No te aha e farii ai i te hoê hape?
O TE hoê teie o te mau ohipa matau-ore-hia, i tupu i roto i te aamu i te pae no te nuu. Ua faahoˈi te hoê vahine aita ta ˈna e mauhaa tamaˈi, e 400 faehau etaeta mau tei opua e tahoo i te hoê opuaraa ino. I te faarooraa ˈtu te raatira o teie mau taata i te mau taparu a teie vahine, ua hoˈi atura oia e to ˈna mau taata e aita ˈtura i faatupu faahou i ta ratou opuaraa.
O Davida taua raatira ra, tei riro mai i muri iho ei arii no Iseraela. Ua faaroo atura oia i te vahine ra o Abigaila no te mea ua hinaaro o ˈna ia au to ˈna haerea i te Atua. Ia ˈna i faataa ˈtu ma te faaau maite i te parau, e ia faatae noa ˈtu oia i ta ˈna tahooraa i nia i ta ˈna tane ia Nabala, e riro hoi te toto i te manii, ua na ô aˈera o Davida e: “Ia haamaitaihia te Atua o Iseraela ra o Iehova, o tei tono mai ia oe i teie nei mahana i farerei mai ai oe ia ˈu: e ia ora na hoi oe i ta oe parau maitai, e ia ora hoi oe o tei tapea mai ia ˈu i teie nei mahana, ia ore ia manii te toto ia ˈu, e ia ore au ia tahoo ia ˈu iho i to ˈu iho rima.” Ua mauruuru roa o Davida i te mea e ua faaohipa te Atua ia Abigaila ia ore oia e rave i te hoê hape ino roa.—Samuela 1, 25:9-35.
I roto i te hoê salamo, ua ani atura o Davida e: “O vai hoi tei ite i ta ˈna iho mau hara?” (Salamo 19:12) Mai ia ˈna, eita tatou e ite i to tatou mau hape mai te peu eita te hoê taata e faaite mai ia tatou. I te tahi atu mau taime, e faahepo mai te tahi mau huru tupuraa au ore ia tatou, ia farii tatou e ua hape tatou, aita tatou i faaite i te paari aore ra i te hamani maitai.
Te vai ra te ravea
Noa ˈtu e e hape tatou paatoa, te vai ra te ravea. Te na ô ra te tahi tia e haapao i te mau auraa i rotopu i te mau taata, oia hoi o Edward John Phelps e: “Te taata eita e hape, e taata ïa aita e rave ra i te hoê noa ˈˈe ohipa.” E teie ta te pǐpǐ kerisetiano ra o Iakobo i parau: “Te hapa nei tatou atoa i te mau mea atoa e rave rahi.” (Iakobo 3:2) Ia haapii te hoê tamarii i te haere, e haere noa anei o ˈna ma te ore e topa? Eita, inaha e haapiiraa ta te hoê tamarii e huti mai i roto i te mau hape ta ˈna e rave e e hope roa taua haapiiraa na ˈna ra ia tamau â o ˈna i te tamata e papu roa ˈtu o ˈna.
No te aratai i te hoê oraraa papu, mea hinaaro atoa na tatou e huti mai i te tahi haapiiraa i roto i ta tatou mau hape e te mau hape e ravehia e vetahi ê. I te mea hoi e, te faaite maira te Bibilia i te mau huru tupuraa i orahia na e te mau taata e rave rahi, o te riro hoi i te tano atoa no tatou iho nei, e nehenehe ïa tatou e tauturuhia ia ore tatou ia rave atoa i taua mau hape i ravehia e ratou ra. Nafea ïa tatou e nehenehe ai e huti mai i te tahi mau haapiiraa i te mau hape ta ratou i rave?
Te haehaa, te hoê huru faufaa roa
Teie te tahi haapiiraa, inaha eita te Atua e faautua i te mau taata atoa e rave i te hape, e haava râ o ˈna i te feia e ore e faatitiaifaro i taua mau hape ra. Aita te arii ra o Saula i auraro i te mau faaueraa a Iehova no nia i te haamou-roa-raa i te mau ati Amaleka. I mua i te peropheta ra o Samuela, ua faaiti na mua o Saula i ta ˈna mau hape e ua tamata aˈera i muri iho i te faahapa ia vetahi ê. Mea au aˈe na ˈna ia ore o ˈna ia faahaehaa i mua i to ˈna mau taata maoti hoi i te faatitiaifaro i te hape. No reira ˈtura hoi o ‘Iehova i faarue atoa ˈi ia ˈna ei arii.’—Samuela 1, 15:20-23, 30.
Noa ˈtu â ïa e ua rave te mono o Saula, oia hoi o Davida i te mau hape ino roa, ua faaorehia mai taua mau hape na ˈna ra no te mea ua farii haehaa o ˈna i te haapiiraa e i te aˈoraa. Ua faaitoito te haehaa o Davida ia ˈna, ia haapao i te mau parau a Abigaila. Ua mau roa ta ˈna mau nuu no te aroraa. Hau atu, i mua i to ˈna mau taata, ua farii o Davida e e opuaraa feruri-ore-hia ta ˈna i rave. I roto i to ˈna oraraa, ua tauturu taua huru haehaa nei ia Davida ia faaorehia mai ta ˈna mau hara e ia faatitiaifaro i to ˈna mau haerea.
E faaitoito atoa te haehaa i te mau tavini a Iehova ia faatitiaifaro i te mau manaˈo au ore. I roto i te hoê ohipa i tupu i mua i te Sunederi, ua faaue atura te tahuˈa rahi e ia papaihia o Paulo. Ua pahono atura te aposetolo e: “Ua fatata te Atua i te moto mai ia oe i tena na patu faateateahia.” (Ohipa 23:3) Peneiaˈe no te mea aita o ˈna e ite maitai atura i te taata ta ˈna e parau atura e tae roa ˈtu i te taime te feia i tia noa i pihai ihora e ani ai e: “E faaino hoi oe i te tahuˈa rahi a te Atua?” I taua parau ra, ua farii oioi aˈera oia i ta ˈna hape, e ua na ô atura e: “Aita aˈera vau i hiˈo, e au mau taeae, e oia te tahuˈa rahi, ua papaihia hoi e, Eiaha oe e parau ino i to outou ihora haava.” (Ohipa 23:4, 5; Exodo 22:28) Oia mau, ua farii haehaa o Paulo i ta ˈna mau hape.
Ua farii ratou i ta ratou mau hape
Ua faaite atoa te Bibilia e ua taui vetahi pae i to ratou huru feruriraa. Ei hiˈoraa, a tapea mai na i te parau o te papai salamo ra o Asapha. I te mea hoi e, te maitai atura te feia paieti ore, ua na ô aˈera oia e: “E tamâraa faufaa ore maori ta ˈu i tau aau nei.” Ua hoˈi faahou maira te manaˈo maitai o Asapha, i to ˈna haereraa i te fare o Iehova e i to ˈna feruri-maitai-raa i nia i te mau haamaitairaa a te haamoriraa viivii ore. Hau atu, ua farii o ˈna i ta ˈna hape i roto i te Salamo 73.
Ua vaiiho atoa o Iona i to ˈna manaˈo hape ia haapouri i to ˈna feruriraa. I muri aˈe i to ˈna pororaa i Nineve, ua haapao noa o ˈna ia ˈna iho maoti hoi i te faaora i te mau taata o taua oire ra, i te ati. Aita o Iona i au i te oreraa o Iehova e faautua mai i to Nineve, noa ˈtu to ratou tatarahapa, ua aˈo maira râ te Atua ia ˈna. Ua farii o Iona i te hape o to ˈna huru feruriraa, inaha ua haapapu maitai mai hoi te buka o te Bibilia i mairihia i to ˈna iˈoa, i te parau no ta ˈna mau hape i rave.—Iona 3:10–4:11.
Ma te manaˈo hape e na te Atua o Iehova, eiaha râ na te Diabolo ra o Satani, i faatupu i to ˈna ahoaho, ua tamata te taata ra o Ioba i te parau e e ere roa ˈtu i te mea tano e ia faaoromai o ˈna i to ˈna mau mauiui. Ua ite râ o ˈna eaha te tapao e titauhia ra: E tapea anei te mau tavini a te Atua i to ratou haapao maitai i roto i te tamataraa? (Ioba 1:9-12) I muri aˈe i to Elihu e to Iehova faaiteraa mai ia Ioba i to ˈna hape, ua farii aˈera oia e: “Ua parau vau i tei ore i itea e au ra . . . E teie nei te faafaufau nei au ia ˈu iho. E te tatarahapa nei au i raro i te repo e te rehu auahi.”—Ioba 42:3, 6.
Ia farii tatou i ta tatou mau hape i rave, e riro te reira i te tauturu ia tatou ia tapea i te hoê taairaa maitai e te Atua. Mai ta te mau hiˈoraa i faahitihia ˈtu na e faaite ra, eita o ˈna e faautua mai ia tatou no ta tatou mau hape i rave mai te peu e e farii tatou e ua hape mau tatou e ia rave tatou i tei maraa ia tatou, no te faatitiaifaro i te mau manaˈo hape, i te mau parau aore ra i te mau ohipa ta tatou i rave ma te ore i feruri-maitai-hia. Nafea ˈtura ïa tatou e nehenehe ai e faaohipa i taua ite ra?
E faatitiaifaro i to tatou mau hape
E nehenehe te farii-haehaa-raa tatou i ta tatou mau hape e te raveraa i te mau tutavaraa e au e faaetaeta i te mau taairaa i roto i te hoê utuafare. Ei hiˈoraa, peneiaˈe no te rohirohi aore ra te riri, etaeta roa ˈtura ïa te hoê metua i roto i ta ˈna aˈoraa i ta ˈna tamarii. E nehenehe te mau faahopearaa ino mau e itehia, ia ore oia e faatitiaifaro i teie hape. Ia au i ta te aposetolo Paulo i papai: “O outou hoi, e te feia metua ra, eiaha e faaooo atu i ta outou tamarii ia riri, e haapii râ ia ratou e ia paari ma te aˈo a [Iehova] ra.”—Ephesia 6:4.
Te haamanaˈo ra te hoê taurearea kerisetino o Paul te iˈoa, ma te mahanahana e: “E farii noa na iho â o papa e ua hape o ˈna ia ite o ˈna e ua rahi roa ta ˈna. Ua tauturu mai te reira ia ˈu ia faatura ia ˈna.” Mea faufaa roa ia farii e ua hape tatou i roto i te hoê opuaraa ta tatou e rave. Tera râ, e tia te fariiraa tatou e ua hape tatou, ia apeehia e te mau tutavaraa papu ia ore taua huru hape ra ia rave-faahou-hia a muri aˈe.
Eaha ˈtura ïa mai te peu e rave te hoê tane aore ra te hoê vahine i te hape, e tupu atu ai te ahoaho? Te na ô ra o Frank e, ia farii hohonu tatou e ua hape tatou, e ia itehia te huru feruriraa e faaore i ta te tahi ê hape, e riro te reira i te tauturu ia raua ia tapea noa i to raua taairaa here. (Ephesia 5:33; Kolosa 3:13) O Jesús, te hoê taata paniora e huru feruriraa papu, e 50 mathiti, aita roa ˈtu o ˈna i faateoteo noa ˈˈe ia ˈna, i te parauraa ˈtu i ta ˈna vahine ra o Albina e ua hape o ˈna. “E peu matauhia e mâua i te fariiraa mâua i ta mâua mau hape, ia hape mâua i nia i te tahi e te tahi,” o ta ˈna ïa e parau ra. “E tauturu te reira ia mâua ia faarahi atu â i to mâua here te tahi e te tahi.”
Ia hape te hoê matahiapo
E nehenehe atoa te fariiraa ratou e ua hape ratou e te reira ma te aau rotahi, e tauturu i te mau matahiapo kerisetiano ia ohipa amui ma te au maite e ‘te faatura te tahi i te tahi.’ (Roma 12:10) E nehenehe te hoê matahiapo e ore e farii ohie e ua hape o ˈna no te mea te mǎtaˈu ra oia e e haafifi te reira i to ˈna mana i nia i te amuiraa. Tera râ, ia tamata o ˈna i te faatitiaifaro, i te ore e farii, aore ra i te faaiti mai i te hoê hape, e riro te tahi pae i te ore e tiaturi faahou mai ia ˈna. Te hoê taeae paari e farii haehaa i ta ˈna hape, no te tahi paha mau manaˈo hape ta ˈna i horoa, e riro ïa oia i te faaturahia mai e te tahi pae.
Te haamanaˈo ra o Fernando, te hoê matahiapo i te fenua Paniora, i te hoê taime te tahi tiaau haaati e peretiteni na i te hoê haaputuputuraa matahiapo, tuuraa mai i te tahi manaˈo hape no nia i te tereraa o te hoê haaputuputuraa. A faatitiaifaro atu ai te hoê taeae ma te tura, i te mau parau o ta ˈna i faahiti, ua farii oioi maira te tiaau haaati i to ˈna hape. Te haamanaˈo ra o Fernando e: “Ia ˈu i ite atu ia ˈna i te fariiraa i ta ˈna hape i mua i te taatoaraa o taua mau matahiapo ra, ua faahiahia roa vau i te reira. Ua rahi roa ˈtu â to ˈu faatura ia ˈna i muri aˈe i to ˈna fariiraa e ua hape o ˈna. Ua haapii mai to ˈna hiˈoraa ia ˈu e mea faufaa mau â ia farii tatou i ta tatou iho mau hape.”
Ia oioi na tatou i te farii i ta tatou hape
E ohipa matauhia i te haafaahiahia i te hoê taata e farii e ua hape o ˈna, ia farii oioi iho â râ o ˈna. Inaha, mea maitai aˈe ia farii oioi tatou e ua hape tatou. Teie te tahi hiˈoraa: I te 31 no atopa 1992, ua farii te Pâpa Ioane Paulo II e ua “hape” te ohipa i ravehia e te Tiribuna i haapaohia no te haamou i te mau pǔpǔ iti haapaoraa e 360 matahiti i teie nei, ia ˈna i faautua ia Galileo tei parau e e ere te fenua te pu o te ao nei. E riro râ hoi te faaiteraa te hoê hape ehia roaraa matahiti i muri aˈe, i te faaiti mai i to ˈna faufaa.
E tano atoa te reira i roto i to tatou mau auraa i nia i te tahi e te tahi. E nehenehe te farii-oioi-raa tatou i ta tatou hape e faaora i te hoê pepe i faatupuhia paha e te hoê parau aore ra e te hoê ohipa au ore. Ua ru mai Iesu ia tatou eiaha e haamaoro roa i te faahau, i te na ôraa mai oia e: “E teie nei, ia hopoi oe i ta oe taoˈa horoa noa i te fata ra, e ua manaˈo ihora oe i reira, e e hara ta to taeae ia oe na; e vaiiho atu i to taoˈa i mua i te fata ra, e mata na i te haere e faaite i to taeae, a haere a hopoi ai i ta oe taoˈa.” (Mataio 5:23, 24) E pinepine te fariiraa tatou e ua hape tatou e te aniraa ˈtu e ia faaorehia mai ta tatou hara, i te faatupu i te mau auraa hau. Mai te peu e haamaoro tatou, e rahi roa ˈtu â ïa te fifi i te itehia.
Ia oaoa tatou i te farii i ta tatou hape
Mai ta te mau hiˈoraa o Saula raua o Davida e faaite maira, e nehenehe ta tatou huru hiˈoraa i ta tatou mau hape, e ohipa i nia i to tatou oraraa. Ua patoi uˈana o Saula i ta ˈna aˈoraa, e ua rahi roa ˈtu â ta ˈna mau hara, ua pue noa e tae roa ˈtu i to ˈna poheraa, e te reira ma te ore oia e fariihia mai e te Atua. Noa ˈtu râ te mau hape e te mau hara a Davida, ua farii oia i te aˈo ma te tatarahapa e ua tapea i to ˈna haapao maitai no Iehova. (A faaau e te Salamo 32:3-5.) E ere anei te reira atoa to tatou hinaaro?
Te haamaitairaa rahi roa ˈˈe ia farii tatou e ia faatitiaifaro tatou i ta tatou mau hape aore ra ia tatarahapa tatou i ta tatou hara, te iteraa ïa tatou e ua faaore mai te Atua i te reira. “E ao to ˈna! to tei faorehia ta ˈna hara,” o ta Davida ïa i parau. E ao to te taata, aore e haavare o roto i to ˈna aau.” (Salamo 32:1, 2) E haerea paari mau ia farii tatou e ua hape tatou!
[Hohoˈa i te api 29]
Ia haapii te hoê tamarii i te haere e haere noa anei o ˈna ma te ore e topa?