I hea roa e itehia ˈi te ino ore i teie tau o te paura atomi?

I TE PO o te 27 no tiurai 1943, e rave rahi tausani paura atomi tei tuuhia i nia i te oire helemani ra no Hambourg. E hohoˈa papu maitai teie no te hoê po auahi rahi, no te hoê auahi rahi ta te tamaˈi e pûpû maira. Na te mataˈi i faarahi roa ˈtu i te auahi. Mai te huru ra ïa e te hutihia ra te mau taata e te ura auahi. Mea puai mau te ahu. Ua riro te mau vahi haapûraa i haamauhia no te paruru i te mau mea atoa no nia mai ei mau umu ura, o te faaura e o te faatahe i te feia i horo i roto. Ua tahe te tahi pae i roto i te asphalte. E maha ahuru tausani taata tei pohe; oia hoi hau atu i te piti ahuru taime ia faaauhia i te hoê topitaraa noa.

E piti matahiti i muri iho, i te tahi aˈe poro o te ao nei, i Tapone, ua haapaapaa atoa te hoê vero auahi rahi ia Hiroshima. Na te hoê noa iho manu reva i tuu hoê anaˈe topita na te reva, i faatupu i taua auahi ra.

Ua topahia te topita atomi i te iˈoa ra o “Little Boy”. O te ati riaria mau hoi ïa. Ua haapo roa te pura rahi o taua auahi ra i te mata o te mau taata. Ua haapohe e ua haamutumutu te auahi, te ahu e te mataˈi ta ˈna i faatupu i te mau taata i nia i to ˈna tereraa. Ua haaparare roa te mau hihi o te atomi i to ˈna taero.

E toru mahana i muri aˈe, ua faaore roa te tahi atu â paura atomi o “Fat Man” te iˈoa i te afaraa o Nagasaki. Na te mau mouˈa rii i ropu i te oire, i paruru i te tahi pae.

Te haapueraa mauhaa atomi e vai nei

I teie mahana, te vai ra 50 000 o taua mau mauhaa haamouraa rahi ra. A hiˈo na:

◻ Mai te peu e e faaohipa na Puai rahi e piti e pae noa ˈˈe i nia i te hanere o ta raua mau mauhaa atomi riaria i nia i te mau oire o te tahi pae, e 200 milioni taata te pohe i roto i te tahi noa tau minuti, oia hoi e maha taime hau atu ia faaauhia i te Piti o te Tamaˈi rahi. No te feia e ora mai, mea iti roa ïa te tauturu ta te mau pû rapaauraa tei î roa i te taata, e horoa ˈtu na ratou.

◻ Te vai ra i nia i te mau pahi hopu marite Trident atoa te mau mauhaa atomi o te nehenehe e haamou 192 tapao taa ê. E hau atu hoi i te vau te puairaa taua mau paainaraa tataitahi ra i te paura atomi no Hiroshimaa.

◻ Ua haaputu te ao nei i te mau mauhaa atomi e taea-roa-hia te faito haamouraa i nia i te 2600 taime ia faaauhia i te mau mauhaa tamaˈi atoa i faaohipahia i te Piti o te Tamaˈi rahi.

Mea riaria roa teie mau numera, e te haapapu mau ra te reira i te rahi o te fifi.

I Afirita tooa o te râ, te vai ra te hoê parau paari e na ô ra e: “Ia tito anaˈe e piti elephani, e ino iho â ïa te matie.” Na reira atoa, eita te mau faahopearaa ta te hoê tamaˈi atomi e faatupu mai, e ite-noa-hia i nia i te feia aro anaˈe. Ua papai te aivanaa ra o Carl Sagan aita i maoro aˈenei i roto i te vea Foreign Affairs e “e nehenehe [te hoê tamaˈi atomi] e haapohe i te feia e ora mai i tera aore ra tera vahi o te fenua nei. E nehenehe te huitaata nei e mou roa”.

[Nota i raro i te api]

[Hohoˈa i te api 8]

(Hiˈo i te papai)

Te mau mauhaa atomi e vai nei, e taea-roa-hia ïa i nia i te faito 2 600 taime puairaa, ia faaauhia i te mau mauhaa tamaˈi atoa i faaohipahia i te Piti o te Tamaˈi rahi.

14 500 milioni tane

5,5 milioni tane