Hoê hanere matahiti e te puai noa ra
FAATIAHIA E RALPH MITCHELL
E taata poro méthodiste to ˈu metua tane, te hoê taata roa rii. Ua afaihia o ˈna i tera e tera ekalesia i te mau piti aore ra toru matahiti atoa i roto i te hoê rahiraa oire nainai, e tae noa ˈtu i Asheville, i Caroline Apatoerau, i Marite, i reira vau i te fanauraahia i te avaˈe febuare 1895. No reira ua paari mai au ma te matau maitai i te amuiraa faaroo kerisetiano.
TE HAAMANAˈO ra vau e a riro noa ˈi ei tamaroa apî, ua arataihia vau i te parahiraa a te “feia heva” i te mau putuputuraa faaroo ia niniihia mai e te varua moˈa—ia “noaa te haapaoraa,” mai ta ratou e pii ra. Ua haapiihia vau ia tatarahapa i ta ˈu mau hara, ia haapao i na Ture ahuru, e ia faaite i te maitai. E haere ïa vau i nia i te raˈi ia pohe anaˈe au. ‘Inaha,’ o ta ˈu i parau i roto ia ˈu iho, ‘te manaˈo nei au e e haere au i roto i te po auahi no te mea eita ta ˈu e nehenehe e faaite roa i te maitai no te haere i nia i te raˈi.’ Ua manaˈo vau e o te mau taata paari anaˈe—te feia poro iho â râ—o te haapao ra i te mau faaueraa a te Bibilia.
Tera râ, na mua ˈˈe atoa i to ˈu taurearearaa, ua haamata vau i te ite i te haavare i roto i te haapaoraa. Ei hiˈoraa, e faaohipa na to ˈu metua tane i te moni no te utuafare no te horoa noa ˈtu i roto i te afata a te epikopo i te hoê moni rahi i te apooraa rahi. Ua tiaturi o ˈna e e nominohia o ˈna i roto i te hoê ekalesia rahi aˈe. Te haamanaˈo ra vau i te hoê taata poro no taua vahi ra e taata faaapu vavai atoa oia. Ua hinaaro rahi o ˈna i te hoê tiaraa teitei, no reira ua hoo oia i te hoê hanere puohu vavai e ua haere oia i te apooraa e e rave rahi moni. E au ra e ua rave ratou i te moni atoa ta te feia i putuputu mai i nehenehe e horoa—e taata poro te rahiraa—ua tauma aˈera taua taata faaapu vavai ra i nia e ua tuô e: “Te reira noa anei o ta outou e horoa no ta outou epikopo? Te haere mai ra te mau taata poro atoa e e pae dala, e horoa ˈtu vau hoê ahuru dala!” Ua haaputuhia hau atu i te tausani dala, e ua nomino te epikopo i taua taata ra ei matahiapo no te tiaau i to ˈu metua tane. Aita vau i tiaturi e no ǒ taua huru nominoraa ra i te Atua. Mai reira mai â ua feaa to ˈu manaˈo no nia i te mau mea atoa i taaihia e te haapaoraa.
Ua titauhia vau i te tau faehau i to te mau Hau Amui no Marite faaôraa ˈtu i roto i te tamaˈi rahi matamua. Te haamanaˈo maitai ra vau i to ˈu faarooraa i te mau perepitero a te nuu i te pororaa ˈtu ia matou te mau faehau no nia i te aroraa ma te taiva ore no to matou fenua, e ua faarahi roa ˈtu â te reira i to ˈu riri i te haapaoraa. Ta ˈu mau fa, o te oraraa mai ïa, te faaotiraa i ta ˈu haapiiraa, e te faaipoiporaa. Aita e parahiraa to te haapaoraa i roto i ta ˈu mau opuaraa no a muri aˈe.
Te tauiraa i te haerea
I te matahiti 1922, ua here au i te hoê vahine apî o Louise to ˈna iˈoa. Te ohipa i tupu, e katolika paieti rahi o ˈna, e ua faaoti mâua e faaipoipo, ua hinaaro o ˈna i te hoê faaipoiporaa katolika. Inaha, aita vau i hinaaro i te tahi noa ˈˈe oroa faaroo, ua farii ïa o ˈna e ia faaipoipo mâua i roto i te hoê fare oire i New York City.
I te omuaraa aita mâua i aimârô i te pae faaroo. Ua haapapu maitai noa vau ia ˈna e aita vau e tiaturi ra i te haapaoraa e e vai maitai noa mâua mai te peu e eita te reira e faahitihia. I muri iho, i rotopu i te mau matahiti 1924 e 1937, ua fanau mâua i te tamarii—te tahi i muri aˈe i te tahi, a noaa roa ˈi ta mâua e pae tamaroa e e pae tamahine! Ua hinaaro o Louise e ia haere ta mâua tamarii i te fare haapiiraa katolika. Aita roa ˈtu vau i hinaaro e ia fanaˈo ratou i te tahi noa ˈˈe faaineineraa i te pae faaroo, no reira ua aimârô mâua no nia i te reira.
I te haamataraa o te matahiti 1939 ua tupu te tahi mea o tei taui roa i ta ˈu huru hiˈoraa no nia i te haapaoraa. Ua haere o Henry Webber e o Harry Piatt, e piti nau Ite no Iehova, i to ˈu fare i Roselle, i New Jersey. Ua taa oioi au e ua hinaaro raua e tauaparau no nia i te hoê tumu parau o ta ˈu e ore e anaanatae ra i te tauaparau—te haapaoraa. Ua huru ê roa to ˈu faaroo e te mea e e parau na te mau perepitero i roto i te nuu e, ‘A aro no to outou fenua,’ area râ e parau te mau upoo faatere haapaoraa i te fare e, ‘Eiaha e haapohe.’ Auê i te haavare e! Ua manaˈo vau e e faaafaro vau i taua na Ite e piti ra. “A vaiiho na ia ˈu ia parau atu ia orua i te hoê mea,” ta ˈu i parau atu ia raua. “Mai te peu e mea mau ta orua haapaoraa, mea hape anaˈe ïa te tahi atu mau haapaoraa. E noa ˈtu e mea mau te hoê noa ˈˈe haapaoraa, mea hape ïa te toea atoa, e tae noa ˈtu i ta orua. Hoê anaˈe haapaoraa mau.” Ma to ˈu maere rahi, ua farii raua i to ˈu manaˈo!
I muri iho, ua ani raua ia ˈu ia rave i ta ˈu Bibilia e ia hohora i te reira i roto i te Korinetia 1, 1:10. Ua taio vau i roto e: “E teie nei, e au mau taeae, te aˈo atu nei au ia outou i te iˈoa o to tatou Fatu ra o Iesu Mesia, e ei parau hoê ta outou atoa na, e eiaha ia amahamaha i roto ia outou: ia ati maite râ outou ma te aau hoê e te manaˈo hoê.” Ua huru ê vau i taua irava ra. I te hoê â taime, ua mǎtaˈu vau e e tamata taua na taata e piti ra i te faaô mai i roto ia ˈu i te tahi mea i te pae faaroo. Ua haapii râ vau i te hoê mea—aita e amahamaharaa i rotopu i te mau kerisetiano. E rave rahi atu â mau uiraa i roto i to ˈu feruriraa. Ei hiˈoraa, Eaha te ohipa e tupu i nia i te nephe ia pohe anaˈe tatou? Auê au i te anaanatae ia tauaparau no nia i taua uiraa ra e o raua! Tera râ, ua manaˈo vau e, e faatupu te reira i te aimârôraa rahi i te pae faaroo i roto i te utuafare.
I muri iho ua parau te hoê o na taata e piti ra e: “Te hinaaro nei mâua e hoˈi faahou mai e e tauaparau faahou ia oe i te hebedoma i mua.” Ua tamata vau i te faahoˈi ia raua ma te mǎrû, ua parau râ ta ˈu vahine ma te puai. “Ralph,” ta ˈna i parau, “te hinaaro ra raua e ite e afea raua e nehenehe ai e hoˈi mai.” Ua maere roa vau, i te mea e e katolika rahi o ˈna! Ua manaˈo râ vau e, ‘Peneiaˈe e nehenehe tatou e ite mai i te tahi mau tuhaa e farii ai tatou no nia i te tumu parau o te haapaoraa.’ No reira ua farii au e ia hoˈi mai o Henry Webber e o Harry Piatt i te mahana pae i muri iho.
No reira ua haamata vau i te haapii i te Bibilia e te mau Ite no Iehova. Aita i maoro i muri aˈe i te reira, ua titau-manihini-hia vau ia haere i te hoê tairururaa i Madison Square Garden i New York City. Te haamanaˈo rahi ra vau i te oreroraa parau a Joseph F. Rutherford “Te faatereraa e te hau,” i hohorahia i te 25 no tiunu 1939. Tei rotopu vau i te mau 18 000 taata tei putuputu mai. Oia mau, ua faaroo tau 75 000 taata i te oreroraa parau, e tae noa ˈtu te feia o tei taaihia i te reira na roto i te mau reni niuniu paraparau na te fenua atoa nei.
Aita râ te mau ohipa i haere mǎrû noa mai. Ua haamǎtaˈu te mau pǐpǐ a te perepitero katolika ra o Charles Coughlin e faaore i te tairururaa, e ma te papu, i te afaraa o te oreroraa parau a te taeae Rutherford, ua haamata te mau hanere taata tei iriâ i te faahuehue e i te tuô i te mau parau rii mai, “Heil Hitler!” e “Viva Franco!” No te rahi o te arepurepu ua faaroo-roa-hia te faahuehueraa i roto i te mau niuniu paraparau! E 15 minuti tei titauhia e te feia faahau no te tamǎrû i te nahoa. Atira noa ˈtu i te reira, ua tamau noa te taeae Rutherford, ma te mǎtaˈu ore, i te paraparau a turu noa ˈi te feia i putuputu mai ia ˈna na roto i te mau haapopouraa tamau.
I teie nei ua anaanatae mau â vau. No te aha te hoê perepitero katolika e turai ai i te mau taata e rave rahi ia riri atu i te mau Ite no Iehova? Ua manaˈo vau e te vai ra te hoê mea o ta Rutherford e poro ra—te hoê mea aita te mau upoo faatere haapaoraa e hinaaro ra e ia faaroo te mau taata mai ia ˈu. No reira ua tamau noa vau i te haapii i te Bibilia e ua haere au i mua. I te pae hopea, i te avaˈe atopa 1939, ua pûpû vau ia ˈu no Iehova na roto i te bapetizoraa i roto i te pape. Ua bapetizohia vetahi o ta ˈu mau tamarii i te matahiti i muri iho, e ua bapetizohia ta ˈu vahine, o Louise, i te matahiti 1941.
Te faarururaa i te mau tamataraa
I muri noa ˈˈe i to ˈu fariiraa i te parau mau, ua pohe to ˈu metua vahine, e ua hoˈi ïa vau i Caroline Apatoerau no to ˈna hunaraa maˈi. Ua manaˈo vau e eita vau e nehenehe ma te haava manaˈo maitai e apiti atu i te mau oroa e faaterehia i roto i te ekalesia méthodiste. No reira ua taniuniu vau i to ˈu metua tane hou a reva ˈi e ua ani atu vau ia ˈna e ia vaiihohia te afata i te fare hunaraa maˈi. Ua farii o ˈna, i to ˈu râ tapaeraa ˈtu i reira, te haere ra ratou i te fare pure, i reira ua manaˈo ratou e e apiti atu vau ia ratou.
Aita râ vau i haere, e ua faatupu te reira i te hoê fifi i roto i to ˈu utuafare. Noa ˈtu e mea piri roa mâua to ˈu tuahine o Edna, i muri aˈe i te hunaraa maˈi a Mama aita o ˈna i paraparau ia ˈu. Ua papai au i te mau rata, aita râ o ˈna i pahono mai. I te mau tau veavea atoa i to Edna haereraa i New York no te apiti atu i te mau haapiiraa na te mau orometua haapii i te City College, ua tamata vau i te farerei ia ˈna. Aita râ o ˈna i hinaaro e hiˈo ia ˈu, ma te parau e mea rahi roa ta ˈna ohipa. Ua faaea aˈera vau, i te mea e e au ra e te haafifi ra vau ia ˈna. E rave rahi matahiti tei mairi hou a faaroo faahou ai au i te parau no nia ia ˈna.
No to ratou patoiraa i te aroha i te reva, ua tiavaruhia e ono o ta ˈu mau tamarii i rapae mai i te fare haapiiraa i te matahiti 1941, e e rave rahi atu â mau tamarii i te mau Hau Amui no Marite e i Kanada. No te faaî i te titauraa a te ture i te pae no te haapiiraa, ua faanaho te mau Ite i ta ratou iho mau fare haapiiraa piihia Fare haapiiraa no te Basileia. Ua faaohipahia te hoê hotela tahito i Lakewood, i New Jersey, no te fare haapiiraa o ta ta ˈu mau tamarii i haere atu. E Piha no te Basileia i te tahua matamua, e te piha haapiiraa, te hoê fare tutu, e te hoê vahi faafaaearaa. Tei nia te mau piha taotoraa a te mau tamahine i te piti o te tahua, e tei nia te mau piha taotoraa a te mau tamaroa i te toru o te tahua. E fare haapiiraa maitai roa. E hoˈi na te rahiraa o te mau tamarii o te taoto ra i reira i to ratou fare i te mau hopea hebedoma noa. E hoˈi na te feia e faaea atea aˈe i te mau hebedoma atoa.
Mai to ˈu mau matahiti matamua mai â i roto i te parau mau, ua hinaaro rahi au e riro mai ei pionie, mai te piihia ra te mau taata poro evanelia ma te taime taatoa a te mau Ite no Iehova. I te tairururaa i te matahiti 1941 i St. Louis, i Missouri, ua faataa te hoê taeae i roto i te porotarama e mea nafea o ˈna i te raveraa i te taviniraa pionie a faaamu noa ˈi e 12 tamarii. Ua manaˈo vau e, ‘Mai te peu e e nehenehe ta ˈna e tavini ei pionie e e 12 tamarii, e nehenehe ïa ta ˈu e riro ei pionie e e 10.’ Tera râ, aita ta ˈu mau huru tupuraa i faatia ia ˈu ia haamata i te tavini ei pionie e 19 matahiti noa i muri iho. I te pae hopea, i te 1 no atopa 1960, ua nehenehe au e haamata i te tavini ia Iehova ei pionie tamau.
Te hoê farereiraa faahiahia mau
I te matahiti 1975, ua taniuniuhia vau e to ˈu tuahine o Edna. E 80 matahiti to ˈu i teie nei, e aita vau i ite ia ˈna e i faaroo i to ˈna reo a 20 matahiti i teie nei. Ua taniuniu mai o ˈna na te fare tauraa manureva, e ua ani mai o ˈna ia ˈu ia haere e tii ia ˈna raua ta ˈna tane. Auê i te oaoa ia ite faahou ia Edna, ua itehia râ te tupuraa faahiahia mau i muri aˈe mai. I nia i te tere e tapae atu ai i te fare, ua parau ta ˈna tane e, “Te vai ra ia oe i te hoê taata tei taui.” Aita vau i taa i ta ˈna i hinaaro e parau. I to matou tapaeraa ˈtu i te fare, ua parau faahou o ˈna e, “Te vai ra ia oe i te hoê taata tei taui i ǒ nei.” Ua taa oioi ta ˈu vahine. Ua huri atu o ˈna i nia i to ˈu tuahine, ua ani o ˈna e, “Edna, e Ite oe?” “E,” ta Edna i pahono mai.
Mea nafea o Edna i te fariiraa i te parau mau? Inaha, i te matahiti 1972, no te tatai i to mâua taairaa tei faataa-ê-hia, ua hapono atu vau na ˈna i te hoê tamatahitiraa i Te Pare Tiairaa. Hoê matahiti i muri aˈe, ua maˈihia o Edna e ua faaea noa oia i te fare. Tei nia noâ te mau vea i ta ˈna iri papairaa ma te puohuhia. Ma te anaanatae ua tatara o Edna i te hoê vea e ua taio oia. Ma te oti roa i te taio i te vea, ua manaˈo o ˈna i roto ia ˈna iho e, ‘Teie te parau mau!’ I to te mau Ite no Iehova haereraa i to ˈna fare, ua taio oia i te anairaa taatoa o te mau vea Pare Tiairaa. Ua farii oia i te hoê haapiiraa bibilia, e ma te haerea tano ua riro mai oia ei Ite no Iehova.
Te faarururaa i te ereraa
Ua roo-atoa-hia ta ˈu vahine, o Louise, i te maˈi omaha tihota, e ua ino roa ˈtu â to ˈna huru e pohe roa ˈtu ai i te matahiti 1979, e 82 matahiti to ˈna. I to Louise poheraa, ua pohe atoa te hoê tuhaa i nia ia ˈu. Ua faaea roa ta ˈu tuhaa ohiparaa. Aita vau i ite e eaha te ohipa e rave. Aita ta ˈu e opuaraa no te tau no a muri aˈe, e ua hinaaro uˈana vau i te faaitoitoraa. Ua faaitoito te hoê tiaau ratere, o Richard Smith, ia ˈu ia tamau noa i ta ˈu taviniraa pionie. Ua ite au e ta ˈu tamahanahanaraa rahi roa ˈˈe o te tamahanahanaraa ˈtu ïa ia vetahi ê o tei erehia i te feia herehia e ratou o tei pohe.
Ua faanaho te Taiete Watch Tower i te hoê tere i Iseraela i te matahiti 1979, e ua haere atu vau. E faaitoitoraa rahi taua tere ra no ˈu, e i to ˈu hoˈiraa ˈtu i te fare, ua hoˈi noa ˈtu vau no te rave i te taviniraa pionie. I te mau matahiti atoa mai reira mai â, ua rohi au i roto i te mau tuhaa fenua aita i ravehia aˈenei aore ra mea varavara i te ohipahia i roto i te tahi atu tuhaa o te fenua. Noa ˈtu to ˈu paari, e nehenehe noâ vau e amo i taua haamaitairaa taa ê ra.
Te manaˈo nei au e i te roaraa o te mau matahiti, ua oaoa vau i te tautururaa i te tahi tau 50 taata i nia i te purumu o te ora. Tei roto te rahiraa o ta ˈu mau tamarii i te parau mau. Te tavini ra e piti o ta ˈu mau tamahine ei mau pionie tamau. Te tavini ra te tahi atu tamahine, o Louise Blanton, i te pu rahi a te mau Ite no Iehova i Brooklyn, i New York, e ta ˈna tane, o George, e te hoê o ta ˈu mau tamaroa, te tavini ra oia ei matahiapo e rave rahi matahiti i teie nei.
Papu maitai, no te huru tia ore no ǒ mai i to tatou nau metua matamua ra, te roohia nei tatou paatoa i te maˈi e te pohe. (Roma 5:12) Ma te papu maitai aita to ˈu oraraa i haapaehia i te mau mauiui e te oto. Ua roohia vau i teie nei i te maˈi fatiraa ivi i nia i to ˈu avae aui. I te tahi taime e haafifi roa te reira ia ˈu, aita râ te reira i faafaaea ia ˈu ia ohipa noa. E te pure nei au e eiaha vau ia faaea. Te hinaaro nei au e tamau noa. Ta ˈu hinaaro rahi roa ˈˈe o te tamau-noa-raa i roto i te taviniraa pionie e tae roa ˈtu i te hopea, ma te rave i te mea atoa e maraa ia ˈu no te faaite i te iˈoa e te mau opuaraa a Iehova.
[Hohoˈa i te api 23]
E ta ˈu tamahine o Rita