E mau ite e tae noa ˈtu i te hopea o te fenua
Etah
Thulé
Godhavn
Godthab
Julianehab
Angmagssalik
THULÉ, no roto mai teie parau i te hoê iˈoa i faaohipahia mai tahito mai â no te faataa i te vahi tapaeraa hopea, te tahi anei fenua aore ra te tahi atu mea. I teie mahana, Thulé, o te iˈoa ïa o te hoê oire iti i te hopea apatoerau no Groenland, te motu rahi roa ˈˈe i te ao nei. Ua mairihia teie oire iti i taua iˈoa nei i te matahiti 1910, i to te taata maimi fenua no Danemata ra o Knud Rasmussen faariroraa i teie vahi ei pu tapearaa no te mau tere i te poro fenua. I teie nei noâ, e ere i te mea ohie ia haere i Thulé.
Noa ˈtu râ, te hinaaro-ru-hia ra te mau tere i Thulé. Ei pahonoraa i te faaueraa a Iesu: “Ei ite hoi outou no ˈu . . . e tae noa ˈtu i te hopea o te fenua ra,” ua ineine te mau Ite no Iehova i te hopoi i te parau apî maitai o te Basileia o te Atua i teie vahi, hoê o te mau oire iti atea roa ˈˈe i te pae apatoerau i faaeahia e te taata i nia i te fenua nei.—Ohipa 1:8; Mataio 24:14.
‘Afea tatou e haere ai i Thulé?’
I te matahiti 1955, ua tapae atu e piti Ite no Danemata tei hinaaro e poro “i te hopea o te fenua,” i Groenland. Ua haere mai vetahi i muri iho, e ua parare rii mǎrû noa ta ratou ohipa pororaa i te pae apatoa e tooa o te râ tae atu i te Ooa no Melville e i te afaraa o te pae miti hitia o te râ. Area te mau vahi atea roa ˈtu â, mai ia Thulé, ua poro-noa-hia ïa na roto i te rata aore ra te niuniu paraparau.
I te hoê mahana o te matahiti 1991, te tia noa ra o Bo e ta ˈna vahine, o Helen, e tavini raua ma te taime taatoa, i nia i te hoê mato e hiˈo tia ˈtu i te Ooa no Melville. A hiˈo ai raua i te pae apatoerau, ua manaˈonaˈo aˈera raua, ‘Afea tatou e tae ai i te haere i Thulé no te afai i te parau apî maitai o te Basileia i te mau taata e faaea ra i reira?’
I te matahiti 1993, ua tamata Werner, te tahi atu tavini ma te taime taatoa, i te haere i te tahi aˈe pae o te Ooa no Melville na nia i to ˈna pahi e 5 metera e te afa, te Qaamaneq (Marama). Ua fano aˈena oia e 1 200 kilometera mai Godthab e tae atu i te tuhaa no Upernavik. Teie râ, e ere i te mea ohie ia fano i te tahi aˈe pae o te Ooa no Melville—e 400 kilometera na roto i te miti rahi o te poro fenua apatoerau. I te rahiraa o te matahiti, e apǐapǐ te ooa i te pape paari. Ua tapae râ Werner i te tahi aˈe pae o te ooa, tera râ, ua ino ta ˈna matini i te pape paari. E ua nehenehe atoa oia e poro rii hou oia a hoˈi ai.
Haere anaˈe i Thulé
I muri aˈe i taua tere ra, ua haamata ˈtura o Werner i te faanaho i te hoê tere apî. Ua paraparau oia ia Arne e Karin—e pahi atoa to raua, e 7 metera te roa, e maha roˈi to roto e te mea faufaa roa ˈtu â, te vai ra te mau ravea apî atoa no te tere na te moana—ia haere pauroa ratou i Thulé. O te pahi to ratou vahi faaearaa, e mea iti aˈe te atâta ia haere e piti pahi i te tahi pae o te Ooa no Melville. No te poro i roto i te oire pu e 600 taata e na oire iti e ono o taua tuhaa ra, ua hinaaro ratou i te tauturu. No reira ratou i ani ai ia Bo raua Helen e ia Jørgen raua Inge ia haere atoa mai—e mau tavini pauroa ratou tei matau i te ratere na roto i taua fenua ra. E pae i roto i teie pǔpǔ tei ite i te reo Groenland.
Ua hapono na mua ratou i te mau pueraa buka Bibilia. Ua î atoa na pahi i te mau pueraa buka, e tae noa ˈtu i te maa e te pape navai maitai, te mori, te hoê matini mono, e te hoê poti iti uaua. I te 5 no Atete 1994, i muri aˈe tau avaˈe faaineineraa, ua putuputu aˈera te pǔpǔ, ua ineine na pahi e piti e ua faareva ratou i te uahu no Ilulissat. Ua haamata ïa te tere na te pae apatoerau. Ua haere Werner, Bo, e Helen na nia i te pahi nainai aˈe. Ua papai o Bo e: “Aita ˈtu ohipa maoti râ e parahi noa aore ra e tarava i nia i te roˈi e a tapea maitai.” E taio anaˈe i te faatiaraa o te tere.
“E mau taime maoro e mea maitai te miti. E mau hohoˈa haviti mau tei vauvau i mua i to matou mata—te anapa o te miti, te mau ata rupehu meumeu, te anaana o te mahana e te ninamu o te raˈi, te mau mouˈa pape paari mau huru tarairaa e mau huru peni nehenehe atoa, te hoê morse mauteute ereere (fatata hoê â e te humi) e taraˈi ra i te mahana i nia i te hoê motu iti pape paari, te pae fenua e te mau mouˈa pouri e te mau mahora iti—ua tauiui noa te hohoˈa aita e hopearaa.
“Te tuhaa anaanatae roa ˈˈe, o te pororaa ïa na te mau oire iti i roto i to matou tere. E tia noa iho â te taata, te mau tamarii iho â râ, i te uahu no te mataitai i te feia ratere e no te farii ia ratou. Ua opere matou i te mau pueraa buka Bibilia e ua horoa ˈtu matou i te taata te hoê ripene video no nia i ta tatou faanahonahoraa. E rave rahi tei mataitai i teie ripene hou matou a reva ˈi. I Upernavik Apatoa, e rave rahi taata tei haere mai i to matou mau pahi e aitâ ïa matou i tapae atura. No reira, i taua po atoa ra, ua farii matou i te taata i nia i to matou pahi e ua pahono matou i te mau uiraa e rave rahi no nia i te Bibilia.”
I teie nei, ua mairi te mau 700 kilometera matamua o te tere, e ua ineine na pahi i te fano i te tahi aˈe pae o te Ooa no Melville.
Te tuhaa atâta roa ˈˈe
“Teie te tuhaa atâta roa ˈˈe o te tere. E tia hoi ia matou ia tapae i te tahi pae ma te ore e faaea no te mea, ua mau noâ te oire iti o Savissivik (i reira te tuhaa fenua e haamata ˈi e i reira hoi matou e nehenehe ai e faaea) i te pape paari.
“Ua haamata ˈtura matou i te fano i te tahi aˈe pae. I te mea e mea rahi te pape paari, ua fano atu matou na tua roa. Auaa râ, mea maitai te miti. Aita hoê peapea i na hora matamua—ua mairi noa te mau kilometera na nia i te moana. I te ahiahi, ua ite atura matou i te Cape York e ua huri mǎrû matou i te pae apatoerau, ma te tapiri i te fenua. Teie faahou te pape paari—mea maoro to ˈna vairaa, mea meumeu, e te mau motu iti pape paari e tahe ra i te atea ê. Ua haere noa matou na te hiti i te pape paari no te hoê tau maoro, i te tahi mau taime ua faaô atu matou na roto i te mau area i rotopu i te pape paari. E ua topa maira te rupehu, meumeu e te pouri, e te nehenehe atoa râ i roto i te anaparaa o te toparaa mahana. E te mau are! Te rupehu, te are, e te pape paari i te hoê â taime—hoê noa hoi, e ua navai.”
To matou fariiraahia
“Ua mǎrû mai te miti a piri ai matou i Pituffik. Ua putapû-roa-hia matou i te fariiraa a te poieteraa: te mahana i teitei i nia i te raˈi ninamu maitai; i mua ia matou, te amaa pape aano e te anapa, i patapatahia e te mau motu pape paari e painu haere ra; e i te atea ê, te hohoˈa taa ê o te mato i Dundas—te oire tahito no Thulé!” Tau 100 kilometera haere atu â i te pae apatoerau, ua tapae te feia ratere i ta ratou tapao hopea.
Ua ineine ratou i te haamata i te poro na te mau fare. E piti o ratou tei tiahihia i te fare matamua. Ua na ô raua e: “Hoê â huru i Danemata. Tera râ, ua farii maitai mai te rahiraa. Ua feruri te taata i ta ratou parau e ua ite ratou i te mau parau apî. Ua parau mai vetahi e ua faaroo ratou no nia ia matou e ua oaoa ratou e ua tae mai matou. Ua farerei matou i te mau taata faahiahia roa, mai te feia auau humi, tei tere atu i te Poro Apatoerau, e te feia no taua vahi ra, tei oaoa i to ratou oraraa haihai e tei au ore rii i te oraraa apî.”
Ua farerei pauroa ratou i te mau tupuraa maitatai i te mau mahana i muri iho. Ua farii maitai te taata i te mau buka Bibilia i te mau vahi atoa. Mea rahi te fare i reira ua haamata te mau Ite i te mau haapiiraa Bibilia i tera iho â taime. Te faatia ra o Inge no nia i te hoê fare i reira to ˈna farereiraa i te taata anaanatae: “Hoê anaˈe piha to teie fare mâ maitai e te au. E toru mahana to matou hoˈiraa e farerei i te taata mǎrû e faaea ra i reira, e ua au roa matou ia ˈna. E taata auau humi mau oia, e ta ˈna vaa kayak i rapaeau mai i to ˈna fare. Ua pupuhi oia e rave rahi daba no te poro toetoe, te morse, e te humi atoa. I to matou tere hopea, ua pure matou e o ˈna, e ua hihitaˈi-roa-hia oia. I teie nei, e vaiiho matou i te mau ohipa i roto i te rima o Iehova a tiaturi ai i te taime e te ravea e hoˈi mai ai matou.”
E haere pinepine mai te mau Eskimo no Kanada i Thulé. Te faatia ra o Inge e: “Mea rahi te mau Eskimo no Kanada ta mâua Helen i farerei. Te vahi anaanatae, e nehenehe ta ratou e paraparau e te feia no Groenland; e au ra e fatata hoê â te mau reo i paraparauhia e te feia no te poro toetoe Apatoerau. Noa ˈtu e e reo tumu papaihia to te mau Eskimo no Kanada, e papu ia ratou ia taio i ta matou mau buka na roto i te reo Groenland. Peneiaˈe e matara ˈtu te mau ravea apî anaanatae no ratou.”
Ua haere atoa ˈtu ratou i te mau oire iti e 50 tae atu i te 60 kilometera te atea na nia i te pahi. “I to matou haereraa ˈtu i Qeqertat, ua tapiri noa matou i te pae fenua, ma te tiaturi e peneiaˈe, e farerei matou i te mau taata e taiˈa ra i te tohora narval. Aita i hape, i nia i te tahi mato, ua itea mai ia matou te hoê puhapa e toru aore ra e maha paha utuafare, tei puohu ia ratou i roto i te huruhuru animala, e to ratou mau fare ie e mau vaa kayak. E ta ratou patia i nia i te rima, ua parahi te mau tane te tahi i muri aˈe i te tahi i nia i te hoê ofai no te tamoemoe i te mau tohora hinaaro-rahi-hia. No te mea e rave rahi mahana to ratou tiai-noa-raa e aita hoê i noaa, aita ratou i oaoa i te iteraa mai ia matou no te mea, e nehenehe matou e faariaria i te mau tohora! Ua tu to ratou manaˈo i nia i ta ratou ohipa e aita ratou i tâuˈa i te ohipa e tupu ra na pihai iho. Ua farii te mau vahine i te tahi mau buka, e ere râ hoi te taime tano no te faaroa ˈtu â i te aparauraa. Ua tapae atura matou i Qeqertat i te hora 11 i te po e ua faaoti matou i ta matou farereiraa hopea i taua oire iti ra i te hora 2 i te aahiata!”
“Ua tapae atura matou i Siorapaluk, te oire iti i te pae apatoerau roa ˈˈe o Groenland. Tei nia oia i te hoê pae one tahatai i raro mai i te tahi mau ofai tapoˈihia i te matie e aita ˈtu raau.” Ua poro mau â te mau Ite i te hopea o te fenua, i te pae apatoerau iho â râ.
Ua oti te tere
Ua faaoti te mau Ite i ta ratou ohipa. Ua poro ratou na te mau fare e na te mau fare ie, ua opere ratou i te buka e te vea, ua tamatahiti ratou i te taata, ua faaite ratou i te mau ripene video, ua paraparau atu i te feia no Groenland e rave rahi, e ua faatere ratou i te mau haapiiraa Bibilia. Ua tae i te taime no te hoˈi i te fare. “I to matou paiumaraa i roto i to matou poti iti i taua po ra no te hoe mai te oire iti no Moriusaq, ua pou mai te tahi mau taata i tatahi no te aroha ia matou, ma te tarape e te mau buka aore ra te mau vea iti ta ratou i rave.”
I muri iho, i te hoê pae miti ano noa, ua hitimahuta te mau Ite i te iteraa i te hoê taata i te taraperaa mai ia ratou mai nia mai i te hoê ofai—i te hoê vahi moemoe roa! “Ua haere atu matou ia ˈna ra. E taurearea oia no Berlin, i Helemani, e te ratere ra oia na te pae miti na nia i to ˈna vaa kayak, e hoê avaˈe to ˈna ratereraa. I Helemani, ua haere tamau mai te mau Ite no Iehova e farerei ia ˈna e te vai ra ta ˈna e rave rahi o ta ratou mau buka. Ua faaea matou tau hora ia ˈna ra, e ua maere mau oia i te farereiraa i te mau Ite i taua huru vahi ra.”
I te oire iti no Savissivik, tei ore i tapeahia i te tere matamua, i te hoˈiraa mai râ, ua farii-maitai-hia te mau tavini ratere. Ua rave e ua taio vetahi i te mau buka i te matahiti na mua ˈtu, e ua hiaai ratou i te tahi atu â maa pae varua.
E 14 hora te maoro no te hoˈiraa na roto i te Ooa no Melville. “Ua mataitai matou i te toparaa mahana, e rave rahi hora te maoro i teie nei vahi, ma te tauiui noa te mau peni nehenehe aita e faaauraa. E rave rahi atoa hora te maoro o te hitiraa mahana, to muri noa iho. A toe noa mai ai te uteute e te uraura o te toparaa mahana na roto i te raˈi i te pae apatoerau hitia o te râ, ua hiti mai te mahana maa vahi iti i te pae apatoa. Eita teie mataitairaa e nehenehe e faataahia, noa ˈtu e e patahia te hohoˈa.” Ua ara noa te mau ihitai i taua po taatoa ra.
“I to matou taeraa i Kullorsuaq, ua rohirohi roa matou. Ua oaoa roa râ e ua mâha atoa matou. Ua manuïa to matou tere! I te toea o te tere, ua farerei matou i te mau taata anaanatae i roto i te mau oire e te mau oire iti na te pae miti. Ua ui-pinepine-hia mai, ‘No te aha vetahi e ore ai e faaea rii mai? Eita matou e hinaaro ia reva outou i teie nei!’”
I Qaarsut, ua titau manihini mai te hoê utuafare auhoa, e pae ratere ia faaea mai e tamaa. “Ua hinaaro teie utuafare e ia taoto roa ˈtu matou i taua po ra. Tera râ, i te mea e vahi tutauraa pahi maitai aˈe e 40 kilometera i mua ˈtu, aita matou i farii i teie titauraa e ua reva ˈtura matou. I muri iho, ua faaroo matou e ua amaha te hoê tâpû pape paari rahi i te poipoi roa, e ua faatahuri te hoê are e 14 poti iti i te vahi mau tei reira matou!”
I te pae hopea, ua tae atura te pǔpǔ i Ilulissat, e ua hope te tere no Thulé. I taua area taime atoa ra, ua tere atu e piti taata poro ê atu i te mau tuhaa moemoe o te pae hitia o te râ no Groenland. I taua na tere e piti nei, ua opere te feia poro te taatoaraa e 1 200 buka, e 2 199 vea iti, e 4 224 vea, e ua noaa e 152 tamatahitiraa. Te taniuniu-noa-hia nei e te papai-atoa-hia ra te feia e rave rahi i anaanatae apî mai.
Noa ˈtu te taime, te puai, e te moni e titauhia, te oaoa rahi nei te mau Ite no Iehova i te haapao i te faaueraa a to ratou Fatu e riro ‘ei mau ite e tae noa ˈtu i te hopea o te fenua.’—Ohipa 1:8.
[Tumu parau tarenihia i te api 28]
I te pae hitia o te râ no Groenland
FATATA i te hoê â taime a tapae ai te pǔpǔ feia poro i Thulé, ua tere atu e piti Ite faaipoipohia, o Viggo raua Sonja, i te tahi atu tuhaa fenua poro-ore-hia—Ittoqqortoormiit (Scoresbysund) i te pae hitia o te râ no Groenland. No te tapae i reira, ua haere atu raua i Islande, ua haere raua na nia i te manureva i Constable Point i te pae miti no Groenland, e i muri iho, na nia i te manureva tautau.
“A tahi ra te mau Ite no Iehova e haere ai i reira,” o ta teie na pionie ïa e faatia ra, te reo Groenland to raua reo tumu. “Noa ˈtu te atea, ua ite teie mau taata i te mau parau apî. Noa ˈtu râ, ua oaoa ratou i te haapiiraa i te mau mea apî. Ei feia faatia aamu aravihi, ua oaoa ratou i te faatia mai i ta ratou ohipa auau humi e vetahi atu mau aamu no nia i te natura.” Mea nafea to ratou fariiraa i te pororaa?
“I to mâua pororaa na te mau fare, ua farerei mâua ia J——, e katekika oia. ‘Mauruuru no te haere-atoa-raa mai e farerei ia ˈu,’ o ta ˈna ïa i parau. Ua faaite atu mâua i ta mâua pueraa buka e nafea atoa ia faaohipa. I te mahana i muri iho, ua haere mai oia e farerei ia mâua e ua hinaaro oia e ite no nia i te iˈoa ra o Iehova. Ua faaite atu mâua i te tahi faataaraa i roto i te hoê nota i raro i te api o ta ˈna iho Bibilia na roto i te reo Groenland. I to mâua revaraa, ua taniuniu atu oia i to matou mau hoa i Nuuk no te faaite i to ˈna mauruuru no to mâua tere. E tia ia tamau noa i te tauturu i teie taata.
“Ua farerei atoa mâua ia O——, te hoê orometua haapii tei matau i te mau Ite no Iehova. Ua vaiiho oia ia mâua ia paraparau e piti hora i mua i ta ˈna mau tamarii haapii e 14 tae atu i te 16 matahiti. Ua faaite atu mâua i ta tatou ripene video e ua pahono atoa i ta ratou mau uiraa. Ua farii oioi noa ratou i te buka ra Te uiui nei te mau taurearea—Mau pahonoraa ohiea (farani) e vetahi atu mau buka. I muri iho, ua farerei mâua e toru tamahine no teie pǔpǔ tamarii. Mea rahi ta ratou mau uiraa, e hoê iho â râ tei anaanatae mai. Ua ani mai oia, ‘Nafea ia riro ei Ite? Mea au roa paha ia riro mai ia outou. Mea au atoa na to ˈu papa ta outou ohipa.’ Ua tǎpǔ mâua e papai ia ˈna.
“I te hoê o te mau oire iti, ua farerei mâua i te tahi atu katekika, o M——, e mea anaanatae roa te aparauraa. Ua parau mai oia e e haapao oia ia afaihia ˈtu ta mâua pueraa buka na te mau taata i haere e auau i te animala ia hoˈi anaˈe mai ratou. O ˈna ïa ta mâua ‘taata poro’ i taua vahi moemoe ra.”
Noa ˈtu e e tere tauiui haere te eˈa e te rohirohi, ua manaˈo na pionie toopiti e ua haamauruuru-rahi-hia ta raua mau tutavaraa.
[Nota i raro i te api]
a Neneihia e te Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.