“Teie au; o vau ta oe e tono”
FAATIAHIA E WILFRED JOHN
Ua faura mai te mau faehau no Burma e ta ratou mauhaa no te haru ia mâua na te mau pae e piti o te anavai. Ma te faaineine i ta ratou mau pupuhi patia e te faatano i ta ratou mau pupuhi, ua tomo maira ratou i roto i te pape e tae roa ˈtu i te tauupu e ua haaati mai ratou ia mâua i raro aˈe i te eˈa turu.
UA RIARIA roa mâua to ˈu hoa. Eaha hoi tera? Noa ˈtu e aita mâua i taa i to ratou reo, ua papu oioi noa râ ia mâua i te poroi—ua tapeahia mâua. E to mâua tauera taamuhia i te tauupu, ua arataihia ˈtura mâua i te hoê fare mutoi tapiri mai e ua uiuihia mâua e te hoê ofitie e paraparau ra i te reo Beretane.
Tei te matahiti 1941 te reira, i roto i te piti o te tamaˈi rahi, e ua parihia e e feia totova mâua. I muri aˈe i to mâua faataaraa ˈtu i ta mâua ohipa pororaa kerisetiano i te ofitie o tei farii mai, ua parau maira oia e mea fanaˈo mâua i te mea e aita mâua i haapohehia i roto i taua tapearaa ra. Ua na ô mai hoi oia e e pupuhihia te rahiraa o te feia parihia, e eita ratou e uiuihia. Ua haamauruuru mâua ia Iehova e ua tapea mai mâua i te parau a te ofitie eiaha ia faaea faahou na pihai iho i te mau eˈa turu.
Mea nafea hoi to ˈu farereiraa i teie huru tupuraa i Burma (o Myanmar i teie nei)? E faatia e e faataa ˈtu vau i to ˈu oraraa.
Te hoê maitiraa o ta ˈu i rave i to ˈu apîraa ra
Ua fanauhia vau i te fenua no Galles i te matahiti 1917 e i te onoraa o to ˈu matahiti, ua haere matou to ˈu mau metua e to ˈu taeae apî e ora i Niu Zelani, i reira to ˈu paariraa i te fare hamaniraa û a to ˈu metua tane. I te hoê mahana, ua afai maira oia i te fare i te hoê pueraa buka tahito o ta ˈna i hoo mai i te hoê fare hoo i te mau tauihaa faaohipa-ê-na-hia. Te vai ra i roto na buka e piti o te Mau tuatapaparaa no nia i te mau Papai (beretane), neneihia e te Watch Tower Bible and Tract Society. Ua riro maira teie mau buka ei taoˈa poiherehia e to ˈu metua vahine, e mai te metua vahine o Timoteo, o Eunuke, ua atuatu oia i roto ia ˈu i te hinaaro e faaohipa i to ˈu taurearearaa i roto i te taviniraa i te mau faufaa o te Basileia o Iehova.—Timoteo 2, 1:5.
I te matahiti 1937, e piti maitiraa i mua ia ˈu: e haapao i te fare hamaniraa û a to ˈu metua tane aore ra e parau atu ia Iehova mai ta te peropheta o te Atua ra o Isaia i parau, “Inaha, teie au; o vau ta oe e tono.” (Isaia 6:9) Mea apî au, mea oraora maitai, e aita ta ˈu e hopoia. Ua tamata vau i te oraraa i te fare hamaniraa û e ua mauruuru vau i te reira. I te tahi aˈe pae, aita to ˈu ite ei tavini ma te taime taatoa, oia hoi pionie. Eaha ïa ta ˈu e maiti—te raveraa i te ohipa i te fare faaapuraa aore ra e tavini ei pionie?
Ua riro te feia orero no ǒ mai i te amaa a te mau Ite no Iehova i Auteralia ei tumu faaitoitoraa. Ua ratere mai ratou i to matou vahi i Niu Zelani e ua faaitoito mai ratou ia faaohipa i te tau faufaa o to ˈu apîraa no te tavini i te Atua. (Koheleta 12:1) Ua tauaparau vau i teie opuaraa e to ˈu mau metua, e ua farii raua ma te paari o te tuuraa i te hinaaro o te Atua i nia i te parahiraa matamua. Ua feruri atoa vau i te mau parau a te Mesia i roto i ta ˈna Aˈoraa i nia i te Mouˈa: “E mata na râ outou i te imi [na mua] i te basileia o te Atua, e te parau-tia na ˈna; e amui-atoa-hia mai taua mau mea ra ia outou.”—Mataio 6:33.
Ua oti ta ˈu maitiraa! I te mea e aita e amaa a te mau Ite no Iehova i Niu Zelani, ua titauhia mai au e tavini i te amaa no Auteralia i Sydney. No reira, i te matahiti 1937, ua paiuma ˈtura vau i nia i te hoê pahi e haere atu i Auteralia no te riro mai ei tavini no te Atua ra o Iehova ma te taime taatoa.
‘Eaha te ohipa e horoahia mai?’ o ta ˈu ïa i aniani. Teie râ, eaha hoi te fifi? Ua parau hoi au ia Iehova e, ‘Teie au. E faaohipa oe ia ˈu mai ta oe e hinaaro.’ E piti matahiti, ua ohipa vau i te vahi hamaniraa matini faataˈi pehe o tei faaohipahia na i taua tau ra e te mau Ite no Iehova no te faataˈi i te mau oreroraa parau bibilia haruharuhia i mua i te mau taata. Teie râ, ta ˈu ohipa matamua i te amaa, o te haapaoraa ïa i te vahi haapueraa buka.
I Singapore
I te matahiti 1939, ua tae maira te hoê tuhaa taviniraa i te pae Hiti Hitia o te râ—e tavini i te vahi haapueraa buka a te Taiete i Singapore. Ua riro te vahi haapueraa ei pu no te faahaere mai e no te hapono atu i te mau buka na Auteralia, na Beretane, e na te mau Hau amui no Marite mai tae atu i te mau fenua e rave rahi i Asia.
Ua riro o Singapore ei oire reo huru rau i reira te mau ihotumu no te pae Hitia o te râ e no Europa e anoi ai. O te reo Malay te ravea paraparauraa matauhia, e no te poro na te mau fare, e tia ia matou te feia ěê ia haapii i teie reo. Na roto e rave rahi mau reo, te vai ra ta matou te mau api parauhia api parau faaiteraa. Te vai ra te hoê faaiteraa poto no nia i te poroi o te Basileia neneihia i nia iho.
Ua haamata vau i te tamau aau i te api parau faaiteraa na roto i te reo Malay e i muri iho, ua faarahi mǎrû noa vau i ta ˈu mau pueraa parau na roto i taua reo ra. Ua rave atoa râ matou i te mau buka bibilia na roto e rave rahi mau reo ê atu. Ei hiˈoraa, no te huiraatira Inidia, e rave na matou i te mau buka na roto i te reo Bengali, Gujarati, Hindi, Malayalam, Tamil, e Urdu. Ua riro te farereiraa i te mau taata reo huru rau ei ohipa apî no ˈu.
Te haamanaˈo maitai ra vau i te poroi riaria o te avaˈe setepa 1939, te tamaˈi i Europa. Ua aniani ihora matou e, ‘E uˈana anei te tamaˈi e taea-roa-hia ˈi te pae Hiti Hitia o te râ?’ No ˈu nei, mai te mea ra e o te omuaraa te reira o Aramagedo—i te taime tano mau, ia au i ta ˈu i manaˈo! Ua mauruuru roa vau i te mea e ua faaohipa maitai au i to ˈu apîraa taatoa.
Taa ê atu i ta ˈu ohipa i te vahi haapueraa buka, ua apiti atu vau i roto i te mau putuputuraa a te amuiraa e te taviniraa. Ua faaterehia te mau haapiiraa bibilia, e ua farii mai vetahi mau taata e ua bapetizohia ratou i roto i te pape. Ua afaihia ratou i te pae miti e ua taumihia ratou i raro i te mau pape mahanahana o te uahu no Singapore. Ua opua atoa matou e faanaho i te hoê tairururaa, e ua opere matou ma te hau i te mau titauraa taata i rotopu i te feia anaanatae. Ua oaoa roa matou i te mea e tau 25 taata o tei haere mai i ta matou e manaˈo ra e tera te tairururaa hopea hou o Aramagedo.
Ua taotiahia te mau taairaa i rotopu i te mau amaa a te Taiete e te tamaˈi. Ei hiˈoraa, ua faataehia mai te hoê poroi poto i ta matou vahi haapueraa buka no Singapore e e toru pionie Helemani o te tapae mai i Singapore i te tahi taime na nia i te hoê pahi taa-ore-hia te iˈoa no te haere i te hoê tuhaa taviniraa aore i faaitehia. Tau hebedoma i muri iho, ua tae mai ratou e ua faaea ratou e hoê ahuru hora oaoa mau ia matou ra. Noa ˈtu e ua fifihia matou i te pae no te reo, ua nehenehe matou e apo mai e ua tonohia ratou i Shanghai.
Ua tonohia vau i Shanghai
Hoê matahiti i muri iho, ua tae atoa maira ta ˈu poroi e te tonohia ra vau e tavini i Shanghai. Aita i horoahia mai i te vahi nohoraa, te hoê noa numera afata rata. I muri aˈe i to ˈu paheruraahia i te fare rata, ua faataa ˈtura vau i to ˈu tiaraa iˈoa e ua horoahia maira te vahi nohoraa a te Taiete. Teie râ, ua faaite mai te taata tinito e faaea ra i reira e ua haere te amaa i te vahi ê, e aita i haapapuhia te vahi nohoraa apî.
‘Eaha ïa ta ˈu e rave i teie nei?’ o ta ˈu ïa i aniani. Ua pure atura vau ma te mamû noa ia noaa mai te aratairaa. I to ˈu afairaa i to ˈu upoo i nia, ua ite atura vau e toru taata, mea roa rii aˈe ratou i te rahiraa o te taata e mea taa ê rii to ratou huru. Hoê â mau to ratou hohoˈa i na Helemani e toru o tei faaea mai i Singapore i taua mau hora poto ra. Ma te haavitiviti, ua haere atura vau ia ratou ra.
“E ho ma,” o ta ˈu ïa i parau atu ma te reo otuitui. Ua faaea ˈtura ratou e ua hiˈo noa maira ia ˈu ma te uiui haere. “Singapore. Ite no Iehova. Te haamanaˈo ra outou ia ˈu?” o ta ˈu ïa i ani atu.
Tau taime i muri iho, ua pahono maira ratou: “Ja! Ja! Ja!” Ua apa ˈtura matou, e ua tahe te mau roimata oaoa i nia i to ˈu mata. I rotopu i te mau mirioni taata, mea nafea teie na taata e toru e haere mai ai na ǒ nei i taua taime mau ra? Ua parau noa vau e, “Mauruuru Iehova.” E toru utuafare fetii Tinito, e toru Helemani, e o vau iho nei, o matou anaˈe te mau Ite no Iehova i taua tau ra i Shanghai.
Hong Kong e i muri iho Burma
I muri aˈe i to ˈu taviniraa tau avaˈe i Shanghai, ua tonohia ˈtura vau i Hong Kong. I te mea e aita to ˈu hoa pionie no Auteralia i tae mai, o vau anaˈe atura, te Ite otahi i taua vahi ra. I reirâ, ua haamanaˈo atura vau i ta ˈu i parau ia Iehova, “Teie au; o vau ta oe e tono.”
Ua haamau vau i te tuhaa rahi o ta ˈu ohipa i nia i te feia Tinito e paraparau ra i te reo Beretane, mea fifi roa râ na ˈu ia tomo i roto i te mau aua o te mau fare, no te mea e paraparau noa te mau tavini e tiai ra i te opani i te reo Tinito. No reira, ua haapii au i te tahi maa parau Tinito i roto e piti o te mau reo paraparau-roa ˈˈe-hia. E ua manuïa! E haafatata ˈtu vau i te mau tiai, e faatoro atu vau i ta ˈu parau tiaraa toroa, e paraparau atu vau i te tahi mau parau Tinito, e e faatia ratou ia ˈu ia haere.
I te hoê taime, ua haere au i roto i te hoê fare haapiiraa, ua na reira atoa vau ia nehenehe au e paraparau i te raatira o te fare haapiiraa. Ua farerei atura vau i te hoê haapii tamarii i te tomoraa. Ua apee atura vau ia ˈna na roto i te tahi mau piha haapiiraa, ua farii au i te mau tapao faatura a te mau tamarii, e ua faaineine atura vau no te tia ˈtu i mua i te faatere o te fare haapiiraa. Ua patoto aˈera te haapii tamarii, ua iriti ihora i te opani, ua otohe atura, e ua faaite maira oia ia ˈu i te eˈa. Auê to ˈu hitimahuta e i to ˈu iteraa e ua aratai mai oia ia ˈu i te vahi haumitiraa! E au ra e aita ta ˈu parau Tinito i papuhia e, ua faaite mai te faatere o te fare haapiiraa i muri aˈe e ua hapehia vau e te taata hiˈopoa i te mau faataheraa pape.
E maha avaˈe taviniraa i muri aˈe, ua poroi maira te mutoi no Hong Kong e ua opanihia ta matou ohipa pororaa e e tia ia ˈu ia faaea i te poro aore ra e tiavaruhia vau i te fenua. Ua maiti au i te tiavaruraa ei ravea no te tamau noa i te poro i te vahi e faatiahia ra. I to ˈu faaearaa i Hong Kong, ua vaiiho vau e 462 buka e ua tauturu vau e piti taata ia apiti atoa i roto i te taviniraa.
Mai Hong Kong atu, ua tonohia vau i Burma. I reira ua tavini au ei pionie e ua tauturu atoa vau i te vahi haapueraa buka i Rangoon (o Yangon i teie nei). Hoê o te mau ohipa anaanatae roa ˈˈe o ta ˈu i farerei, o te pororaa ïa i roto i te mau oire e te mau oire iti tei purara na te hiti o te purumu rahi mai Rangoon e tae atu i Mandalay e tae roa ˈtu i te oire otia Tinito no Lashio. Ua ohipa mâua to ˈu hoa pionie i rotopu i te feia paraparau Beretane, e e rave rahi mau tamatahitiraa tei noaa mai ia mâua i te vea Tamahanahanaraa (beretane, o A ara mai na! i teie nei). E ua matauhia teie purumu rahi i rotopu ia Rangoon e o Mandalay i muri iho mai te Purumu no Burma, mea na reira te mau tauihaa tamaˈi a to Marite i te afahia ˈtu i te fenua Tinito.
I to mâua haereraa na roto i te repo puehu e tae roa ˈtu i te poro avae, ua hinaaro atura mâua e hopu i te pape. Mea na reira ïa to mâua farereiraa i te ati iti i faatiahia i te omuaraa, oia hoi ua tapeahia mâua a hopu ai mâua i roto i te anavai i raro aˈe i te hoê eˈa turu. I muri noa ˈˈe, ua turai atura te mau ohipa a te nuu e te maˈi ia mâua ia hoˈi i Rangoon. Ua nehenehe au e faaea i Burma e tae roa ˈtu i te matahiti 1943, i reira te mau ohipa a te tamaˈi faaheporaa ia ˈu ia hoˈi i Auteralia.
I Auteralia
I taua tau ra, ua opanihia te mau ohipa a te mau Ite no Iehova i Auteralia. Teie râ, ua iritihia te opaniraa e ua titau-faahou-hia ˈtura vau e haere e rave i te ohipa i te amaa. I muri aˈe, i te matahiti 1947, ua faaipoipo atura vau ia Betty Moss, o tei rave atoa i te ohipa i te amaa a te Taiete i Auteralia. E mau pionie te metua tane e te metua vahine o Betty, e ua faaitoito raua ia ˈna e to ˈna taeae o Bill ia faariro i te taviniraa pionie ei toroa no raua. Ua haamata o Betty i te taviniraa pionie, te mahana a faarue ai oia i te haapiiraa, e 14 matahiti to ˈna. Ua manaˈo vau e e tano maitai mâua, no te mea ua parau atoa oia ia Iehova e, “Teie au; o vau ta oe e tono.”
Hoê matahiti i muri aˈe i to mâua faaipoiporaa, ua titauhia ˈtura vau ia rave i te ohipa haaati, oia hoi te ratereraa na roto i te mau amuiraa a te mau Ite no Iehova. Ua riro te taviniraa i roto roa i te fenua Auteralia ei tamataraa rahi. Mea pinepine te mau ûa puai i te haafifi i te mau tere, na nia iho â râ i te mau purumu araea heehee. E maraa roa te mau anuvera i te tau veavea i nia i te 43° C. i te vahi mǎrǔmǎrǔ. I te mea e e faaea mâua i raro aˈe i te mau fare iˈe, mea ahu roa i te mau tau veavea e mea toetoe rahi i te mau tau toetoe.
Ua oaoa roa vau i te taviniraa ei tiaau mataeinaa i te tau e piti anaˈe mataeinaa i Auteralia. Ua tavini o Donald MacLean i roto i te hoê mataeinaa, e ua rave au i te tahi. E i muri iho, e taui ïa mâua. Mea oaoa roa ia taio i te parau no nia i te mau amuiraa e vai ra i teie nei i te vahi o ta mâua i tavini na mua ˈˈe. Ua oteo te mau huero o te parau mau a te Bibilia e ua hotu!
Te hoˈiraa ˈtu i te vahi o ta ˈu i haamata
I te matahiti 1961, ua fanaˈo vau i te haamaitairaa e haere atu i te pǔpǔ haapiiraa matamua a te fare haapiiraa mitionare no Gileada i muri aˈe i to ˈna tauiraahia i Brooklyn, i New York. Ua tae ê na mai te mau titauraa e haere i taua haapiiraa ra, teie râ, aita ta ˈu i nehenehe e farii no te tahi mau maˈi. I te hoperaa na ahuru avaˈe haapiiraa, ua titauhia vau e farii ia Niu Zelani ei tuhaa taviniraa na ˈu.
No reira, mai te avaˈe tenuare 1962 mai â, tei ǒ nei mâua o Betty i Niu Zelani, hoê o te mau vahi tei te tahi hiti o te fenua. Mea pinepine oia i te faaauhia i te hoê poe no Patitifa. I te pae teotaratia, ua oaoa roa mâua i te taviniraa i roto i te tuhaa haaati e te tuhaa mataeinaa. I roto i na 14 matahiti i mairi aˈenei, mai te avaˈe eperera 1979, te rave ra mâua i te ohipa i te amaa no Niu Zelani.
E 70 matahiti tiahapa to mâua Betty i teie nei, e ia amuihia mâua e 116 matahiti maumau ore to mâua i roto i te taviniraa i te Basileia ma te taime taatoa. Ua haamata o Betty i te taviniraa pionie i te avaˈe tenuare 1933, e o vau, i te avaˈe eperera 1937. E rave rahi mau oaoaraa o ta mâua i fanaˈo a ite ai mâua i ta mâua mau tamarii e mau mootua i te pae varua i te raveraa i ta mâua i rave i to mâua apîraa ra, oia hoi, te peeraa i te aˈoraa a te Koheleta 12:1: “E haamanaˈo i tei Hamani ia oe i to apîraa ra.”
Auê te haamaitairaa ê i to mâua faaohiparaa i to mâua oraraa taatoa i roto i te pororaa i te parau apî maitai o te Basileia o te Atua e te faariroraa i te taata ei pǐpǐ, mai ta to tatou Fatu ra o Iesu Mesia i faaue mai! (Mataio 24:14; 28:19, 20) Auê mâua i te oaoa e i to mâua pahonoraa i te titauraa a te Atua mai ta te peropheta ra o Isaia i rave i mutaa ihora, “Teie au; o vau ta oe e tono.”