia te parapsychologie i to te feia aivanaa tuiroo haamataraa i te tuatapapa i te mau ohipa maere matau-ore-hia e tatou nei. Te ohipa anaanatae râ, oia ïa, i te 18 no me 1985, ua faaite te haapiiraa tuatoru no Edimbourg i te faatoroaraahia o Robert Morris, psychologue marite, ei orometua haapii no te parapsychologie. Ua topa te Sunday Telegraph i to ˈna iˈoa, orometua no te mau mea itea-ore-hia. Noa ˈtu â ïa e ua patoi te tahi pae i te faufaaraa i horoahia no te parapsychologie, ua faaite râ te New Scientist e:
“Eiaha e tiaturi e e haapiiraa apî te parapsychologie i roto i te mau haapiiraa tuatoru no Beretane. Ua faatupu te Taiete no te parapsychologie, te faanahoraa faufaa roa ˈˈe no taua ohipa ra i te fenua Beretane, i te oroa no te hanereraa o to ˈna matahiti, a piti matahiti i teie nei, e te vai ra iho â te mau taata maramarama i rotopu i to ˈna mau melo. Te peretiteni matamua o taua taiete ra o Henry Sidgwick ïa, orometua haapii i te pae philosopho morare i te haapiiraa tuatoru no Cambridge. Mai reira mai, i nia i te pae-ahuru-raa o te mau peretiteni tei mono mai ia ˈna ei faatere i taua taiete ra, e 28 e orometua haapii ïa no te haapiiraa tuatoru, e e piti, e re Nobel ïa ta raua. I nia i te 44 haapiiraa tuatoru beretane, e vau teie e rave noa nei â i te mau maimiraa parapsychologiques.”
Oia mau, aitâ te mau haapiiraa rarahi o te ite aivanaa i tuu atura i te parapsychologie i mua i te taatoaraa ia tuea oia e te ite aivanaa physiques. Oia hoi, mea rahi te taata e parau nei e aita e vai ra te ohipa maere matau-ore-hia e tatou nei.
E ohipa haavare noa anei?
E parau mau iho â, te tahi mau ohipa i faaitehia e e mau ohipa i faatupuhia e te mau puai hiˈohiˈo, e mau ohipa haavarevare ïa. O te huru ohipa ïa i ravehia e teie e maha tamahine a te hoê ekalesiatiko e to ratou tavini vahine. E haere te hoê o ratou i rapae i te piha, e faaea râ te toea i roto i te piha e te feia e tamata ra i taua ohipa ra. E maitihia te hoê taoˈa, mai te hoê api pere. E hoˈi mai ïa te potii i haere i rapae i roto i te piha e na ˈna ïa e faaite mai e eaha râ taua taoˈa i maitihia ra na roto i te faaohiparaa i te puai o to ˈna manaˈo. I roto i te taatoaraa, e itehia iho â ia ˈna. Teie râ, tau matahiti i muri aˈe, i te tamataraahia taua mau potii ra e te mau melo o te Taiete no te parapsychologie, ua faaite e piti i rotopu ia ratou e ua haavare ratou na roto i te faanahoraa i rotopu ia ratou iho i te hoê ravea tei niuhia i nia i te huru o te mata e te huru paraparauraa.
No teie roa iho nei, ua faanaho te taata tahutahu ra o James Randi i te hoê haavare no te faaiteraa e nehenehe te feia maimi faahiahia roa ˈˈe e vare. Ua faanaho oia ia rave amui e piti na taurearea tahutahu i te mau tamataraa métapsychiques a Peter Phillips, tei roto oia i te mau maimiraa a te haapiiraa tuatoru no Washington. “Te tamau nei au i te tiaturi e ua haafefe o Mike Edwards [te hoê o na taurearea tahutahu e piti ra] i te hoê taviri i roto i to ˈu rima ma te ore roa ˈtu e tapea noa ˈˈe i taua taviri ra”, ta Peter Phillips ïa i papai. Teie râ, mai ta ˈna hoi e faaite ra i muri roa ˈˈe, e ua vare roa oia. Te faaite ra teie na taurearea tahutahu e te rave nei raua i ta raua mau ohipa atoa na roto i te ravea o te hautiraa i te taoˈa na roto i te vitiviti o te rima eiaha râ na roto i te hoê mana matau-ore-hia.
Ma te papu maitai, te vai ra e rave rahi huru haavareraa. Teie râ, i roto i te oreroraa peretiteni o ta ˈna i faaite i mua i te Taiete no te parapsychologie i te matahiti 1982 ra, ua turu o Arthur Ellison e te vai ra te “mau haapapuraa eita e nehenehe e patoihia no te faaite e te vai ra te mau tamataraa te ore e nehenehe e faataahia e te mau ture aivanaa papu maitai e ua riro hoi teie mau ture ei ite tahito no nia i te ao atoa nei”. Eaha teie ohipa maere e tapuni nei i muri mai i taua mau tamataraa ra?
Te mana o te feruriraa?
Te tiaturi nei te tahi pae e e mana moe to te feruriraa o te taata e na te reira e faatupu i te mau ohipa faahiahia mau. E nehenehe anei te feruriraa e faahauti i te airaa maa, e faahauti i te tapao faaite o te hoê iri hautiraa oui-ja, e haafefe i te mau taoˈa auri aore ra e horoa mai i te puai o te nehenehe e rave i te tahi atu mau ohipa mai te reira te huru?
I roto i te hoê tumu parau tei parauhia e “Te ohipa aro o te iri oui-ja”, ua papai te taata tahutahu ra o Henry Gordon e: “Te vai mau ra te hoê puai itea-ore-hia, e ere roa ˈtu râ i te ohipa matau-ore-hia e tatou nei.
“Ia au i te psychologie, e parauhia oia e e automatisme, ta taua taata tahutahu ra ïa i parau. Te automatisme, o te hoê ïa puai e aratai i te tahi atu mau ohipa, aore ra te huru ohipa a te iˈo amui, e faatupuhia e te manaˈo moe. (...) Teie huru tupuraa o te manaˈo ra, o ˈna te tumu no te tahi atu â mau ohipa maere o tei parauhia e métapsychiques.”
Ta te taatoaraa ïa e parau ra. Ei hiˈoraa, te parau nei te tahi mau orometua haapii i te mau arts martiaux (huru aroraa) e, te faaohipa ra ratou i te mea e parauhia ra e te mana ki. “A haapii ia outou i te haafaura mai i to outou ‘ki’ aore ra manaˈo ma te tahoê i to outou manaˈo i nia i te Vahi hoê [te tuhaa i raro i te opu], i muri iho a tiroa ˈi i te rima”, te haapiiraa ïa a te vea Hatua ereere (beretane), vea no nia i taua mau huru aroraa ra (arts martiaux). “Ia taa ia outou e e faura mai te mau opape, te puai, na roto mai i te Vahi hoê e e haere atu ai na roto i to outou rima e to outou manimani rima.”
Te parau ra taua vea ra e: “Mai te peu e e tamau noa ˈtu â te orometua i te atuatu i te ‘ki’, eita roa ˈtu oia e hemo i ta ˈna mau taata e haapii ra. I teie mahana, e vau ahuru e tiahapa matahiti to Morihei Uyeshiba, taata na ˈna i faatupu te aïkido [te hoê o te mau aroraa ma te rima noa]. Tae noa mai i teie nei, aita roa ˈtu te hoê taata e nehenehe e aro atu ia ˈna. E pohe ia ˈna e piti ahuru taata puai i te taime hoê. I teie nei te ruau atura oia, te rahi noa ˈturâ ïa to ˈna puairaa. (...) E tia ia fariihia te ‘ki’ mai te hoê puai taata hau, te onoraa o te puai.”
E pû mau anei te manaˈo o te taata no te hoê mana faahiahia mau mai teie te huru? E nehenehe anei ta ˈna e faatia i te hoê taata ia faatupu i te mau ohipa o te ore roa e nehenehe e faataahia e te pae ite aivanaa?
Hiˈo anaˈe na i te huru o te hoê varua tupaipai o ta te Taiete no te parapsychologie i tuatapapa i Enfield, vahi fatata ˈtu ia Lonedona. Teie ta Brian Inglis, taata i papai e rave rahi mau buka no nia i te mau ohipa maere matau-ore-hia e tatou nei, i parau e: “Te mau tupaipairaa maere, te faahautiraa i te mau tauihaa i roto i te fare e te haafeferaa i te mau taoˈa paari, e tupu ïa i roto i te roaraa e rave rahi mau hebedoma; no reira te feia maimi i nehenehe ai i te taui haere i te tahi mau vahi ei piha hiˈopoaraa e e tamau atu ai e rave rahi mau faaharuharuraa taa ê.”
I Enfield, ua farii te taata o oia te tumu o te mau maimiraa ia hiˈopoahia oia. Tera râ, ia au i te manaˈo o na taata maimi e piti, aita e itehia ra te apitiraa mai o taua taata ra i roto i ta raua ohipa. “Mai te mea ra e e oaoa roa o ˈna i te haafifi i te tutavaraa a teie nau taata hiˈopoa, ta Brian Inglis ïa i papai. Ei hiˈoraa, mai te mea ra e e ino haere noa te faaharuharuraa e aita hoi taua ino ra i itehia aˈenei e te feia hamani.”
E faaite mai teie mau huru ohipa e e nehenehe te hoê puai hau aˈe i te manaˈo taata nei e ohipa mai i roto i te tahi mau huru tupuraa. I roto i te tupuraa o ta tatou i faahiti aˈenei, ahiri e e no roto mai te mana i te manaˈo o te taata i hiˈopoahia, no te aha oia i paimi ai i te ravea no te haafifi i te maimiraa a teie na taata hiˈopoa e i faaino ai i ta ratou faaharuharuraa, i te mea hoi e ua farii maitai taua taata ra ia hiˈopoahia o ˈna?
Te fariihia nei hoi e mea poiete-faahiahia-hia te roro o te taata, e e rave rahi â hoi mau mea ta tatou e nehenehe e haapii atu no nia ia ˈna. Teie râ, eita ta ˈna e nehenehe e faatupu i te hoê puai e nehenehe e tupai, e amo aore ra e faahauti i te mau taoˈa, eita atoa e noaa ia ˈna te maramarama o ˈna anaˈe iho ma te rave ore i te ravea matauhia o te tino nei e taa ˈi i te mau ohipa.
I roto i ta ratou maimiraa, ua ite te mau aivanaa e te vai ra iho â e rave rahi mau huru matau-ore-hia e tatou nei, aita râ ratou e faataa ra i te reira. No ratou, e ohipa aro mau ïa.
No reira, e nehenehe anei e haamaramaramahia taua ohipa aro ra?
[Hohoˈa i te api 19]
E nehenehe anei te feruriraa o te taata e faatupu mai i te hoê puai o te nehenehe e faahauti i te tapao faaite o te hoê iri oui-ja?