Te ohipa maere a te peu hiˈohiˈo
HURU Ê mau, ohipa aro, riaria — o te mau parau ïa a te mau taata e rave rahi ia parau anaˈe ratou i te ohipa hiˈohiˈo. Te auraa o te parau no te hiˈohiˈo (occulte na roto i te reo farani), oia ïa “hunahia”, “tapoˈihia”, “faatapunihia”. Te faataa ra te Dictionnaire alphabétique et analogique de la langue française papaihia e Paul Robert, i te hiˈohiˈo e: “Tei hunahia e tei ore e itehia.”
E itehia i roto i te ohipa hiˈohiˈo te mau tupuraa e te mau ohipa maere o te ore e nehenehe e faataahia na roto i te hoê parau ohie noa. Te parau ra paranormal (matau-ore-hia) te faaohipa-pinepine-hia ra no nia i te ohipa hiˈohiˈo, e e faataa ïa oia “i te tahi mau ohipa maere (...) faatupuhia e te mau puai itea-ore-hia, ta tatou noa ïa e nehenehe e parau ia au i to tatou ite i teie mahana”.
I te omuaraa o te mau matahiti 1930, ua tuatapapa aˈera o Joseph Banks Rhine i te mau tuhaa aro o te ohipa hiˈohiˈo e ua faatupu aˈera oia i te parau ra “perception extra-sensorielle” (ESP) oia hoi te neheneheraa te taata e taa i te mau huru o tei ore i matauhia e tatou nei. Ua manaˈo oia e “e moe te ohipa hiˈohiˈo a haamaramarama marû noa mai ai te mau maimiraa a te mau aivanaa i te mau tuhaa poiri o te ohipa hiˈohiˈo tei reira noâ te mau ohipa aro i te vairaa”. I to ˈna na ôraa, “mai te ohipa hiˈohiˈo i iriti i te uputa no te ohipa hiˈo i te mau fetia, i riro mai ai te alchimie occulte (oia hoi te hoê ohipa hiˈohiˈo) ei tuhaa na te aivanaa e a mono ai te rapaauraa matauhia a te taote i te mau huru rapaauraa tahutahu, na reira atoa, i roto i te roaraa o te tau, e moe â te mau huru raveraa a te peu hiˈohiˈo e vai nei i te mau faataaraa ite-papu-maitai-hia”.
Tera râ, noa ˈtu â ïa te mau maimiraa hohonu i ravehia no nia i te ohipa hiˈohiˈo, aitâ râ i matara maitai te mau ohipa aro. Maori hoi i te haamoe i te reira, ua rahi roa ˈtu â ïa te ohipa maere a te peu hiˈohiˈo.
Te mau tumu no taua ohipa maere ra
A hiˈo na i te huru o Rosemary Brown vahine. I to ˈna tamariiraa, ua haapii-rii-hia o ˈna i te nota i te pae no te faturaa i te pehe upaupa. Aita râ oia i anaanatae rahi i te reira. I muri iho, i to ˈna paariraa mai, ua haamata oia i te papai i te mau pehe upaupa e te na ô ra hoi oia e, na Beethoven, na Brahms e na Schubert i parau mai ia ˈna e e papai i te reira. No nia i te maimiraa tei ravehia no nia i to ˈna huru, e nehenehe e taiohia teie mau parau i roto i te Nouvelle Encyclopédie britannique, neneiraa no te matahiti 1977 e:
“I to te mau taata aravihi tuiroo hiˈopoaraa i te reira [ta ˈna mau pehe upaupa], ua farii pauroa ratou e ahiri e ua itehia mai taua mau api nota ra i roto i te hoê piha vairaa tauihaa tahito, e nehenehe mau ïa e parauhia e na tera iho â mau taata tootoru i papai; aita noa i noaa i taua vahine ra te papai-faahou-raa i teie mau api nota, ua noaa atoa râ ia ˈna i te faaite i te huru hohonu roa o taua mau taata tootoru ra ia au i ta tatou i matau. Mai te mea ra e e mea fifi roa na te feia faataˈi upaupa aravihi ia papai i te mau pehe upaupa mai teie te huru (mai te peu e e nehenehe ta ratou e papai); nafea te hoê vahine no roto mai i te feia riirii oia hoi te mau rave ohipa e e mea iti roa hoi to ˈna ite no nia i te nota, e nehenehe ai e papai i te reira? E uiraa fifi mau teie, ia manaˈo iho â râ tatou e e aita oia i haapii noa ˈˈe i te ohipa aravihi no te papairaa i te pehe upaupa.”
E rave rahi tei maere i teie mau huru ohipa. Nafea râ ia faataa i te reira? Te farii nei te Nouvelle Encyclopédie britannique e: “Mea fifi roa ia manaˈo e e haere mai te mau taata papai pehe upaupa heremani tei pohe hoi e ma te anai noa te tahi i muri mai i te tahi e a parau mai ai na roto i te reo beretane, i taua vahine ra i ta ratou mau pehe upaupa hopea.” Te parau faahou nei râ teie buka e: “Eita e nehenehe e patoihia teie nei mau ohipa; aita hoê aˈe faataaraa papu. No te reira mea, hoê â huru teie aamu e te tahi atu mau aamu.”
E hiˈopoa atoa na tatou i te parau e faaite maira i te ohipa i tupu i Flixborough, i te pae apatoa no Humberside, i Beretane. Ua parari te hoê fare hamaniraa raau taa ê (chimique) o taua oire ra na roto i te paainaraa rahi, i te 1 no tiunu 1974, i te 53 minuti i mairi i te hora maha. Inaha, e pae hora na mua ˈˈe, ua parau te hoê vahine e faaea ra e maha ahuru kilometera te atearaa i taua fare ra e ua ite oia i te hohoˈa i roto i te tele no nia i taua paainaraa ra o te faaite ra e e mau taata tei pohe e tei pepe i roto i te feia rave ohipa o te fare hamaniraa raau taa ê. I taua â mahana ra, na mua ˈˈe i te hora 2, ua faaite o ˈna i te reira i nia e piti taata tei haere mai ia ˈna ra. Ua haapuroro te mau vea na roto i te tele i teie parau apî i te ahiahi, ma te haapapu e ua tupu te reira i te ahiahi. Ua haapapu te mau pû haapurororaa tele e aita roa ˈtu ratou i faaite noa ˈˈe i teie huru parau apî na mua ˈˈe i te ahiahi.
E maere anei outou i te reira mai te mau taata e rave rahi?
E faahiti atoa anaˈe na i te parau no te hoê “hauti” o te nehenehe e faarirohia ei faaanaanataeraa ino ore. E hautihia oia na roto i te raveraa i te hoê iri tei parauhia planchette oui-ja. Noa ˈtu â ïa e e rave rahi te huru iri, e mau iri râ teie e 60 tenetimetera i te roa e e 50 te aano, e e 6 millimètres te meumeu. I nia iho, te vai ra te mau reta o te piapa, te mau numera mai te hoê e tae atu i te iva e te aore tei papaihia i nia i te hoê reni afaro e te vai atoa ra te mau parau e “E” e “Aita”. Te tuhaa faufaa roa o teie ïa taoˈa faaite nainai mai te hohoˈa o te mafatu o te faatoro ra i te mau reta te tahi i muri aˈe i te tahi no te hamani i te hoê poroi.
E tuu te mau taata hauti i te iri i nia i to ratou turi e e haapahere noa ˈi i to ratou manimani rima i nia i te taoˈa hohoˈa mafatu. E ui ratou i te hoê uiraa e tiai atu ai i te pahonoraa. E tupu mau anei te hoê ohipa? E rave rahi te mau taata e haapapu mai nei e e. Ua papai te papai vea ra o George Plagenz e: “I te tahi taime, mea tano mau te mau pahonoraa. Ua tui te roo o teie iri no te faaite i te mau tupuraa no a muri atu, e e tupu mau iho â.”
Te faaanaanatae nei teie hauti i te mau mirioni taata. Tau matahiti i teie nei, ua parauhia e “tera te hauti rave-roa-hia aˈe i te fenua Marite, e hau atu â i te hauti Monopoly”.
Te hoê manuïaraa rahi
“E moni rahi te roaa i te ohipa hiˈohiˈo e te tahutahu”, ta te hoê ïa vea U.S.News & World Report i faaite. “E aufau te mau taata no roto i te mau huru tiaraa totiale atoa i te moni rahi roa no te uiui i te feia hiˈo rima, feia hiˈohiˈo e te tahi atu â mau taata tei parauhia e hiˈohiˈo.”
I roto i taua feia hiˈohiˈo ra, te vai ra te feia hiˈo fetia, te taura e te tahutahu. Ua taiohia fatata 600 000 feia e rave nei i te ohipa hiˈohiˈo i te fenua Marite. Te ani nei ratou i te tino moni rahi fatata 2 000 moni farani [fatata 40 000 farane] no ta ratou mau faataaraa. Te haamauˈa nei te mau Marite i te mau mirioni dala marite no te hoo mai i te mau vea, te mau buka, te mau cassettes e te mau hohoˈa no nia i te ohipa hiˈohiˈo.
Mai te reira atoa te huru i Beretane. Ua monihia te mau fare e hoo nei i te mau buka e te mau taoˈa no te ohipa hiˈohiˈo ta ratou e hapono. Te faataehia nei i te hoê o taua mau fare ra, “mau hanere titauraa i te mau hebedoma atoa e e 20 000 taata teie e tamau noa nei i te hoo mai i ta ˈna mau buka”.
Ia au i te Guardian o Lonedona no te 6 no mati 1985, “te manaˈohia ra e ua taiohia fatata 60 000 tahuˈa i Beretane a 5 matahiti i teie nei. Te manaˈo ra te tahi o ratou e i teie mahana ua noaahia e 80 000 rahiraa ratou”.
Ma te papu maitai, te ite ra te ao no te pae tooa o te râ i ta te World Book Encyclopedia e parau ra e “te tupu-rahi-raa o te ohipa hiˈohiˈo”.
Oia mau, te huti nei te mau ohipa hiˈohiˈo e rave rahi mau taata, teie râ, eaha te itehia mai na roto i te hiˈopoa-maite-raa i taua ohipa ra? Te vai ra anei te ino i roto i taua ohipa ra? Mai te peu e e, eaha ïa te ino?
[Hohoˈa i te api 17]
Te haere maitai ra te hooraa i te mau taoˈa no te ohipa hiˈohiˈo.