Eaha te tanoraa o te kalena ati Iuda?
IA AU i te kalena ati Iuda, ua riro te mahana maha 16 no setepa 1993 ei mahana oroa no te Rosh Hashanah. Ia au i te peu tutuu, e faaotohia na te pu iubili, aore ra te pu tara mamoe oni, no te faaite i te taeraa mai o te matahiti apî. O te matahiti 5754 ïa taua matahiti ra (kalena ati Iuda) e e haamata oia i te 16 no setepa 1993, e tae atu i te 5 no setepa 1994.
Ma te oioi, te tapao nei tatou e te vai ra te hoê taa-ê-raa e 3 760 matahiti i rotopu i te taioraa i te tau a te kalena ati Iuda e a te kalena no te pae Tooa o te râ, aore ra grégorien, o te faaohipahia ra e te taatoaraa i teie mahana. No te aha te vai ra teie taa-ê-raa? E eaha te tanoraa o te kalena ati Iuda?
Te haamauraahia te taime haamataraa
E tia i te mau ravea taioraa atoa i te tau ia rave i te hoê taime haamataraa aore ra faahororaa taa ê. Ei hiˈoraa, te taio nei te amuiraa faaroo kerisetiano i te tau mai te matahiti mai o tei manaˈohia e to Iesu Mesia ïa fanauraahia. Te mau taio mahana mai reira mai e parauhia na ratou e tei roto i te tau kerisetiano. E faataa-pinepine-hia ratou e te piiraa parau ra A.D., no roto mai i te reo Latino anno Domini, oia hoi “i roto i te matahiti o te Fatu.” E tapaohia te mau taio mahana no mua ˈtu i taua tau ra e B.C., “Na mua ˈˈe i te Mesia.”a E taio atoa te tinito tumu i te tau mai te matahiti 2698 mai hou to tatou nei tau, i te omuaraa o te faatereraa a te taata tuiroo ra o Huang-Ti, te Emepera Rearea. No reira, ua tapao te 10 no febuare 1994 i te haamataraa o te matahiti avaˈe tinito 4692. Eaha ïa te huru no nia i te kalena ati Iuda?
Te faataa ra Te buka parau paari ati Iuda (beretane) e: “Te ravea e faaohipahia ra i teie nei e te mau ati Iuda no te faahaamanaˈo i te taio mahana o te hoê ohipa oia hoi, te haamauraa ïa i te rahiraa matahiti tei mairi mai te poieteraahia mai te ao.” Ua faaohipahia teie ravea, tei matauhia e te mau ati Iuda ei Tau o te Poieteraa, e te taatoaraa i te area o te senekele iva o to tatou nei tau. No reira, e tuu-pinepine-hia te mau faataaraa parau ra A.M. na mua ˈtu i te mau taio mahana i roto i te kalena ati Iuda. Te auraa anno mundi, o te hoê ïa haapotoraa o te parau ra ab creatione mundi, oia hoi “mai te poieteraahia mai te ao.” I te mea e te matahiti e orahia nei o A.M. 5754 ïa, ia au i teie ravea taioraa i te tau, e parauhia e e 5 753 matahiti i teie nei to “te ao poieteraahia mai.” E hiˈo na tatou e mea nafea teie taime i te haapapuraahia.
“Tau o te poieteraa”
Te horoa maira te Encyclopaedia Judaica (matahiti 1971) i teie faataaraa: “Ia au i te mau tatararaa e rave rau a te mau Rabi, ua haamata te ‘Tau o te Poieteraa’ i te tau auhune o te hoê o te mau matahiti i rotopu i te matahiti 3762 e te matahiti 3758 hou to tatou nei tau. Teie râ, mai te senekele 12 mai o to tatou nei tau, ua fariihia ˈtura e ua haamata te ‘Tau o te Poieteraa’ i te matahiti 3761 hou to tatou nei tau (i te tanoraa mau, i te 7 no atopa o taua matahiti ra). Ua itehia teie tatararaa i roto i te mau ohipa i tupu i te hoê â taime i rotopu i te tuatapaparaa i te tau i faahitihia i roto i te Bibilia e te faaiteraa no nia i te tuatapaparaa i te tau i faahitihia i roto i te mau buka matamua ati Iuda i papaihia i muri aˈe i te Bibilia.”
Ua haamau-maite-hia te ravea taioraa i te tau mai “te poieteraahia mai te ao” i nia i te mau tatararaa i te faatiaraa a te Bibilia i ravehia e te mau Rabi. No to ratou tiaturiraa e ua poietehia te ao e pauroa te mau mea i nia iho i te area taime e ono mahana mau e 24 hora te mahana taitahi, te parau nei te feia tuatapapa Rabi, mai te feia a te amuiraa faaroo kerisetiano e, ua tupu te poieteraa o te taata matamua ra o Adamu hoê â matahiti e te poieteraahia te ao. Teie râ, e ere roa ˈtu i te mea tano.
Te haamata ra te pene matamua a te Genese ma te parau e: “Hamani ihora te Atua i te raˈi e te fenua i te matamua ra.” Inaha te faataahia ra i muri iho e eaha te ohipa ta te Atua i rave i roto i na “mahana” e ono te tahi i muri aˈe i te tahi no te faariro i te fenua tei vai noa na ei vahi ‘ano e aore e faufaa’ ei vahi nohoraa tano maitai no te mau taata. (Genese 1:1, 2) Ua mairi paha tau mirioni matahiti i rotopu i teie mau tupuraa e piti. Hau atu, e ere te mau mahana poieteraa ei mau tau e 24 hora te mahana taitahi, mai te huru ra e ua taotiahia te mau ohipa a te Poiete. Ua faataahia e te Genese 2:4 e e nehenehe te hoê “mahana” i roto i teie tuhaa parau e maoro hau atu i te 24 hora, te faahiti atoa ra oia i te mau tau poieteraa atoa mai te hoê “mahana.” Ua mairi e rave rahi mau tausani matahiti i rotopu i te mahana poieteraa matamua e te ono o te mahana, i te poieteraahia o Adamu. Te taioraa e ua poietehia o Adamu hoê â taime e te mau raˈi e te fenua, e ere te reira no roto mai i te mau Papai aore ra i te ite aivanaa. Teie nei râ, mea nafea ïa te haapapuraahia e ua haamata te “Tau o te Poieteraa” i te matahiti 3761 hou to tatou nei tau?
Niu no te tuatapaparaa i te tau
Teie râ hoi, aita te rahiraa o te mau buka ati Iuda i vai maoro mai, no roto mai hoi te mau tuatapaparaa. I te omuaraa, ua riro taua mau buka i toe mai mai te hoê buka tuatapaparaa i te tau piihia Seder ʽOlam (Faanahoraa o te Ao). Te parauhia ra e ua papaihia te reira i te piti o te senekele o to tatou nei tau e te taata tuatapapa i te mau haapiiraa a te Talmud ra o Yose ben Halafta. Te horoa ra teie buka (piihia i muri aˈe Seder ʽOlam Rabbah no te faataa-ê-raa i te reira i te hoê tuatapaparaa o te Anotau no Ropu, teie te upoo parau Seder ʽOlam Zuṭa) i te hoê aamu no nia i te tuatapaparaa i te tau mai Adamu mai e tae atu i te piti o te senekele o to tatou nei tau. Ua patoi te mau ati Iuda i to Roma i raro aˈe i te aratairaa a te Mesia haavare ra o Bar Kokhba. Mea nafea te noaaraa mai i te taata papai i teie huru faaiteraa?
A tutava noa ˈi o Yose ben Halafta i te apee i te faatiaraa a te Bibilia, ua amui mai o ˈna i ta ˈna iho mau tatararaa i te mau vahi e ere te papai i te mea papu roa e tae noa ˈtu i te mau taio mahana. “I roto e rave rahi huru tupuraa, . . . ua horoa o ˈna i te mau taio mahana ia au i te tutuu, e hau atu, ua faaô oia i te mau parau e te mau halakot [tutuu] a te mau Rabi tei ora na mua ˈtu e te feia o to ˈna ra tau,” ta Te buka parau paari ati Iuda (beretane) ïa e parau ra. Aita vetahi ê i tano i roto i ta ratou tatararaa. Te haapapu ra Te buka o te ite ati Iuda (beretane) e: “Ua taio o ˈna mai te Tau mai o te Poieteraa e inaha, ua horoa oia i te mau taio mahana i manaˈo-noa-hia no te mau ohipa rave rau i tupu i te tau o te mau ati Iuda e tei manaˈohia e ua haamata paha mai Adamu mai, te taata matamua, e tae atu ia Alesanedero Rahi ra.” Tera râ, mea nafea mau teie mau tatararaa e teie mau faaôraa i hauti ai i nia i te tanoraa e te parau mau o te tuatapaparaa i te tau ati Iuda? E tuatapapa na tatou i te reira.
Mau tutuu e mau tatararaa
Ia au i te tutuu a te mau Rabi, ua numera o Yose ben Halafta e ua vai mai te piti o te hiero i Ierusalema e 420 matahiti i te taatoaraa. Ua niuhia te reira i nia i te tatararaa a te mau Rabi i te parau tohu a Daniela no nia i te “hitu ahururaa i te hebedoma,” aore ra 490 matahiti. (Daniela 9:24) Ua horoahia teie tau i te area taime e vai ra i rotopu i te vavahiraahia te hiero matamua e te vavahiraahia te piti o te hiero. Ma te farii e e 70 matahiti te faatîtîraahia i Babulonia, ua faaoti ihora o Yose ben Halafta e ua vai te piti o te hiero e 420 matahiti.
Teie râ, e faatupu teie tatararaa i te hoê fifi rahi mau. Ua itehia te matahiti o te faatahuriraahia o Babulonia (matahiti 539 hou to tatou nei tau) e te vavahiraahia te piti o te hiero (70 o to tatou nei tau) ei mau taio mahana o te aamu. Hau atu, e au ra e te roaraa o te tau o te piti o te hiero oia hoi e 606 matahiti ïa e ere râ e 420 matahiti. Na roto i te horoaraa e 420 matahiti noa no te roaraa o taua tau ra, e 186 matahiti ïa taa-ê-raa to te tuatapaparaa i te tau ati Iuda.
Aita te parau tohu a Daniela e parau ra e ehia maororaa te hiero i Ierusalema i te tia-noa-raa. Maoti râ, ua tohu oia i te tau e fa mai ai te Mesia. Te haapapu maitai ra te parau tohu e “mai te tuuraa i taua parau i te rave faahou e te patu ia Ierusalema e te Mesia te Arii ra, e hitu ïa hebedoma, e na hebedoma hoi e ono ahuru e piti tiahapa.” (Daniela 9:25, 26) A haamau-noa-hia ˈi te niu o te hiero i te piti o te matahiti o te hoˈiraa mai te mau ati Iuda mai te faatîtîraahia mai (matahiti 536 hou to tatou nei tau), aita “te parau” e patu faahou i te oire no Ierusalema i tupu e tae roa ˈtu i “te matahiti taau o te arii ra o Aretehasaseta.” (Nehemia 2:1-8) Te tuu ra te aamu tahito e te papu i taua matahiti ra i te matahiti 455 hou to tatou nei tau. Ia taiohia e 69 “hebedoma” aore ra e 483 matahiti mai reira mai, e tapae tatou i te matahiti 29 o to tatou nei tau. O te taime ïa o te faraa mai te Mesia, i to Iesu bapetizoraahia.b
Te tahi atu manaˈo o te tatararaa a te mau Rabi o tei faatupu i te hoê tuea-ore-raa rahi i roto i te tuatapaparaa i te tau ati Iuda, no nia ïa i te taime o te mahana fanauraa o Aberahama. Ua amui mai te mau Rabi i te mau matahiti o te mau ui no muri mai i faahitihia i roto i te Genese 11:10-26 e ua faataa ratou e e 292 matahiti roaraa no te tau tei haamata i te Diluvi e tae roa ˈtu i te mahana fanauraa o Aberahama (Aberama). Teie râ, te itehia ra te fifi i roto i te tatararaa a te mau Rabi no nia i te irava 26, o te na ô ra e: “E a hitu aˈera ahururaa to Tera matahiti, fanau aˈera ta ˈna o Aberahama, o Nahora, e o Harana.” Ia au i te reira, te manaˈo nei te tutuu ati Iuda e e 70 matahiti to Tera i to Aberama fanauraahia. Teie râ, aita te irava e faaite ra ma te papu e ua riro mai o Tera ei metua tane no Aberahama i te 70raa o to ˈna matahiti. Maoti râ, te parau-noa-hia ra e ua riro mai o ˈna ei metua tane no na tamaroa e toru i muri aˈe i te 70raa o to ˈna matahiti.
No te ite i te faito matahiti tano o Tera i te mahana fanauraa o Aberahama, e taio noa ïa tatou i roto i te faatiaraa a te Bibilia. Ia au i te Genese 11:32–12:4, te ite ra tatou e i muri aˈe i te poheraa o Tera i te 205raa o to ˈna matahiti, ua faarue o Aberahama e to ˈna utuafare ia Harana ia au i te mau faaueraa a Iehova. I taua taime ra e 75 matahiti to Aberahama. Hau atu, ua fanauhia paha o Aberahama i te 130raa o te matahiti o Tera, e ere râ i te 70raa. No reira, te tau mai te Diluvi mai e tae atu i te mahana fanauraa o Aberahama, e 352 matahiti ïa, e ere râ e 292 matahiti. I ô nei, ua hape ïa te tuatapaparaa i te tau ati Iuda, inaha te vai ra te hoê taa-ê-raa e 60 matahiti.
Te hoê toea faaroo
Ua faatupu teie mau hape e mau tuea-ore-raa i roto i te Seder ʽOlam Rabbah e te tahi atu mau buka tuatapaparaa i te tau a te Talmud i te haapeapearaa e te aparauraa rahi i rotopu i te feia tuatapapa ati Iuda. Noa ˈtu e ua ravehia e rave rau mau tutavaraa no te taai i teie tuatapaparaa i te tau o te mau tupuraa o te aamu i itehia, aita ratou i manuïa roa. No te aha? “E ere to ratou e anaanatae no te ite no te faaroo râ,” ta te Encyclopaedia Judaica ïa e faataa ra. “Ua turu-noa-hia te tutuu noa ˈtu e eaha te tia ia rave, i mua iho â râ i te feia faatupu i te mau pǔpǔ faaroo amaha.” Maoti i te faaore i te huananeraa i faatupuhia e ta ratou mau tutuu, ua tutava vetahi feia tuatapapa ati Iuda i te faahapa i te mau faatiaraa a te Bibilia. Ua tamata vetahi ê i te imi i te hoê niu papu no te mau aai e mau tutuu Babulonia, Aiphiti, e Hindou.
Ei faahopearaa, aita te feia tuatapapa i te aamu i faariro maoro mai i te “Tau o te Poieteraa” mai te hoê tuhaa o te nehenehe e tiaturihia o te buka tuatapaparaa i te tau. Ua tutava na vetahi feia tuatapapa ati Iuda i te turu i te reira, e te faatupu atoa nei teie mau buka faahororaa papu maitai mai Te buka parau paari ati Iuda (beretane) e te Encyclopaedia Judaica i te manaˈo o te pae rahi e eita oia e manuïa. Hau atu, eita e nehenehe e faariro i te ravea taioraa i te tau ati Iuda matauhia mai te poieteraahia mai te ao ei mea tano ia au i te taime haamataraa o te tuatapaparaa i te tau o te Bibilia, te kalena tohuraa a te Atua ra o Iehova.
[Nota i raro i te api]
a Te faaite ra te haapapuraa a te Bibilia e a te aamu e ua tupu te mahana fanauraa o Iesu Mesia i te matahiti 2 hou to tatou nei tau. No te tano o te haapapuraa, e rave rahi ïa feia e faaohipa ra i te mau piiraa parau C.E. (i to tatou nei tau) e B.C.E. (hou to tatou nei tau), e teie ïa te huru o te mau taio mahana o tei faahitihia i roto i te mau buka a te Taiete Watch Tower.
b No te tahi mau haapapuraa, hiˈo i te buka Te aravihi maoti te mau Papai (beretane), Buka 2, mau api 614-16, 900-902, neneihia e te Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.; te buka Mea faauruahia mai e te Atua e mea maitai te mau parau moˈa atoa i papaihia ra (farani), Haapiiraa numera 3, par. 18; w92-TH 1/10 p. 11, par. 8-11.