Te ohipa ravaai taata i roto i te mau miti o te ao nei
“Parau noâ hoi au i te evanelia, aita o ˈu arueraa: eita hoi au e tia ia ore; e ati hoi to ˈu ia ore au ia parau i te evanelia!” —KORINETIA 1, 9:16.
1, 2. (a) O vai tei amo mau â i te hopoia e titauhia ra i roto i te Korinetia 1, 9:16, e no te aha outou e na reira ˈi i te pahono? (b) Eaha te hopoia ta te mau Ite no Iehova i farii?
O VAI i teie nei senekele e 20 o tei amo mau â i te hopoia tei faataahia i roto i te mau parau a Paulo i nia nei? O vai te mau mirioni taata o tei haere na te ao nei no te ravaai i te mau tane e te mau vahine o tei ‘ite i to ratou mau hinaaro i te pae varua’? (Mataio 5:3) O vai tei faaruru i te utua fare auri e te pohe, e o tei faaoromai i te hamani-ino-raa i roto e rave rahi mau fenua, no to ratou auraroraa i te faaueraa a te Mesia i roto i te Mataio 24:14?
2 Te faaite maira te mau haapapuraa e: o te mau Ite no Iehova. I te matahiti i mairi aˈenei anaˈe, hau atu i te maha mirioni Ite o tei haere i tera fare e tera fare ‘no te faaite i te parau apî maitai’ i roto e 211 fenua e tuhaa fenua e na roto hau atu i te 200 reo. E ere noa ratou i te tahi pǔpǔ mitionare faaineine-taa-ê-hia. Eita, te taa ra i te mau Ite no Iehova atoa i ta ratou hopoia e poro e e haapii na te mau fare e i te mau taime tano atoa. No te aha ratou e farii ai i te titauraa e faaite atu i ta ratou mau tiaturiraa ia vetahi ê? No te mea te taa ra ia ratou e e titau te ite i te hopoia.—Ezekiela 33:8, 9; Roma 10:14, 15; Korinetia 1, 9:16, 17.
Te ohipa ravaai taata, te hoê titauraa na te ao atoa nei
3. Eaha te aanoraa o te ohipa ravaai?
3 Aita teie ohipa ravaai rahi i taotia-noa-hia i te tahi anavai pape, te tahi roto aore ra te tahi moana. Aita, mai ta Iesu i faaue mai, e tia ia ravehia “i te mau fenua atoa nei.” (Mareko 13:10) Hou oia e paiuma ˈi i pihai iho i to ˈna Metua, ua parau atu o Iesu i ta ˈna mau pǐpǐ e: “E teie nei, e haere outou e faariro i te mau fenua atoa ei pǐpǐ, a bapetizo atu ai ia ratou i roto i te iˈoa o te Metua, e no te Tamaiti, e no te [varua moˈa]; ma te haapii atu ia ratou i te haapao i te mau mea atoa ta ˈu i parau atu ia outou na: e inaha, tei pihai atoa iho ïa vau ia outou, e tae noa ˈtu i te hopea o teie nei ao.”—Mataio 28:19, 20.
4. (a) Eaha te mea i faahitimahuta i te mau pǐpǐ ati Iuda matamua a Iesu? (b) Mea nafea te mau Ite no Iehova ia faariro i te rahi o ta ratou ohipa pororaa?
4 No te mau pǐpǐ ati Iuda a Iesu, ua riro mau â te reira ei hopoia teimaha. Te faaue atura oia i ta ˈna mau pǐpǐ ati Iuda e e tia ia ratou ia haere i teie nei i te feia ěê “viivii” ra o te mau nunaa atoa e ia haapii atu ia ratou. E tia ïa ratou ia faatitiaifaro i to ratou manaˈo no te farii i te faufaaraa e no te auraro i teie hopoia. (Ohipa 10:9-35) Aita ˈtu râ e ravea; ua faaite o Iesu ia ratou i roto i te hoê parabole e “o te aua ra, oia teie nei ao.” No reira, te faariro nei te mau Ite no Iehova i teie mahana i te ao atoa nei ei vahi i reira ratou e rave ai i ta ratou ohipa ravaai. Aita e “otia pape no te fenua” o te tapea ra i ta ratou hopoia no ǒ mai i te Atua ra. I te tahi mau taime, e titauhia ia rave huna ratou i te ohipa i te vahi i reira aita e fanaˈohia ra te tiamâraa i te pae faaroo. Noa ˈtu râ, te ravaai nei ratou ma te ite e e ohipa ru teie. Eaha hoi te tumu? No te mea te faaite ra te mau ohipa a te ao nei e te tupuraa o te parau tohu a te Bibilia e tei roto tatou i te tuhaa hopea o te ohipa ravaai na te ao nei.—Mataio 13:38; Luka 21:28-33.
Te haereraa i mua o te ohipa ravaai na te ao nei
5. Eaha te huru taata o te farii ra i te ohipa ravaai na te ao nei?
5 Te rahiraa o te feia aiˈa faatavaihia o te Basileia, ua ‘taiˈahia’ ratou i roto i te mau nunaa na mua ˈtu i te matahiti 1935, ua hope hoi to ratou numera i te naeahia. No reira, mai te matahiti 1935 iho â râ, ua imi te mau Ite no Iehova i te feia haehaa o te nehenehe e faaauhia i te “feia mǎrû” o te ‘parahi i te fenua.’ (Salamo 37:11, 29) E mau taata teie o te “autâ noa e ua pii hua, i te mau parau faufau atoa i ravehia.” Te rave nei ratou i te hoê tauiraa no te turu i te Basileia o te Atua na mua ˈˈe te “ati rahi” e tairi ai i te faanahoraa o te mau mea ino e te faufau a Satani e e hurihia ˈi te feia e haamori ra ia ˈna i roto i “te umu auahi” o te haamouraa hopea.—Ezekiela 9:4; Mataio 13:47-50; 24:21.
6, 7. (a) Eaha te mau faanahoraa i ravehia i te matahiti 1943 no nia i te ohipa pororaa? (b) Eaha te mau faahopearaa i noaa mai?
6 Ua manuïa anei te ohipa ravaai na te ao nei? Na te mau ohipa ïa i tupu e faaite mai. I te matahiti 1943 ra, te uˈana noa râ te Piti o te Tamaˈi Rahi, area ra, ua ite atea te mau taeae faatavaihia haapao maitai i te pu rahi a te mau Ite no Iehova i Brooklyn, New York, e e tia ia faatupuhia te hoê ohipa ravaai rahi na te ao nei. Eaha ˈtura te mau faanahoraa i ravehia?a—Apokalupo 12:16, 17.
7 I te matahiti 1943, ua haamau aˈera te Taiete Watchtower i te hoê fare haapiiraa mitionare parauhia Gileada (na roto i te reo hebera, oia hoi “puea no te ite”; Genese 31:47, 48) o tei haamata i te faaineine i te hoê hanere mitionare i te mau ono avaˈe atoa ia tonohia ratou ei feia ravaai taipe na te fenua atoa nei. I taua tau ra, e 126 329 anaˈe Ite itoito o te ravaai ra i te taata i roto e 54 fenua. I roto i te hoê ahuru matahiti, ua maraa taue noa teie mau numera i nia i te 519 982 Ite i roto e 143 fenua! Papu maitai, ua faahotu te Haapiiraa no Gileada i te mau tane e te mau vahine ravaai mǎtaˈu ore, o tei ineine i te haere atu i roto i te mau nunaa ěê e e faatano ia ratou i te mau pape taiˈaraa apî. Ei faahopearaa, e mau tausani feia aau mehara o tei farii maitai. Ua haamau teie mau mitionare, e te mau Ite no te fenua iho o ta ratou e apiti ra, i te hoê niu no te maraaraa faahiahia e tupu ra i teie nei.
8, 9. (a) Eaha te mau faahiˈoraa te nehenehe e faahitihia no nia i te ohipa mitionare? (b) Mea nafea te mau mitionare i te iteraa i te maraaraa rahi i roto i ta ratou mau aua? (Hiˈo atoa te Buka matahiti a te mau Ite no Iehova 1992.)
8 E rave rahi mau taata haapao maitai paari no taua mau pǔpǔ haapiiraa matamua no Gileada o te tavini noa nei â i roto i te mau fenua i reira to ratou tonoraahia, noa ˈtu e ua hau ratou i te 70 aore ra i te 80 matahiti i teie nei. Hoê hiˈoraa i rotopu i te tahi atu, o te taeae ra o Eric Britten e 82 matahiti to ˈna e ta ˈna vahine o Christina, ua noaa ta raua parau tuite no te 15raa o te pǔpǔ haapiiraa no Gileada i te matahiti 1950, e te tavini noa nei raua i Beresilia. I to raua haereraa ˈtu e tavini i Beresilia, aita i naeahia i te 3 000 Ite i roto i taua fenua ra. I teie nei, ua hau atu ratou i te 300 000! Papu maitai, ‘ua riro mai tei riirii ei fenua puai’ i Beresilia no te mea ua hotu rahi mau â te ohipa ravaai.—Isaia 60:22.
9 Eaha te nehenehe e parauhia no nia i te mau mitionare i Afirika? Ua faatano te rahiraa ia ratou i te hoê huru oraraa taa ê roa e ua here roa ratou i te mau taata no Afirika. E nehenehe e faahiti i te mau taeae ra o John raua o Eric Cooke e ta raua mau vahine o Kathleen e o Myrtle, e tavini nei i Afirika Apatoa. Ua noaa mai te parau tuite a John raua o Eric no te vauraa o te pǔpǔ haapiiraa i te matahiti 1947 ra. Ia amuihia raua, ua tavini raua i Angola, Zimbabwe, Mozambique, e Afirika Apatoa. Ua pohe vetahi mau mitionare i Afirika na roto i te maˈi, e vetahi i roto i te tamaˈi e te hamani-ino-raa, mai ia Alan Battey e o Arthur Lawson, o tei pohe i roto i te tamaˈi tivila i tupu aˈenei i Liberia. Teie râ, ua hotu rahi mai te mau pape i Afirika. Ua hau atu i te 400 000 Ite i teie nei o tei purara na roto i taua fenua rahi ra.
E tuhaa ta tatou paatoa
10. No te aha e i roto i teihea auraa e parauhia ˈi e te rave nei te mau pionie i te hoê ohipa maitai roa?
10 Teie râ, e tia ia farii e noa ˈtu e ua naeahia te mau tausani mitionare no te fenua ěê, ua naeahia râ te feia poro e te mau pionie no te fenua ihob i te mau mirioni. Te rave nei ratou i te tuhaa rahi roa ˈˈe o te ohipa pororaa na te ao nei. I te matahiti 1991, ua hau atu te faito au noa i te 550 000 mau pionie e mau tavini ratere. E numera rahi mau â teie ia feruri tatou i te mau Ite haapao maitai atoa o te rave nei i te hoê tutavaraa taa ê no te apiti atu i roto i te ohipa ravaai rahi, ma te tapao e 60 e tae atu i te 140 hora pororaa i te avaˈe tataitahi. Te feia e na reira nei, te rave nei ïa ratou i te mau haapaeraa e te mau haamâuˈaraa rahi. Eaha râ te tumu? No te mea te here nei ratou i to ratou Atua ra o Iehova ma to ratou mafatu atoa, to ratou feruriraa atoa, to ratou ora, e to ratou puai atoa, e te here nei ratou i to ratou taata-tupu mai ia ratou iho.—Mataio 22:37-39.
11. Eaha te haapapuraa e faaite ra e te ohipa ra te varua o Iehova i rotopu i to ˈna nunaa?
11 Eaha ta tatou e nehenehe e parau no nia i na hau atu i te toru mirioni e te afa mau Ite ê atu aita ratou e rave ra i te taviniraa ma te taime taatoa tera râ te horoa nei ratou ia ratou taatoa i roto i te taviniraa a Iehova, ia au i te maraa ia ratou? E vahine faaipoipohia vetahi, e tae noa ˈtu te mau metua vahine e haapao ra i te mau tamarii nainai, noa ˈtu râ te horoa nei ratou i to ratou taime no te apiti i roto i te ohipa ravaai na te ao nei. E rave rahi mau tane aore ra mau metua tane o te rave nei i te ohipa ma te taime taatoa; tera râ, te faataa nei ratou i te taime i te mau hopea hebedoma e i te mau po no te haapii i te parau mau ia vetahi ê. E te vai atoa ra te nahoa rahi o te mau tane e te mau vahine taa noa e te feia apî o te apiti nei i roto i te pororaa e o te turu nei i te parau mau na roto i to ratou haerea. Eaha te tahi atu pǔpǔ faaroo o te amui ra hau atu i te maha mirioni feia aufau-ore-hia o te poro nei i te mau avaˈe atoa i te parau apî maitai o te Basileia o te Atua? Te haapapu ra te reira e te ohipa mau ra te varua o Iehova!—Salamo 68:11; Ohipa 2:16-18; a faaau e te Zekaria 4:6.
Te mau tumu e faaitoito ra i te maraaraa
12. No te aha e i roto i teihea faito te mau taata e farii ai i te parau mau?
12 Te faatupu ra teie ohipa pororaa rahi i te mau hotu faahiahia i te mau matahiti atoa. I te matahiti 1991, hau atu i te 300 000 Ite apî o tei bapetizohia ma te taumi roa i raro i te pape. E tuea ïa te reira e hau atu i te 3 000 amuiraa e 100 Ite! Nafea teie mau numera e naeahia ˈi? A haamanaˈo na i te parau a Iesu: “E ore roa te taata e tae mai ia ˈu nei, maori râ ia faatae mai te Metua o tei tono mai ia ˈu nei ia ˈna . . . Ua papaihia hoi i roto i te mau peropheta ra e, e haapii-anaˈe-hia ratou e te Atua. E teie nei, o tei faaroo e tei haapii e te Metua ra, o te tae mai ïa ia ˈu nei.” No reira, e ere noa na roto i te tutavaraa taata nei e farii ai te hoê taata i te ohipa ravaai. Te ite ra Iehova i te huru o te mafatu e na ˈna e huti mai i te feia maitatai ia ˈna ra.—Ioane 6:44, 45; Mataio 10:11-13; Ohipa 13:48.
13, 14. Eaha te haerea maitai ta te mau Ite e rave rahi i faatupu?
13 Ua riro râ te mau taata ravaai ei mau mauhaa ta Iehova e faaohipa ra no te huti mai i te taata ia ˈna ra. No reira, mea faufaa roa to ratou haerea i nia i te taata e te tuhaa fenua o ta ratou e taiˈa ra. Mea anaanatae roa ia ite e ua farii maitai te pae rahi i te mau parau ta Paulo i faatae atu i to Galatia: “E eiaha tatou e rohirohi i te parau maitai, ei te tau mau ra hoi tatou e ooti ai ia ore tatou ia toaruaru.”—Galatia 6:9.
14 E rave rahi mau Ite haapao maitai o tei poro na e rave rahi mau ahuru matahiti te maoro, a hiˈopoa maitai ai ratou i te mau tauiraa o te ao nei. Ua ite ratou i te faraa mai e te toparaa o te mau faatereraa Nazi, Fasciste, e te tahi atu mau faanahoraa haavî. Ua faaruru vetahi i te mau tamaˈi e rave rahi o tei tupu mai te matahiti 1914 mai â. Ua ite ratou i te mau raatira o te ao nei i te horoaraa i to ratou tiaturi i te Totaiete o te mau Nunaa e i muri iho i te mau Nunaa amui. Ua ite ratou i te ohipa a Iehova i te opaniraahia e i muri iho i te faatiamâraahia i mua i te ture i roto e rave rahi mau fenua. I roto i teie mau tupuraa atoa, aita te mau Ite no Iehova i rohirohi i te raveraa i te ohipa maitai, e tae noa ˈtu te riroraa ei mau ravaai taata. Ua riro mau â te reira ei haapapuraa no to ratou taiva ore!—Mataio 24:13.
15. (a) Eaha te tauturu e vai ra ia tatou nei no te faatano ia tatou i te mau hinaaro o ta tatou tuhaa fenua na te ao nei? (b) Mea nafea te mau buka i te tautururaa ia outou i roto i ta outou taviniraa?
15 Te vai ra te tahi atu mau tumu o tei faaitoito i teie maraaraa na te ao atoa nei. O te faatanoraa ïa te feia ravaai taata ia ratou i te mau mea e hinaarohia ra i roto i te tuhaa fenua. Na roto i te anoiraa o te mau nunaa mea taa ê ta ratou mau peu, to ratou faaroo, e to ratou reo, ua faaaano atu â te mau Ite no Iehova i to ratou ite no nia i teie mau huru manaˈo taa ê. E ua tauturu rahi te faanahoraa na te ao nei na roto i te faaineineraa i te mau Bibilia e te mau buka bibilia na roto hau atu i te 200 reo. Te vai nei Te mau Papai Moˈa—Tatararaa a te ao apî, i roto i to ˈna taatoaraa aore ra te tahi noa vaehaa, na roto e 13 reo, e tae noa ˈtu te reo tchèque e te reo slovaque. Te vai nei te vea iti ra E oaoa oe i te fenua e a muri noa ˈtu! na roto e 198 reo, mai te reo no Albanie mai e tae roa ˈtu i te reo Zulu, e ua neneihia e 72 mirioni vea. Te vai nei te buka Te taata rahi roa ˈˈe i ora aˈenei na roto e 69 reo. Te vauvau ra te buka Te huitaata i nia i te eˈa o te maimiraa i te Atua, tei hurihia na roto e 29 reo, i te maramarama no nia i te tumu e te mau tiaturiraa o te mau faanahoraa faaroo rahi o te ao nei e ua riro mau â oia ei tauturu otahi roa no te ohipa ravaai rahi.
16. Mea nafea vetahi pae i te pahonoraa i te mau titauraa i roto i te tahi atu mau fenua?
16 Eaha ˈtu â tei faahaere i te ohipa ravaai na te ao nei i mua? E mau tausani taata o tei farii popou i te ‘pii no Makedonia.’ Mai ia Paulo o tei farii i te faarue ia Asia Iti no te haere atu i Makedonia i Europa, na nia i te faaueraa a te Atua, e rave rahi mau Ite o tei haere atu i te mau fenua e te mau tuhaa fenua i reira te titau-rahi-hia ra te feia poro no te Basileia, e tae noa ˈtu te mau matahiapo e te mau tavini tauturu. E nehenehe mau â ratou e faaauhia i te mau taata ravaai o tei ite e ua taiˈa-rahi-hia ta ratou iho mau pape e o tei haere atu i te mau pape ê atu i reira mea iti roa te mau poti e mea rahi roa te iˈa.—Ohipa 16:9-12; Luka 5:4-10.
17. Eaha vetahi atu mau hiˈoraa no nia i te feia o tei pahono i te ‘pii no Makedonia’?
17 Ua haaputuputu te mau pǔpǔ apî no te fare haapiiraa mitionare no Gileada i te feia haapii no ǒ mai i te mau fenua ěê no Europa o tei haapii i te reo Beretane e o tei pûpû ia ratou iho no te haere e tavini i roto i te tahi atu mau fenua e te tahi atu mau nunaa. Oia atoa, na roto i te Haapiiraa faaineineraa no te taviniraa, e rave rahi mau taeae taa noa o tei fanaˈo e piti avaˈe haapiiraa tuutuu ore e o te tonohia i roto i te tahi atu mau nunaa no te faaitoito i te mau amuiraa e te mau tuhaa haaati. Te vai ra te tahi atu mau vahi taiˈaraa otahi roa i roto i te mau tuhaa fenua o te matara nei i Europa Hitia o te râ e i te mau repubilita tahito no Rusia.—A faaau e te Roma 15:20, 21.
18. (a) No te aha te mau pionie e riro ai ei mau tavini aravihi? (b) Nafea ratou e nehenehe ai e tauturu ia vetahi ê i roto i te amuiraa?
18 Te vai ra te tahi atu tauturu no te rave i te ohipa ravaai na te ao nei, oia hoi te Haapiiraa no te taviniraa pionie ta te mau pionie tamau e haere nei. Maoti e piti hebedoma tuatapaparaa tuutuu ore i te buka ra Ia anaana outou ei mau tiarama i roto i te ao nei (farani), tei faaineine-taa-ê-hia no te mau pionie, te haamaitai nei ratou i to ratou aravihi i roto i te taviniraa ia tuatapapa ratou i te mau tumu parau mai teie te huru, “Te peeraa i te eˈa o te here,” “A pee i te hiˈoraa o Iesu,” e “Te faaaravihiraa i te pae no te haapiiraa.” Te mauruuru nei te mau amuiraa atoa i te fanaˈoraa i teie mau pǔpǔ feia ravaai aravihi no te haere na te mau fare o te nehenehe hoi e haapii atoa ˈtu ia vetahi ê i roto i teie ohipa ravaai rahi!—Mataio 5:14-16; Philipi 2:15; Timoteo 2, 2:1, 2.
E nehenehe anei tatou e haere â i mua?
19. Mai te aposetolo Paulo, nafea tatou ia haamaitai i ta tatou taviniraa?
19 Mai ia Paulo, e tia ia tatou ia faatupu i te hoê haerea maitai ma te hinaaro e haere â i mua. (Philipi 3:13, 14) Ua faatano oia ia ˈna i te mau huru taata atoa e te mau huru tupuraa atoa. Ua ite oia nafea ia itea mai i te hoê manaˈo tuea e nafea ia haaferuri i te taata ia au i te mau huru e te mau peu matauhia i te hoê vahi. E nehenehe tatou e haamata i te mau haapiiraa bibilia na roto i te araraa i te huru fariiraa o te fatu fare i te poroi o te Basileia e na roto i te faatanoraa i ta tatou faaiteraa i te mau hinaaro o te taata. Maoti te mau buka tauturu huru rau e vai ra ia tatou nei no te haapii i te Bibilia, e nehenehe tatou e pûpû atu i te tahi o te tano maitai i te huru o te taata. Mea faufaa roa atoa to tatou aravihi no te faatanoraa e to tatou ara-maite-raa ia manuïa ta tatou ohipa ravaai.—Ohipa 17:1-4, 22-28, 34; Korinetia 1, 9:19-23.
20. (a) No te aha e mea faufaa roa ta tatou ohipa ravaai i teie nei mahana? (b) Eaha ta tatou hopoia tataitahi i teie nei?
20 No te aha e mea faufaa roa teie ohipa ravaai otahi roa na te ao nei i teie taime? No te mea, ia au i te mau parau tohu bibilia e itehia ra na roto i te mau ohipa o tei tupu aˈenei e o te tupu ra i teie nei, mea papu maitai e te haere tia ˈtura te faanahoraa a Satani na te ao nei i to ˈna haamouraa hopea. No reira, eaha te tia ia tatou, te mau Ite no Iehova, ia rave? Ua haamatara na tumu parau e toru o teie nei vea i ta tatou hopoia no te rohiraa e no te faaitoitoraa i roto i te ohipa ravaai i roto i ta tatou mau tuhaa pape. E nehenehe tatou e tiaturi papu ia au i te Bibilia e eita e moehia ia Iehova i ta tatou ohipa ravaai itoito. Ua parau o Paulo e: “E ere te Atua i te Atua parau-tia ore, a haamoe ai oia i ta outou ohipa i rave, e to outou hinaaro i to ˈna ra iˈoa, i te faaite-papu-hia e outou na, outou i tauturu i te feia moˈa, e te tauturu noa na hoi outou. E te hinaaro nei matou ia faaite tamau maite â outou atoa i taua itoito na, ia noaa te tiai ite papu e tae noa ˈtu i te hopea ra.”—Hebera 6:10-12.
[Nota i raro i te api]
a Hiˈo atoa te buka Te Apokalupo: ua fatata roa to ˈna tatararaa rahi hopea nei!, api 185 e 186 (farani), neneihia e te Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.
b “Taata poro pionie . . . Te hoê tavini ma te taime taatoa a te mau Ite no Iehova.”—Ia au i te hoê titionare marite, Webster’s Third New International Dictionary.
Te haamanaˈo ra anei outou?
◻ No te aha te mau Ite no Iehova e faariro ai i te ao atoa nei ei vahi taiˈaraa na ratou?
◻ Eaha te haamaitairaa ta te fare haapiiraa mitionare no Gileada i hopoi mai na te ohipa ravaai?
◻ Eaha vetahi mau tumu o tei turu i te manuïa o te mau Ite no Iehova?
◻ Nafea tatou tataitahi ia haamaitai i ta tatou taviniraa kerisetiano?
[Tapura i te api 24]
TE MAU FAAHOPEARAA O TE OHIPA RAVAAI NA TE AO NEI
Matahiti Fenua Ite
1939 61 71 509
1943 54 126 329
1953 143 519 982
1973 208 1 758 429
1983 205 2 652 323
1991 211 4 278 820
[Hohoˈa i te api 25]
Te rave-noa-hia ra te ohipa pororaa i rotopu i te feia ravaai no Galilea