Mea nafea te Bibilia i te taeraa mai ia tatou nei—Tuhaa toru
BURMA, 1824 —No paheru noa ˈtura te mau ofitie a te arii i te fare mitionare o Adoniram raua o Ann Judson, e ua haru ratou i te mau taoˈa atoa o ta ratou i manaˈo e mea faufaa. Aita râ i roaa ia ratou te taoˈa faufaa roa ˈˈe—oia hoi te hoê huriraa papai-rima-hia o te Bibilia, ta Ann i tanu huna i raro aˈe i te fare. Ua ponaohia te taata huri, o Adoniram, i te fifi i roto i te hoê fare auri î roa i te naonao, ma te parihia i te hara mata huna. E nehenehe râ te papai Bibilia e pê i te haumi. Nafea ïa ia faahereherehia? Rave mai nei o Ann i teie papai, huna ˈtura i roto i te hoê turua ma te nira i te vehi, e ua faatae atura i ta ˈna tane ra i te fare auri. Ua faahereherehia te turua, e ua riro maira te papai i hunahia i roto, ei tuhaa no te Bibilia matamua na roto i te reo Burma.
E rave rahi mau tupuraa mai teie te huru tei farereihia e te Bibilia i te roaraa o te aamu. I roto i te mau vea na mua ˈtu, ua tuatapapa mai tatou i te huriraahia e te opereraahia te Bibilia, mai te tau mai â a oti ai oia i te papaihia e tae roa ˈtu i te omuaraa o te mau matahiti 1600. Eaha râ tei roohia i nia i te Bibilia mai taua tau ra e tae roa mai i to tatou nei tau? E fanaˈo anei te mau nunaa atoa i te Bibilia? Eaha te tuhaa i ravehia e te Taiete Watch Tower?
Te mau mitionare e te mau Taiete Bibilia
I roto e rave rau mau fenua, ua itehia te hoê hiaai rahi e taio i te Bibilia i te mau matahiti 1600 e 1700 ra. O te fenua Beretane iho â râ tei putapû hohonu roa i te Bibilia i taua anotau ra. Inaha, ua feruri rahi te huiraatira o taua fenua ra, mai te arii mai e tae atu i te taurearea arote, i te mau aamu e te mau haapiiraa a te Bibilia. Ua parare roa ˈtu râ te mana o te Bibilia. I taua tau ra, e nunaa puai o Beretane i te pae no te tapihooraa na te moana e mea rahi ta ˈna mau fenua aihuaraau, e ua afai atoa vetahi mau Beretane i ta ratou Bibilia na muri ia ratou i roto i to ratou mau tere. Ua faaineine ïa te reira i te niu no te hoê ohipa opereraa Bibilia rahi.
I te hopea o te mau matahiti 1700, ua aratai te Bibilia i vetahi feia i Beretane ia manaˈonaˈo i te mau hinaaro pae varua o te mau nunaa no te mau fenua atea o te hau Emepera Beretane. Aita râ te taatoaraa i afaro i teie nei manaˈo. E rave rahi mau melo ekalesia o tei tiaturi na e ua faataa-ê-na-hia te mau mea atoa, e no reira ratou i feruri ai e, ua hinaaro te Atua e eiaha vetahi mau taata ia faaorahia. I te taime a horoa ˈi o William Carey, o te riro ei mitionare a muri aˈe, i te hoê oreroraa parau no te haaputapû i te taata ia turu mai i te hoê tere mitionare i Inidia, ua tuô maira te hoê taata ma te faahapa e: “E taurearea, a parahi i raro; ia opua anaˈe te Atua e faakerisetiano i te mau Etene, Na ˈna iho ïa e rave, eita Oia e ani mai i ta oe tauturu!” Noa ˈtu râ, ua fano o Carey i Inidia i te matahiti 1793. Ohipa maere, ua huri oia i muri iho i te Bibilia taatoa aore ra vetahi tuhaa, na roto e 35 reo no Inidia.
Ua taa i te mau mitionare e ta ratou mauhaa matamua, o te Bibilia ïa na roto i te reo o te fenua. Na vai râ e horoa mai i te mau Bibilia? Ohipa anaanatae, na Mary Jones, te hoê potii iti 16 matahiti no Galles, i faaomua, ma te ite ore hoi, i te hoê opuaraa o te haaparare atu i te mau Bibilia na te ao atoa nei. I te matahiti 1800, ua haere o Mary ma te tiaa ore tau 40 kilometera na raro noa, no te hoo mai i te hoê Bibilia na roto i te reo no Galles i te hoê ekalesiatiko ra. E ono matahiti to ˈna haaputu-noa-raa i ta ˈna moni, e i to Mary iteraa e ua hoo-pauroa-hia te mau Bibilia, ua taˈi atura oia ma te peapea rahi. Ua putapû roa te ekalesiatiko, e ua horoa ˈtura oia na Mary hoê o ta ˈna iho mau Bibilia.
I muri iho, ua feruri atura teie ekalesiatiko e mea rahi atu â te feia e hinaaro ra i te Bibilia, e ua aparau atura oia i teie fifi e to ˈna mau hoa i Lonedona. E te faahopearaa, ua haamauhia ˈtura i te matahiti 1804 ra, te Taiete Bibilia no Beretane e no te Ara. Mea ohie roa ta ˈna fa: E horoa na te taata i te mau Bibilia mâmâ na roto i to ratou iho reo, tei neneihia “aita e nota aore ra e tatararaa.” Na roto i te faaoreraa i te mau tatararaa i te hiti api, ua manaˈo te feia i haamau i te Taiete e ape i te mau aimârôraa i te pae haapiiraa faaroo. Teie râ, e rave rahi taime to te Taiete Bibilia amahamaharaa no nia i te buka Apokirifa, te bapetizoraa i raro i te pape, e te haapiiraa no te Toru Tahi.
Ua parare oioi te anaanatae matamua, e i te naearaahia te matahiti 1813, ua haamauhia na te mau taiete apiti i Helemani, i Holane, i Danemata, e i Rusia. I muri iho, ua amui-atoa-hia mai te mau taiete Bibilia i te tahi atu mau fenua. I to ratou vauvauraa i ta ratou mau fa, ua manaˈo te mau taiete Bibilia matamua e, tau reo rarahi noa tei paraparauhia e te rahiraa nunaa o te ao nei. Aita roa ˈtu râ ratou i feruri noa ˈˈe e te vai ra te mau tausani rahiraa reo! Aita i rahi te feia huri o tei ite i te reo Hebera e te reo Heleni ia nehenehe ratou e huri roa mai i taua nau reo nei na roto i te reo o te nunaa. No reira, i te taime a turu ai te Taiete Bibilia no Beretane e no te Ara i te mau tatararaa, ua faaohipa pinepine te feia huri i te Tatararaa a te Arii Iakobo na roto i te reo Beretane no te rave i ta ratou huriraa.
Te mau haafifiraa a te taata huri
I roto i te Bibilia, mea rahi te mau aamu e te mau faahohoˈaraa i niuhia i nia i te mau ohipa e farereihia nei i te mau mahana atoa. E mea ohie aˈe ïa ia huri, e ere râ mai te reira ahiri e ua faatia oia i te mau parau rii philosopho fifi ia faataa. Noa ˈtu râ, mai tei nehenehe e manaˈohia, ua rave te mau mitionare i te omuaraa ra, i te tahi mau huriraa papu ore aore ra arearea. Ei hiˈoraa, ia au i te hoê huriraa, ua manaˈo te nunaa no te tahi tuhaa no Inidia e, e mea ninamu te Atua. Inaha, te taˈo i faaohipahia no te huri “i te raˈi ra” i roto i te pereota ra “Metua i te raˈi ra,” teie ïa to ˈna auraa “tei au to ˈna peni i to te raˈi ra”—oia te raˈi mau!
No nia i te mau haafifiraa a te taata huri, ua papai o Adoniram Judson i te matahiti 1819 e: ‘Ia haapii anaˈe matou i te hoê reo paraparauhia e te hoê nunaa i te tahi aˈe pae o te fenua, aita roa hoi matou i matau i ta ratou mau huru paraparauraa, e mea taa ê roa te mau reta e te mau taˈo i te tahi atu reo o ta matou i ite aˈenei; e aita atoa ta matou e titionare aore ra e auvaha, e e tia ia matou ia taa rii i te reo hou matou e nehenehe ai e haapiihia e te hoê taata tumu—e tia ïa ia tutava!’ Auaa râ te mau tutavaraa a te feia huri mai ia Judson i parare rahi roa ˈi te Bibilia.—A hiˈo i te tabula i te api 12.
Ua tauturu o Ann Judson i ta ˈna tane i roto i te ohipa fifi mau o te huriraa. Tera râ, ua farerei te utuafare Judson i te mau fifi ê atu i to te huriraa. I te taime a hopoi ai te mau ofitie a te arii ia Adoniram i te fare auri, ua hapû o Ann. Ma te itoito, e 21 avaˈe to ˈna taparu-noa-raa i te mau ofitie fati ore e ia tuuhia ta ˈna tane. Ua paruparu ino roa oia i taua ati ra e i te maˈi atoa. Aita i maoro i muri aˈe i to Adoniram matararaa mai, ua pohe o Ann, ta ˈna vahine itoito mau, e ta raua tamahine iti i te maˈi fiva. Ua mauiui roa o Adoniram. Noa ˈtu râ, ua tiaturi oia i te Atua ia noaa mai te puai e ua tamau noa oia i te ohipa huriraa, e ua oti te Bibilia na roto i te reo Burma i te matahiti 1835. I taua area taime ra, te roo-atoa-hia ra te Bibilia i te tahi atu mau haafifiraa hohonu.
Aimârôraa no nia i te Bibilia
I te mau matahiti 1800, ua tupu te mau aimârôraa rahi i te pae totiale e i te pae politita, e i te tahi mau taime, o te Bibilia ïa te tumu. Ei hiˈoraa, noa ˈtu e i te haamataraa ra, ua turu te emepera Rusia e te Ekalesia Orthodoxe no Rusia i te Taiete Bibilia no Rusia, i muri aˈe râ, ua haaparari e ua opani atura ratou i te Taiete. (E mau tausani Bibilia o tei tutui-aˈena-hia i te auahi fatata hoê matahiti na mua ˈtu na te feia patoi i taua Taiete ra.) Ua imi atura te mau upoo faaroo Orthodoxe i te ravea no te tapea i te ohipa ta te mau Kerisetiano matamua i haamata na ma te aau tae—oia hoi te haaparareraa i te Bibilia ati aˈe te ao nei. Ua parau onoono te mau aratai Orthodoxe i te senekele 19 e, e haafifi atu te Bibilia i te mana o te Ekalesia e to te Hau. Te vahi huru ê, no te pǔpǔ politita orure hau i fa mai, aita te Bibilia i riro ei haafifiraa i te mau mana, ei mauhaa râ na te Ekalesia e na te Hau no te haavî i te huiraatira. Ua faahapahia ïa te Bibilia e na pae e piti atoa ra!
I te mau matahiti i muri mai, ua faahapa-rahi-atoa-hia te Bibilia i te pae “aivanaa.” I te matahiti 1831, ua fano atura o Charles Darwin no te hoê tere i aratai ia ˈna ia vauvau i ta ˈna haapiiraa no nia i te tupu-noa-raa mai te mau mea. I te matahiti 1848, ua faaoti o Marx e o Engels i te Communist Manifesto, e faataa ra i te Kerisetianoraa mai te hoê ravea haavîraa. I taua atoa anotau ra, ua faahiti te feia faahapa rahi i te manaˈo feaa no nia i te tia-mau-raa o te mau Papai, e te parau mau o te mau taata o te Bibilia—e o Iesu atoa! Noa ˈtu râ, ua faˈi te tahi feia maramarama i te haavare o te mau haapiiraa tei patoi i te Atua e te Bibilia, e ua imi ratou i te mau ravea aivanaa no te haapapu i te tia-mau-raa o te Bibilia. O Konstantin von Tischendorf te tahi, e taata tuatapapa reo aravihi roa no Helemani.
Ua tauturu te mau ohipa i itehia mai ia haapapuhia te tia-mau-raa o te papai Bibilia
Ua ratere haere o Tischendorf na te pae Hitia o te râ no Ropu no te maimi i te mau papai Bibilia tahito, ma te hinaaro e haapapu i te tia-mau-raa o te papai tumu a te Bibilia ma te feaa ore. I te matahiti 1859, te matahiti i matara ˈi te buka a Darwin L’origine des espèces, ua itea mai ia Tischendorf te papai tahito roa ˈˈe i itehia mai o te mau Papai Heleni Kerisetiano taatoa, i roto i te hoê fare monahi i raro i te Mouˈa Sinai. Ua piihia teie papai te Codex Sinaiticus, tei papaihia paha tau 50 matahiti hou o Ierome i faaoti ai i ta ˈna Vulgate Latino. Noa ˈtu e te feaa-noa-hia ra e na ˈna mau anei i iriti mai i te codex mai roto mai i te fare monahi, na Tischendorf râ i pia i teie papai, ia nehenehe oia ia tuatapapahia e te feia maimi.a
No te mea e tei rotopu te Sinaiticus i te mau parau papai tahito roa ˈˈe na roto i te reo tumu, aita noa oia i haapapu e aita te mau Papai Heleni i taui, ua tauturu atoa râ oia ia itehia mai e te feia maimi te mau hape o tei ô mai i roto i te mau papai no muri iho mai. Ei hiˈoraa, i roto i te Sinaiticus, te na ô ra te pereota no nia ia Iesu i roto i te Timoteo 1, 3:16 e: “I itea mai oia i roto i te tino taata nei.” Ua mono râ te rahiraa o te mau papai e vai ra i taua tau ra i te taˈo ra “oia” e te hoê haapotoraa o “te Atua,” ma te taui rii noa i te taˈo Heleni ra “oia.” Teie râ, ua papaihia te Sinaiticus e rave rahi matahiti hou te mau papai Heleni e na ô ra “te Atua.” No reira, ua ite-papu-hia ˈtura e ua tauihia te papai i muri iho, eita e ore no te turu i te haapiiraa no te Toru Tahi.
I muri aˈe i te tau o Tischendorf, e rave rahi atu â mau papai tei itehia mai. I teie mahana, tau 6 000 papai taatoa e vai nei no te mau Papai Hebera, e hau atu i te 13 000 no te mau Papai Heleni. Na roto i te tuatapaparaa e te faaauraa i teie mau papai, ua noaa mai ïa te hoê papai na roto i te reo tumu o te nehenehe mau e tiaturihia. Mai ta te orometua ra o F. F. Bruce i parau: “Aita te mau taa-ê-raa iti i te pae huriraa . . . e taui mau ra i te tahi ohipa faufaa o te aamu aore ra i te tahi haapiiraa o te faaroo e te haerea kerisetiano.” A tamau noa ˈi te ohipa huriraa i te Bibilia na roto e rave rahi mau reo, nafea teie ite apî ia haamaitai i te taata?
Te Taiete Watch Tower e te Bibilia
I te matahiti 1881, ua amui te hoê pǔpǔ nainai, e te itoito râ, oia te tahi mau orometua e feia haapii i te Bibilia, e ua riro maira ratou i muri iho te Watch Tower Bible and Tract Society. I te omuaraa, ua opere noa ratou i te mau Bibilia i piahia e te tahi atu mau taiete Bibilia, tei roto atoa te mau Papai Heleni a Tischendorf. I te matahiti 1890 râ, ua riro maira ratou ei feia pia i te Bibilia, na roto i te tururaa i te neneiraa matamua o te mau Bibilia taa ê e rave rahi. I te matahiti 1926, ua haamata ihora te Taiete i te nenei i te Bibilia i nia i ta ˈna iho mau matini neneiraa. Ua taahia râ e te hinaaro-rahi-hia ra te hoê huriraa apî o te Bibilia. E nehenehe anei te ite i noaa mai na roto i te mau ohipa i itehia mai e te maimiraa o te senekele na mua ˈtu, e haaputuhia i roto i te hoê Bibilia ohie ia taa i te auraa e te mâmâ? Ma teie tapao i roto i te feruriraa, ua haamata ˈtura te tahi feia turu i te Taiete i te huri i te hoê tatararaa apî o te mau Papai i te matahiti 1946 ra.
Hoê huriraa, e rave rahi reo
Ua faanahohia ˈtura te hoê tomite tei tahoê i te mau Kerisetiano faatavaihia aravihi, no te huri i te Tatararaa a te Ao Apî o te mau Papai Moˈa na roto i te reo Beretane. E ono buka tei piahia mai te matahiti 1950 e tae atu i te matahiti 1960, ma te haamata mai e te mau Papai Heleni Kerisetiano. Mai te matahiti 1963 mai â, ua hurihia oia na roto e 27 reo ê atu, e mea rahi atu â teie e ravehia nei. Hoê â te mau fa i titauhia e te tahi atu mau reo, e to te reo Beretane. A tahi, e tia ia ravehia te hoê huriraa papu, tei piri maite i te mau manaˈo o te mau reo tumu. Eiaha ia tauihia te auraa no te faatano i te tahi haapiiraa faaroo. A piti, e tia ia tuea noa te mau parau, ia tapeahia hoê noa huriraa no te mau taˈo faufaa tataitahi o te mau reo tumu, mai te peu e e faatia te mau irava i te reira. Ia na reirahia, e ite ïa te feia taio e mea nafea te feia papai Bibilia i te faaohiparaa i te tahi mau taˈo taa ê. A toru, e tia ia pee te huriraa i te auraa mau ma te ore e haapouri i te auraa. Ia peehia te auraa mau, e taa ïa i te taata taio i te huru taa ê o te mau reo tumu e te mau manaˈo i taaihia i taua mau taˈo ra. E te maha, ia riro ei huriraa ohie ia taio e ia taa i te auraa no te mau huru taata atoa.
No te mea e te pee maite ra te Tatararaa a te Ao Apî Beretane i te auraa mau o te taˈo, ua faaohie ïa te reira i te huriraa i teie tatararaa na roto i te tahi atu mau reo. No teie tumu te mau pǔpǔ huri a te Taiete e faaohipa ˈi i te mau ravea aravihi roa i te pae roro uira no te haavitiviti i te ohipa e no te rave i te hoê huriraa papu aˈe. Te tauturu nei teie ravea i te feia huri ia haaputu i te mau tabula o te mau taˈo na roto i to ratou reo, e tuea i te taˈo faufaa tataitahi. E nehenehe atoa ratou e tuatapapa i te mau huriraa Beretane o te taˈo Hebera e Heleni tataitahi i roto i te Bibilia.
E rave rahi mau vahi maitatai ia huri mai te reo Beretane mai, maoti hoi i te huri mai te reo Hebera e Heleni mai. Taa ê noa ˈtu i te potoraa mai te taime huriraa, e rahi atoa ˈtu te tuearaa o te mau parau na roto i te mau reo atoa. No te aha? No te mea e mea ohie aˈe ia huri ma te papu ia au i te hoê reo no teie nei tau, maoti hoi i te huri i te hoê reo tahito na roto i te mau reo o teie nei tau. Inaha, e nehenehe te feia huri e tauaparau e te feia e paraparau nei i te mau reo no teie nei tau, eiaha faahou râ, i te mau reo i paraparauhia na tau tausani matahiti i teie nei.
Te parau apî maitai no te mau nunaa atoa
Mea rahi â te nehenehe e papaihia no nia i te mau tane e te mau vahine itoito o tei tutava ia riro te Bibilia ei buka parare roa ˈˈe na te fenua nei. I te roaraa o te mau senekele, tau maha miria Bibilia e mau tuhaa o te Bibilia o tei neneihia na roto hau atu i te piti tausani reo, paraparauhia e hau atu i te 90 % o te huiraatira o te ao nei!
Ua tohu te Bibilia e e porohia te Basileia o te Atua ati aˈe te ao nei i to tatou nei tau. No teie tumu, na te Atua ra o Iehova iho i aratai i te taata no te haaparare i te Bibilia fatata na te ao atoa nei i teie nei. (Mataio 13:47, 48; 24:14) Ua faaruru te feia huri e te feia nenei Bibilia mǎtaˈu ore no tahito ra i te mau ati atoa no te horoa mai i te Parau a te Atua na tatou—oia te pu hoê roa e noaa mai ai te maramarama pae varua i roto i teie ao pouri i te pae morare. Ia faaitoito to ratou hiˈoraa ia outou ia taio, ia faaohipa, e ia tufa i teie Parau ma te hoê â itoito e ta ratou i faaite na. Oia mau, i te mau mahana atoa, ia faufaa-rahi-hia outou i teie buka e nehenehe mau e tiaturihia, oia te Bibilia e vai ra i roto i to outou rima!—Isaia 40:6-8.
[Nota i raro i te api]
a A hiˈo i te tumu parau “Ua faaora mai oia i te Codex Sinaiticus” i roto i Te Pare Tiairaa o te 15 no Atopa 1988 (Farani).
[Tapura i te api 12]
Haereraa i mua o te ohipa huriraa Bibilia
(Hiˈo i te papai)
Rahiraa
Reo
1 Ua haamata te mau ati Iuda i te huri i te mau Papai Hebera
na roto i te reo Heleni area 280 H.T.T.
12 Ua faaoti Ierome i te Vulgate Latino area 400 T.T.
35 Ua faaoti o Gutenberg i te Bibilia neneihia matamua area 1455
81 Haamauhia te Taiete Bibilia no Beretane e no te Ara 1804
Rahiraa reo manaˈohia i te matahiti
522
1900
600
700
800
900
1 049
1950
1 100
1 200
1 300
1 471
1970
2 123
1996
2 200
2 300
2 400
[Faaiteraa i te tumu]
Sources: Christianity Today, United Bible Society
[Faaiteraa i te tumu te api 9]
Mountain High Maps® Copyright © 1995 Digital Wisdom, Inc.
[Hohoˈa i te api 8]
Ua tapeahia e ua hopoi-ê-hia o Judson
[Faaiteraa i te tumu]
From the book Judson the Hero of Burma, by Jesse Page
[Hohoˈa i te api 10]
Ua faaora mai o Tischendorf i te hoê papai faufaa roa i teie fare monahi i raro i te Mouˈa Sinai
[Faaiteraa i te tumu]
Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.