Te apokalupo—E tia anei ia mǎtaˈuhia aore ra ia tiaihia?
“E ere noa te apokalupo i teie mahana i te hoê faataaraa a te Bibilia, ua riro mai râ ei ohipa o te nehenehe mau â e tupu.”—Javier Pérez de Cuéllar, papai parau rahi tahito a te mau Nunaa Amui.
TE FAAITE ra te faaohiparaa te hoê taata rahi o te ao nei i te parau ra “apokalupo” i te huru e taa ˈi i te taata te reira e e ite ai ia faaohipahia i roto i te hohoˈa teata e te mau upoo parau o te mau buka, te mau tumu parau, e te mau faatiaraa i roto i te mau vea. E faahaamanaˈo te reira i te mau orama no nia i te hoê ati o te ao taatoa. Eaha mau râ te auraa o te parau ra “apokalupo”? E te mea faufaa roa ˈtu â, eaha te poroi e vai ra i roto i te buka Bibilia parauhia Apokalupo?
No roto mai te parau ra “apokalupo” i te hoê taˈo Heleni teie te auraa “iriti i te tapoˈi,” aore ra “iriti i te paruru.” Eaha tei iritihia te paruru, aore ra faaitehia, i roto i te Apokalupo o te Bibilia? E poroi no te haamouraa noa anei, te hoê tapao omuaraa no te faaore-roa-raa eita hoê aˈe taata e ora mai? I to ˈna uiraahia eaha to ˈna manaˈo i te Apokalupo, ua parau te taata tuatapapa aamu ra o Jean Delumeau, melo no te Institut de France e: “E buka tamahanahanaraa e te tiaturiraa tera. Ua haapeapea rahi roa te taata no nia i teie buka na roto i te haamatararaa i ta ˈna mau tupuraa ati rahi.”
Te Ekalesia matamua e te Apokalupo
Eaha te manaˈo o te mau “Kerisetiano” matamua i te Apokalupo e te tiaturiraa ta te reira e horoa maira no nia i te Faatereraa Tausani Matahiti (Mileniuma) a te Mesia i te fenua nei? Ua parau taua noâ taata tuatapapa aamu ra e: “E au ra ia ˈu e ua farii rahi te mau Kerisetiano no te mau senekele matamua i te haapiiraa o te Mileniuma. . . . I roto i te mau Kerisetiano o te mau senekele matamua tei tiaturi i te Mileniuma, te vai ra iho â râ o Papias, epikopo no Hierapoli i Asia Iti, . . . o Justin Peata, no Paletetina, tei hamani-ino-hia no te faaroo i Roma i te area matahiti 165, o Irénée Peata, epikopo no Lyon, i pohe i te matahiti 202, o Tertullien, i pohe i te matahiti 222, e . . . te taata papai rahi o Lactance.”
No nia ia Papias o tei parauhia e ua roohia oia i te hamani-ino-raa no te faaroo i Peregamo i te matahiti 161 aore ra 165 T.T., te parau ra te buka ra The Catholic Encyclopedia e: “Ua tia mai na te epikopo o Papias no Hierapoli, te hoê pǐpǐ a Ioane Peata, mai te hoê paruru i te tiaturiraa o te mileniuma. Ua parau oia e no ǒ mai ta ˈna haapiiraa tumu i te feia i ora na i te tau o te mau Aposetolo, e te faatia ra o Irénée e ua ite e ua faaroo te tahi atu mau ‘Perepitero’ i te pǐpǐ ra o Ioane, e na ˈna i haapii ia ratou i te tiaturiraa o te mileniuma ei tuhaa o te haapiiraa tumu a te Fatu. Ia au ia Eusèbe . . . ua parau o Papias i roto i ta ˈna buka e i muri aˈe i te tia-faahou-raa o tei pohe, e tupu te hoê basileia o te Mesia i te fenua nei o te ite-mata-hia e te hanahana, hoê tausani matahiti i te maoro.”
Eaha ta te reira e faaite maira no nia i te ohiparaa a te buka Apokalupo i nia i te feia faaroo matamua? Ua faatupu anei te reira i te mǎtaˈu aore ra i te tiaturiraa? Ma te faahiahia, te parau ra te feia tuatapapa aamu no nia i te mau Kerisetiano matamua e e chiliaste ratou, no roto mai te reira i te mau taˈo Heleni khiʹli·a eʹte (tausani matahiti). Oia, e rave rahi o ratou tei matauhia na ei feia tiaturi i te Faatereraa Tausani Matahiti a te Mesia, o te hopoi mai i te mau huru tupuraa paradaiso i nia i te fenua. Te vahi hoê roa i roto i te Bibilia i reira te faahiti-taa-ê-raahia te tiaturiraa o te mileniuma, o te Apokalupo ïa. (20:1-7) Inaha, ma te ore roa ˈtu e haamǎtaˈu i te feia faaroo, ua horoa te Apokalupo i te hoê tiaturiraa faahiahia na ratou. I roto i ta ˈna buka Te Ekalesia matamua e te ao (Beretane), ua papai te orometua haapii i te aamu o te ekalesia no Oxford o Cecil Cadoux e: “Ua parare roa te mau manaˈo chiliaste, noa ˈtu e ua faaruehia i te pae hopea, i roto i te Ekalesia, no te hoê anotau huru roa, no te mea na te tahi o te feia faatura-rahi-roa ˈˈe-hia tei faahiti i te reira, i haapii i te reira.”
No te aha te tiaturiraa o te Apokalupo i faaruehia ˈi
I te mea e eita e nehenehe e patoihia te tupuraa o te aamu e te tiaturi ra te mau Kerisetiano matamua e rave rahi, aore ra te rahiraa, i te Faatereraa Mileniuma a te Mesia i te fenua paradaiso, nafea ïa teie “mau manaˈo chiliaste” i te ‘faarueraahia i te pae hopea’? Ua tupu te tahi mau faahaparaa tia no te mea, mai ta te taata ite ra o Robert Mounce i haamatara, “te mea peapea, e rave rahi chiliaste tei vaiiho i to ratou feruriraa ia faarahi e ia hiˈo i te anotau hoê tausani matahiti ei mau huru tupuraa haafaahiahia-rahi-hia nounou taoˈa e te navenave atoa.” E nehenehe noa râ hoi teie mau hiˈoraa haafaahiahia rahi e faatitiaifarohia ma te ore e faarue i te tiaturiraa mau o te Mileniuma.
Mea maere mau â te mau ravea i faaohipahia e te mau enemi no te faaore i te tiaturiraa o te mileniuma. Te parau ra te Dictionnaire de Théologie Catholique no nia i te ekalesiatiko Roma o Caius (hopea o te senekele piti, omuaraa o te toru) e “ua patoi oia e e parau mau te Apokalupo e te Evanelia a Ioane Peata no te faaore i te tiaturiraa o te mileniuma.” Te na ô ra teie Dictionnaire i muri aˈe e ua papai o Denys, epikopo no Alesanederia i te senekele toru, i te hoê tumu parau patoi i te tiaturiraa o te mileniuma “no te tapea i te feia i pee i taua manaˈo ra ia haamau i ta ratou tiaturiraa i nia i te Apokalupo a Ioane Peata, aita te reira i haamarirau i te parau e e ere te buka i te parau mau.” Te faaite ra teie patoiraa uˈana i te tiaturiraa i te mau haamaitairaa o te mileniuma i nia i te fenua, i te hoê ohiparaa mǎrû e vai ra i roto i te feia tuatapapa faaroo i taua tau ra.
I roto i ta ˈna buka The Pursuit of the Millennium, ua papai te Orometua haapii o Norman Cohn e: “I te senekele toru ra te tamataraahia i te faahapa i te tiaturiraa o te mileniuma no te taime matamua, i to Origène, peneiaˈe te taata tuatapapa faaroo tuiroo roa ˈˈe o te Ekalesia tahito, haamataraa i te faaite i te Basileia mai te hoê mea o te tupu eiaha i te hoê vahi e i te hoê taime, i roto râ i te aau o te feia faaroo.” Ma te rave i te philosophia Heleni maoti râ i te Bibilia, ua haamoe o Origène i te tiaturiraa faahiahia o te mau haamaitairaa i te fenua nei i raro aˈe i te Basileia Mesia i roto i “te hoê mea” taa ore o te tupu i roto “i te aau o te feia faaroo.” Ua papai te taata papai Katolika o Léon Gry e: “Ua faatupu mǎrû noa te ohiparaa rahi a te philosophia Heleni . . . i te toparaa o te mau manaˈo chiliaste.”
“Ua erehia te ekalesia i ta ˈna poroi o te tiaturiraa”
Ma te feaa ore, o Augustin te Metua o te Ekalesia tei tauturu rahi roa ˈˈe i te anoiraa i te philosophia Heleni i tei riro na i to ˈna ra tau ei auraa Kerisetianoraa noa. I te omuaraa, ua paruru uˈana oia i te tiaturiraa o te mileniuma, i te pae hopea râ, ua faarue oia i te mau manaˈo atoa no nia i te hoê Faatereraa Mileniuma i mua nei a te Mesia i nia i te fenua. Ua taviri oia i te Apokalupo pene 20 ei parau aro.
Te na ô ra te buka ra The Catholic Encyclopedia e: “I te pae hopea, ua tiaturi roa aˈera o Augustin e eita te mileniuma e itehia. . . . E au te tia-faahou-raa matamua ta teie pene e tauaparau ra, o ta ˈna ïa e parau maira, i te fanau-faahou-raa i te pae varua na roto i te bapetizoraa; te sabati hoê tausani matahiti i muri aˈe i na ono tausani matahiti o te aamu, o te taatoaraa ïa o te ora mure ore.” Te parau ra te buka ra The New Encyclopædia Britannica e: “Ua riro mai te parau aro a Augustin no nia i te mileniuma ei haapiiraa tumu fariihia a te ekalesia . . . Ua taai maite noa te mau Reforomatio Porotetani a te ekalesia Lutero, Kalavino, e te mau tutuu Anglican . . . i te mau manaˈo o Augustin.” Ua faaerehia ïa te mau melo o te mau ekalesia o te Amuiraa faaroo Kerisetiano i te tiaturiraa o te mileniuma.
Hau atu â, ia au i te taata tuatapapa faaroo Helevetia o Frédéric de Rougemont, “no to ˈna faarueraa i to ˈna faaroo matamua i te faatereraa hoê tausani matahiti, ua faatupu o [Augustin] i te ino rahi i nia i te Ekalesia. Ma te mana rahi o to ˈna iˈoa, ua paturu oia i te hoê mea hape o te faaere i [te Ekalesia] i to ˈna tapao maitai i te fenua nei.” Ua farii atoa te taata tuatapapa faaroo Helemani o Adolf Harnack e ua faaere te faarueraa i te tiaturiraa o te Mileniuma i te huitaata i “te haapaoraa ta ratou i taa,” a mono ai i “te faaroo tahito e te mau tiaturiraa tahito” na roto i “te hoê faaroo aita i taa ia ratou.” Te haapapu maitai ra te mau fare pure aita e taata i roto i teie mahana i te mau fenua e rave rahi e te hinaaro ra te taata i te hoê faaroo e te hoê tiaturiraa e taa ia ratou.
I roto i ta ˈna buka Highlights of the Book of Revelation, ua papai te taata tuatapapa Bibilia o George Beasley-Murray e: “Maoti te mana rahi o Augustin i te hoê pae e te fariiraahia te tiaturiraa o te mileniuma e te mau pǔpǔ iti faaroo i te tahi aˈe pae, ua tahoê te mau Katolika e te mau Porotetani no te faarue i te reira. Ia uihia ratou eaha ˈtu ai ïa tiaturiraa ta ratou no te taata i roto i teie nei ao, teie te pahonoraa fariihia: Aita hoê aˈe. E haamouhia te ao ia tae mai te Mesia e e monohia e te hoê paradaiso mure ore e te po auahi i reira te aamu e haamoehia ˈi. . . . Ua erehia te ekalesia i ta ˈna poroi o te tiaturiraa.”
Te oraora noa râ te tiaturiraa faahiahia o te Apokalupo!
I to ratou aˈe pae, ua papu i te mau Ite no Iehova e e tupu mau â te mau tǎpǔ faahiahia i taaihia i te Mileniuma. I to ˈna uiuiraahia i roto i te hoê porotarama afata teata Farani i nia i te tumu parau “Matahiti 2000: Te mǎtaˈu i te apokalupo,” ua parau te taata tuatapapa aamu Farani o Jean Delumeau e: “Te pee maitai ra te mau Ite no Iehova i te manaˈo o te mileniuma, inaha te parau ra ratou e fatata roa . . . e tae tatou—parau mau na roto i te hoê ati rahi—i roto i te hoê anotau hoê tausani matahiti oaoaraa.”
O te reira iho ta te aposetolo Ioane i ite i roto i te hoê orama e i faataa i roto i ta ˈna buka Apokalupo. Ua papai oia e: “E ite atura vau i te raˈi apî e te fenua apî . . . Ua faaroo atura vau i te hoê reo rahi no te raˈi maira, o te na ôraa mai e, Inaha tei ǒ te taata ra te sekene o te Atua, e e parahi oia i roto ia ratou ra, e ei taata ratou no ˈna, e ei pihai atoa iho te Atua ia ratou, ei Atua no ratou. E na te Atua e horoi i to ratou roimata atoa; e e ore roa te pohe, e te oto, e te mihi, e te mauiui, e ore atoa ïa, no te mea ua mou te mau mea tahito ra.”—Apokalupo 21:1, 3, 4.
Te rave ra te mau Ite no Iehova i te hoê ohipa haapiiraa Bibilia na te ao atoa nei ia nehenehe te rahiraa o te taata e farii i teie tiaturiraa. E oaoa ratou i te tautururaa ia outou ia haapii hau atu â no nia i te reira.
[Hohoˈa i te api 6]
Ua parau o Papias e ua noaa ia ˈna te haapiiraa tumu o te Mileniuma i ǒ i te feia i ora na i te tau o te mau aposetolo
[Hohoˈa i te api 7]
Te tiaturi ra o Tertullien i te Faatereraa Mileniuma a te Mesia
[Faaiteraa i te tumu]
© Hohoˈa Bibliothèque Nationale de France, Paris
[Hohoˈa i te api 7]
“No to ˈna faarueraa i to ˈna faaroo matamua i te faatereraa hoê tausani matahiti, ua faatupu o [Augustin] i te ino rahi i nia i te Ekalesia”
[Hohoˈa i te api 8]
Te fenua Paradaiso i tǎpǔhia i roto i te Apokalupo, o te hoê mea e tia ia tiai-ru-hia