AAMU
Te faufaa i tutuuhia i na hitu uˈi
E parau te taata, ua tia-roa-hia vau i to ˈu metua tane: To ˈu tino, to ˈu mata e ta ˈu huru ataraa. E faufaa ê râ ta ˈna i tutuu atoa mai e ua faahiahia na uˈi e hitu o to ˈu fetii i te reira. Vaiiho mai na ia ˈu ia faataa ˈtu.
Te faatia mai ra papa i te faufaa a to matou fetii
I te 20 no Tenuare 1815, ua fanauhia to ˈu tupuna Thomas (1)a Williams i Horncastle, Beretane. E piti matahiti i muri iho, ua pohe to ˈna metua vahine e ua paari o ˈna, to ˈna na taeae e hoê tuahine e to ratou papa, John Williams. Ua haapii John ia Thomas nafea ia riro ei tamuta, e toroa ê râ ta ˈna i hinaaro.
Ua tupu te tahi amahamaharaa i te pae faaroo ati aˈe Beretane. Ua faataa ê te orometua John Wesley ia ˈna i te Ekalesia no Beretane no te haamau i te Taiete a te mau Méthodiste, hoê pûpû tei haafaufaa i te haapiiraa Bibilia e te ohipa poro evanelia. Ua parare oioi te mau haapiiraa a Wesley e ua farii te utuafare Williams i te reira. Ua riro Thomas ei pǐpǐ na te orometua Wesley e ua hinaaro oioi oia e riro ei mitionare i te pae apatoa no Patitifa. I Tiurai 1840, ua reva o ˈna e ta ˈna vahine Mary (2) i te motu Lakebab i Fiti nohohia e te feia amu taata.
UA ORA I ROTOPU I TE FEIA AMU TAATA
I te haamataraa o to raua oraraa i Fiti, ua faaruru Thomas e Mary e rave rahi fifi. Noa ˈtu ta raua ravea iti haihai e te veavea, ua ohipa rahi mau na hoa faaipoipo. Ua ite atoa raua i te mau ohipa riaria mau ia faatia, mai te aroraa o tera e tera pǔpǔ taata, te taparahiraa i te mau vahine ivi ma te uumi i to ratou arapoa, te haapoheraa tamarii e te amuraa taata. Taa ê atu i te reira, ua patoi te rahiraa o ratou i ta raua poroi. Ua maˈihia Mary e ta raua tamaiti matahiapo John e ua fatata i te pohe. I 1843, ua papai Thomas: “Ua hepohepo roa ino vau. . . . Eita faahou ta ˈu e nehenehe e faaoromai.” Noa ˈtu râ, ua faaitoito raua Mary maoti te faaroo i te Atua ra o Iehova.
Ua faaohipa Thomas i to ˈna aravihi ei tamuta no te hamani i te fare popaa matamua i Fiti. Ua faateitei i te tahua ia haere maitai te mataˈi na raro aˈe e ua faaohipa i te tahi atu mau ravea o tei faatupu i te maere rahi o te feia no Fiti. Na mua ˈˈe te fare a oti ai, ua fanau Mary i te piti o ta raua tamaiti o Thomas Whitton (3) Williams. Mea na roto mai ia ˈna to ˈu fetii.
I 1843, ua apiti Thomas papa i te huriraa i te evanelia a Ioane na roto i te reo o te feia no Fiti, ua ite mau oia e ere i te ohipa ohie.c Ua riro râ o ˈna ei aivanaa maitai aravihi i te pae o te hiˈopoaraa. Ua tapao maite oia i ta ˈna i ite na roto i ta ˈna mau maimiraa i roto i ta ˈna buka o tei faatia i te oraraa o te feia no Fiti i te mau matahiti 1900.
I muri aˈe 13 matahiti tutavaraa i Fiti, ua maˈi-roa-hia Thomas e ua haere o ˈna e to ˈna utuafare i Auteralia. Ua tavini maoro oia ei tia faaroo e ua pohe i Ballarat, Victoria i 1891.
E “AURO” I TE PAE TOOA O TE RÂ
I 1883, ua haere Thomas Whitton Williams e ta ˈna vahine, Phoebe, (4) e ora i Perth i te pae tooa o te râ o Auteralia. E iva matahiti to te piti o ta raua tamarii, Arthur Bakewell (5) Williams.Mea na roto atoa mai ia ˈna to ˈu fetii.
E 22 matahiti to Arthur, ua faufaahia o ˈna i Kalgoorlie, te tahi oire ruperupe no te imiraa auro. Tei tau 600 kilometera te reira i te pae hitia o te râ o Perth. I ǒ, ua taio oia vetahi papai piahia e te Feia Haapii Bibilia Nunaa rau, piihia i teie nei, Ite no Iehova. Ua faaî atoa i ta ˈna parau aniraa ia hapono-noa-hia ˈtu te vea Le Phare de la Tour de Sion (Beretane). Ua faahiahia oia i ta ˈna i taio e ua haamata Arthur i te faaite haere i ta ˈna i ite ia vetahi ê e ua faatupu i te mau putuputuraa no te haapii i te Bibilia. Na roto i te mea iti haihai ta ˈna i rave i rahi roa mai ai te ohipa a te mau Ite no Iehova i te pae tooa o te râ o Auteralia.
Ua faaite atoa Arthur i to ˈna utuafare i ta ˈna i haapii. Ua apiti Arthur e te Feia haapii Bibilia e ua turu atu to ˈna papa Thomas Whitton tei pohe i muri iti noa ˈˈe i tera faaotiraa. Ua riro atoa mai to ˈna metua vahine Phoebe, to ˈna na tuahine Violet e Mary ei melo o te Feia haapii Bibilia. Ua riro Violet ei taata poro ma te taime taatoa aore ra pionie. Ua parau Arthur o Violet te “pionie maitai, itoito e haapao maitai roa ˈˈe o te pae tooa o te râ o Auteralia.” Ua rahi roa paha ta Arthur, ua riro râ te itoito o Violet ei hiˈoraa maitai no te uˈi i muri aˈe o te fetii Williams.
I muri aˈe, ua faaipoipo Arthur e ua haere e ora i Donnybrook, te tahi oire faaapu i te pae apatoa o te tooa o te râ o Auteralia. No to ˈna itoito i te poro i te mau parau tohu Bibilia e tupu i 1914,d i piihia na o ˈna i ǒ, “Ruau maamaa no 1914!” Ua faaea râ te mau faaoooraa a tupu ai te Tamaˈi rahi matamua. I poro noa na Arthur i te taata i roto i ta ˈna fare toa. Ua faaiteite atoa o ˈna i te mau papai Kerisetiano na roto atu i te maramarama o te fare toa ia ite maitai te taata i te reira. I nia atoa, ua pia i te tahi parau e horoa oia 100 moni Auteralia (150 tara Marite i teie nei) i te taata e nehenehe e haapapu i te haapiiraa o te Toru tahi, te tahi tiaturiraa niu-ore-hia i nia i te Bibilia ta Arthur i patoi papu. Aita hoê aˈe i fanaˈo aˈenei i tera tino moni!
Ua riro te fare o te utuafare Williams ei vahi faufaa no te pǔpǔ taata haapii Bibilia, oia atoa no te mau putuputuraa a te amuiraa i Donnybrook. I muri aˈe, ua hamani Arthur hoê Piha a te Basileia aore ra vahi putuputuraa i roto i te oire, tera ïa te matamua i te pae tooa o te râ o Auteralia. Noa ˈtu 70 matahiti to ˈna, e oomo oia i to ˈna ahu faanehenehe e to ˈna taamu arapoa, e faaineine i ta ˈna puaahorofenua ruau piihia Doll e ua haere e poro i te vahi atea na te mataeinaa rahi Donnybrook.
Ua putapû mau te aau o te mau tamarii a Arthur i te hiˈoraa o to ratou papa o tei riro ei taata hau e te haerea tura e te itoito atoa. Ua tavini ta ˈna tamahine Florence (6) ei mitionare i Initia. Mai to ratou papa, ua amo maoro ta ˈna na tamaiti, Arthur Lindsay (7) e Thomas i te hopoia matahiapo i roto i te amuiraa.
TE APARA MONAMONA A TE VAHINE WILLIAMS
Ua matau e rave rahi i te metua tane o to ˈu papa ruau Arthur Lindsay Williams e mea herehia o ˈna no to ˈna maitai. E faataa noa iho â oia i te taime no vetahi ê e mea faatura ia ratou. E aito tâpû raau atoa oia, 18 taime te re i te noaaraa ia ˈna i te hoê maororaa 12 matahiti.
Aita ïa Arthur i maere a rave ai ta ˈna tamaiti e piti matahiti Ronald (8) (to ˈu papa ruau) i te toˈi no te tâpû i te tahi tumu raau apara pihai iho i to ratou fare. Ua haaati maitai te mama o Ronald i te tumu raau i te tahi ahu e ua horoa mai te reira i te apara monamona mau. Parauhia tera hohoˈa apara apî, te apara a te vahine Williams (Lady Williams apple). Muri mai, ua faatupuhia na roto i te reira te tahi atu hohoˈa apara tuiroo roa ˈˈe i te ao nei parauhia, te apara roti a Cripps (Cripps Pink apple).
I muri aˈe, ua tapi to ˈu papa ruau Ronald, aore ra ta ˈu i pii na Gramp, i te tahi atu mau fa maitai aˈe. Ua tavini raua to ˈu mama ruau e rave rahi matahiti ei rima tauturu no te mau paturaa a te mau Ite i Auteralia e te motu Solomona. Noa ˈtu te piri ra to ˈna i te 80 matahiti, te tavini noa ra Gramp ei matahiapo i roto i te amuiraa e te tauturu atoa ra ia patu e ia tataî i te mau Piha a te Basileia i te pae tooa o te râ o Auteralia.
UA HAAFAUFAA I TEI TUTUUHIA MAI
Ma te haafaufaa i tei tutuuhia mai, ua tutava mau to ˈu na metua Geoffrey (9) e Janice (10) Williams i te haapii ia mâua to ˈu tuahine Katharine (11) ia hinaaro i te mau aratairaa Kerisetiano. I te 13raa o to ˈu matahiti, ua faatupu mau vau (12) i te taairaa piri e o Iehova. A haere ai i te tahi tairururaa, ua faaroo vau ia John Barr, te tahi melo o te tino aratai a te mau Ite no Iehova, ia faaitoito i te feia apî ma teie mau parau: “Eiaha ia haafaufaa ore i te fanaˈoraa rahi roa ˈˈe e vai ra ia outou, te iteraa o vai Iehova e te hereraa ia ˈna.” I tera po, ua pûpû vau ia ˈu ia Iehova. E piti matahiti i muri aˈe, ua haamata vau i te taviniraa pionie.
I teie mahana, te oaoa nei au i te poro ma te taime taatoa e ta ˈu vahine Chloe i Tom Price, te tahi oire atea i te pae apatoerau o te tooa o te râ o Auteralia e rave-atoa-hia ra te imiraa auro. E ohipa afa mahana ta mâua. E pionie to ˈu na metua e to ˈu tuahine Katharine e ta ˈna tane, Andrew i Port Hedland. E oire tera tei tau 420 kilometera te atea mai ǒ nei ma te haere tia ˈtu i apatoerau. E matahiapo papa e vau atoa i roto i te amuiraa.
E hitu uˈi na mua ˈtu, ua faaoti papu to ˈu tupuna Thomas Williams i te tavini i te Atua ra o Iehova. Ua tutuuhia mai ia ˈu tera faufaa o te faaroo e te taviniraa i te Atua. Ua haamaitai-mau-hia vau i te fanaˈo i tera faufaa taoˈa rahi.
a A hiˈo i te numera i nia i te hohoˈa i muri mai.
b I piihia na na mua ˈˈe Lakemba. E motu tera i te pae hitia o te râ o te mau motu Lau.
c Na te mitionare John Hunt i huri i te rahiraa o te mau tuhaa o te Faufaa apî na roto i te reo Fiti i piahia i 1847. E huriraa maitai no te mea ua faahitihia te iˈoa o te Atua, “Jiova.”
d A hiˈo i te tuhaa hau “1914—te hoê matahiti faufaa i roto i te parau tohu bibilia” i roto i te buka Eaha ta te Bibilia e haapii mau ra?, piahia e te mau Ite no Iehova e te vai atoa ra i nia www.jw.org/ty.