Ua haafaufaa o Papias i te mau parau a te Fatu
“AITA vau . . . i anaanatae i te feia o te paraparau rahi roa, tera râ, ua anaanatae au i te feia o tei haapii i te parau mau.” O ta Papias ïa i papai, e kerisetiano oia o te senekele piti o to tatou nei tau.
Ua ora o Papias i te anotau i muri noa mai i te poheraa o te mau aposetolo a Iesu Mesia. Inaha, e hoa oia no Polycarpe, o tei parauhia e ua haapii oia e te aposetolo Ioane. Te faaite ra teie mau haapapuraa, apitihia e te huru raveraa a Papias ia noaa mai te haapiiraa, e ua haamaramarama-maitai-hia oia.
Te huru raveraa haapao maitai
Te ite-papu-hia ra te hiaai o Papias no te parau mau i roto i na buka e pae o ta ˈna tuatapaparaa i te mau parau a te Fatu. I to ˈna mau matahiti apî, aita e feaaraa e ua tamau aau o Papias e rave rahi o te mau faaiteraa a te parau mau o ta ˈna i faaroo. I muri iho, i to ˈna faaearaa i te oire Pherugia ra no Hierapolis, i Asia Iti, ua uiui o Papias i te feia paari no te haapapu ahiri e ua ite aore ra ua faaroo aˈenei anei ratou i te tahi o te mau aposetolo a Iesu. Ua uiui hua oia ia ratou e ua tapao oia i ta ratou mau parau.
Te faataa ra o Papias e: “Eita vau e haamarirau i te papai roa . . . i te mau mea atoa o ta ˈu i haapii maite noa ˈtu eaha te taime no ǒ mai i te mau matahiapo ra, e o ta ˈu i haamanaˈo maite, ma te haapapu atu ia outou e e parau mau iho â te reira. Inaha, aita vau, mai te pae rahi o te taata, i anaanatae i te feia o te paraparau rahi roa, tera râ, ua anaanatae au i te feia o tei haapii i te parau mau; aita atoa vau i anaanatae i te feia o te faatia i te mau faaueraa a vetahi ê, i te feia râ o te faataa mai i te mau faaueraa i horoahia mai e te Fatu i te faaroo e no roto mai i te parau mau iho. E ia haere noa mai te tahi ia ˈu ra o tei riro ei taata apee i te mau matahiapo, e ani atu vau i te mau faatiaraa i horoahia mai e te mau matahiapo—eaha ta Anederea aore ra eaha ta Petero i parau, aore ra eaha ta Philipi aore ra eaha ta Toma aore ra o Iakobo, aore ra eaha ta Ioane aore ra o Mataio i parau, aore ra te tahi atu mau pǐpǐ a te Fatu.”
Ta ˈna ohipa
Ma te feaa ore, mea rahi te ite i te pae varua e vai ra ia Papias ra. E nehenehe ta tatou e feruri i to ˈna ara maite rahi i to ˈna faarooraa ˈtu i te mau tuhaa iti no nia i te oraraa e te taviniraa a te mau aposetolo tataitahi. I te area o te matahiti 135 o to tatou nei tau, ua papai o Papias i ta ˈna mau faaiteraa i roto i te hoê buka ta ˈna. Tera râ hoi, aita faahou teie nei buka. Ua faahitihia oia e Irénée, te hoê kerisetiano o te senekele piti o to tatou nei tau, e te taata tuatapapa aamu o te senekele maha ra o Eusèbe. Inaha, ua taio-noa-hia ta ˈna buka i te senekele 9 o to tatou nei tau e peneiaˈe ua vai noa oia e tae roa mai i te senekele 14.
E tiaturi na o Papias i te Faatereraa Tausani matahiti a te Mesia no a muri aˈe. (Apokalupo 20:2-7) Ia au i te parau a Irénée, ua papai oia no nia i te hoê tau “i reira te poieteraa, tei faaapîhia e tei faatiamâhia, e fanaˈo ai i te pueraa o te mau huru maa atoa, mai te hupe o te raˈi e te hotu o te fenua, mai ta te mau matahiapo, o tei ite ia Ioane, te pǐpǐ a te Fatu, i faatia i ta ratou i faaroo e mea nafea te Fatu i te haapiiraa no nia i taua anotau ra.” Ua papai â o Papias e: “Te tiaturi nei te feia faaroo i teie mau mea. E i to Iuda, te taata haavare, patoiraa i te tiaturi e to ˈna aniraa e, ‘Nafea te reira ia faatupuhia e te Fatu?’ ua parau atu te Fatu e, ‘O te feia o te ora ˈtu i taua anotau ra te ite.’”
Ua papai o Papias i te hoê tau i reira ua parare roa te maimiraa philosopho o te Ite. Ua anoi noa te feia maimi i te Ite i te tatararaa philosopho, te maimi-haere-raa, e te faaroo miterio etene i te kerisetianoraa apotata. Inaha, ua riro te faaiteraa a Papias no nia i te mau parau a te Fatu ei tamataraa no te tapea i te parareraa o te maimiraa philosopho o te Ite. I muri aˈe ia ˈna, ua tamau noa o Irénée i te patoi atu i te huru pae varua haavare e te rahi roa a te feia maimi i te Ite. Eita e ore e mea rahi te mau buka a te feia maimi i te Ite, e ua turai te reira ia Papias ia faahiti i te parau faaooo rii no “te feia o te paraparau rahi roa.” Mea papu maitai ta ˈna tapao—e faatahuri atu i te haavare e te parau mau.—Timoteo 1, 6:4; Philipi 4:5.
Mau tatararaa no nia i te mau Evanelia
I roto i te mau toetoea o te mau papai a Papias e vai noa nei, te ite nei tatou i te faahitiraa o te mau faatiaraa i papaihia e Mataio e o Mareko. Ei hiˈoraa, te na ô ra o Papias no nia i te papai a Mareko e: “Ua papai o Mareko, o tei riro ei auvaha na Petero, ma te papu maitai i te mau mea atoa o ta ˈna i haamanaˈo.” Ma te haapapu â i te tanoraa o teie Evanelia, te na ô faahou ra o Papias e: “No reira, aita o Mareko i hape noa ˈˈe, noa ˈtu e ua papai oia i te mau mea a haamanaˈo noa ˈi oia; no te mea ua ara maitai oia eiaha ia moehia i te tahi mea o ta ˈna i faaroo, aore ra ia papai i te tahi parau haavare i roto.”
Te horoa ra o Papias i te mau haapapuraa ê atu e ua papai iho â o Mataio i ta ˈna Evanelia na roto i te reo Hebera. Te na ô ra o Papias e: “Ua papai oia i te mau parau na roto i te reo Hebera, e ua tatara te taata tataitahi i teie mau parau ma te maitai aˈe o ta ˈna e nehenehe.” E au ra e ua faahiti o Papias i te mau faatiaraa a te mau Evanelia a Luka e a Ioane, e tae noa ˈtu i te tahi atu mau papairaa a te mau Papai Heleni Kerisetiano. Mai te peu e oia ra, o ˈna ïa hoê o te mau ite matamua roa ˈˈe o tei haapapu i to ratou tanoraa e to ratou faauruaraahia mai e te Atua. Teie râ hoi, mea iti roa te mau toetoea o te mau papai a Papias o tei vai mai.
Ua ite oia i to ˈna hinaaro i te pae varua
Ei tiaau i roto i te amuiraa no Hierapolis, ua riro o Papias ei taata maimi rohirohi ore. Taa ê atu i to ˈna huru taata tuatapapa itoito, ua faaite oia i to ˈna faahiahia hohonu no te mau Papai. Ua faaoti o Papias ma te tano roa e mea hau aˈe ia faataa i te tahi faaiteraa no nia i te haapiiraa a Iesu Mesia aore ra a Ta ˈna mau aposetolo i te tahi mau faaiteraa nevaneva e itehia ra i roto i te mau buka o to ˈna ra tau.—Iuda 17.
Te parauhia ra e ua pohe o Papias ei maratiri i Peregamo i te matahiti 161 aore ra 165 o to tatou nei tau. I roto i teihea faito te mau haapiiraa a Iesu Mesia i te ohiparaa i nia i te oraraa e te haerea o Papias, aita ïa e nehenehe e parauhia ma te papu. Teie râ, te vai ra ia ˈna te hiaai mau e haapii e e tuatapapa i te mau Papai. Mai te reira atoa te mau kerisetiano mau i teie mahana, no te mea ua taa ia ratou i to ratou hinaaro i te pae varua. (Mataio 5:3) E mai ia Papias ra, te haafaufaa nei ratou i te mau parau a te Fatu.