1914—Te matahiti o tei faahitimahuta i te ao nei
“Ua tumahae te Tamaˈi Rahi no 1914-18 i te fenua ma te amaha i to tatou nei tau. Na roto i te haapoheraa i te mau rahiraa taata . . . , te vavahiraa i te mau tiaturiraa, te tauiraa i te mau manaˈo, e te vaiihoraa i te mau pepe ora ore o te tiaturi-ore-raa, ua faatupu oia i te hoê apoo i te pae tino e i te pae no te feruriraa i rotopu e piti anotau.”—No roto mai i te buka Te Pare teoteo—Te hoê hohoˈa o te ao nei na mua ˈˈe i te Tamaˈi 1890-1914, a Barbara Tuchman.
“Ua riro oia ei aamu tahito—aitâ râ—no te mea e mau tausani taata e taurearea ratou i te omuaraa o teie senekele piti ahuru faufaa rahi o te ora noa râ.”—No roto mai i te buka 1914, a Lyn MacDonald, neneihia i te matahiti 1987.
NO TE aha tatou e anaanatae ai i te matahiti 1914? ‘E haapao noa vau i te tau i mua nei,’ o ta outou paha e parau mai, ‘eiaha i te tau tahito.’ I mua i te mau fifi mai te haaviiviiraa o te palaneta, te amahamaharaa o te utuafare, te maraaraa o te taparahiraa taata, te maˈi i te pae feruriraa, e te ereraa i te ohipa, mea huru atâta roa te oraraa o te taata no te tau i mua nei. Area ra, e rave rahi o tei tuatapapa i te auraa o te matahiti 1914, o tei noaa mai i te hoê tiaturiraa no te hoê oraraa maitai aˈe no a muri atu.
I roto i te roaraa o te mau matahiti, ua faataa Te Pare Tiairaa e, i te matahiti 1914, ua faaruru te huitaata nei i te mea e parauhia ra ‘te matamehai no te pohe.’ No roto teie mau parau i te parau tohu rahi a Iesu Mesia no nia i te mau ohipa e tupu na mua ˈˈe i te hopea o te faanahoraa ino a te taata nei.—Mataio 24:7, 8.
I teie mahana, te haamanaˈo noa ra te hoê tuhaa iti o te huitaata nei i te mau ohipa arepurepu i tupu i te matahiti 1914. E moe anei teie ui paari hou te Atua e faaora ˈi i te fenua i te vavahiraa? Eita ïa, ia au i te parau tohu a te Bibilia. “Ia hiˈo outou i taua mau mea nei,” o ta Iesu ïa i tǎpǔ, “tei te pae uputa ïa. Oia mau ta ˈu e parau atu ia outou nei, E ore e mou teie nei ui e hope ai teie nei mau mea atoa i te tupu.”—Mataio 24:33, 34.
No te taa i te faufaa rahi o te matahiti 1914 i te pae no te aamu, e tuatapapa anaˈe na i te huru o te ao nei e tae roa ˈtu i te afaraa o te matahiti 1914. Na mua ˈˈe i taua tau ra, e fanaˈo na te mau faatere mai te Tsar Nicholas no Rusia, te Kaiser Wilhelm no Helemani, e te Emepera Franz Josef no Auteteria-Honegeria i te mana rahi. E nehenehe ta teie mau taata tataitahi e haaputu hau atu i te maha mirioni faehau e e tono atu ia ratou i te tamaˈi. Teie râ, ua tarima to ratou mau tupuna i te parau tei piihia te Faufaa Moˈa, ma te tiaoro e ua faatoroa te Atua ia ratou no te faatere i te mau tuhaa taa ê o te hoê anaˈe “nunaa kerisetiano” rahi.
Ia au i Te Buka parau paari beretane, “e mana rahi” to teie parau “i nia i te mau faaauraa i rotopu ia Europa i roto i te senekele 19.” Ua faaohipahia oia no te patoi atu i te mau pǔpǔ manahune e no te turu i te mana atua o te mau arii. “O tatou te mau Arii kerisetiano,” o ta te Kaiser Wilhelm ïa i papai atu i te Tsar Nicholas, “hoê anaˈe hopoia moˈa ta tatou, tei faahepohia mai na te Raˈi mai, oia hoi te tururaa i te tiaraa o [te mana atua o te mau arii].” Te auraa anei te reira e ua taaihia te mau arii no Europa e te Basileia o te Atua? (A faaau e te Korinetia 1, 4:8.) Eaha ïa no te mau ekalesia o tei turu atu i teie mau arii? E parau mau anei ta ratou e e faaroo kerisetiano ta ratou? Ua ite-maramarama-hia te pahonoraa i teie mau uiraa i te mau matahiti i muri noa ˈˈe i te matahiti 1914.
Ma te hitimahuta, i te avaˈe atete
“Ua tapaohia te tau uaaraa tiare e te tau veavea o te matahiti 1914 i Europa na roto i te hau faito ore,” o ta te tia no te hau beretane ra o Winston Churchill ïa i papai. Mea oaoa roa te taata no nia i te tau no a muri aˈe. “Ua uˈana te manaˈo tiaturi e te manuïaraa i roto i te ao o te matahiti 1914,” o ta Louis Snyder ïa e parau ra i roto i ta ˈna buka Te tamaˈi rahi I (beretane).
Parau mau, i roto e rave rahi mau matahiti, ua tupu te feiiraa puai i rotopu ia Helemani e ia Beretane. Noa ˈtu râ, mai ta te taata tuatapapa aamu ra o G. P. Gooch e faataa ra i roto i ta ˈna buka I raro aˈe e ono faatereraa (beretane): “Eita hoi e manaˈohia e e tupu te hoê tamaˈi i Europa i te matahiti 1914 ia faaauhia i te mau matahiti 1911, 1912 aore ra 1913 . . . Ua maitai mai hoi te mau taairaa i rotopu i na hau faatere e piti nei i muri aˈe e rave rahi mau matahiti.” Ia au ia Winston Churchill, melo no te pǔpǔ faatere Beretane i te matahiti 1914 ra: “E au ra e ua tu to matou manaˈo e o Helemani, oia hoi no te paruru i te hau.”
Teie râ, i te taparahiraahia te hui arii o te Hau emepera no Auteteria-Honegeria i Sarajevo i te 28 no tiunu 1914, ua fa maira te hoê ata ereere. Hoê avaˈe i muri iho, ua faaoti atura te Emepera o Franz Josef e tamaˈi atu ia Serbia e ua faaue ihora i to ˈna mau nuu ia tomo atu i roto i teie basileia. I roto i taua area taime ra, i te po o te 3 no atete 1914, na nia i te faaueraa a te Kaiser Wilhelm, ua tomo taue ihora te hoê nuu rahi no Helemani i roto i te basileia no Beletita e ua tapae roa ˈtura i Farani. I te mahana i muri iho, ua faaoti aˈera o Beretane e tamaˈi atu ia Helemani. Area te Tsar Nicholas ra, ua faaue oia ia haaputuhia te nuu Rusia rahi no te tamaˈi e o Helemani e Auteteria-Honegeria. Aita hoi te Faufaa Moˈa i manuïa i te tapea i te mau arii no Europa ia aratai i te fenua i roto i te haamaniiraa toto o te taparahiraa te tahi e te tahi. Tei mua râ te mau ati rahi.
E hope anei i te oroa Noela?
Aita te tupuraa o te tamaˈi i haaparuparu i te manaˈo oaoa o te taata. E rave rahi o tei tiaturi e e noaa mai te hoê ao maitai aˈe, e ua haaputuputu te mau nahoa taata rahi na Europa taatoa no te faaite i to ratou turu i te tamaˈi. “Aita hoê i te matahiti 1914,” o ta A. J. P. Taylor ïa e papai ra i roto i ta ˈna buka Te aroraa no te faatere ia Europa—1848-1918 (beretane), “i tâuˈa i te atâtaraa o te tamaˈi maoti râ ia au noa i te hiˈoraa i te pae o te nuu. . . . Aita hoê i manaˈo noa ˈˈe e e tupu te hoê ati i nia i te oraraa o te nunaa.” Area ra, e rave rahi o tei tohu e e hope te tamaˈi tau avaˈe noa i muri iho.
Noa ˈtu râ, na mua roa ˈˈe to Europa e faatupu ai i te oroa Noela o te matahiti 1914, ua mau te huru tupuraa e hamanii ra i te toto na roto i te tahi mau apoo i ǒhia i nia hau atu i te 700 kilometera mai te fenua Helevetia mai i te pae apatoa e tae atu i te pae miti Beletita i te pae apatoerau. Ua parauhia te reira te Reni aroraa Tooa o te râ, e ua faahiti te papai buka helemani ra o Herbert Sulzbach i te reira i roto i te hoê tuhaa o ta ˈna buka tamahana i papaihia i te mahana hopea o te matahiti 1914. Te na ô ra teie tuhaa parau e: “Aita e hopearaa to teie tamaˈi riaria, e noa ˈtu e ua manaˈo matou i te omuaraa e e hope oia i muri aˈe i tau hebedoma, i teie nei, aita e itehia ra te hopea.” I taua area taime ra, i te tahi atu mau vahi no Europa, te uˈana ra te mau aroraa taparahi taata i rotopu i te mau nuu no Rusia, Helemani, Auteteria-Honegeria, e Serbia. Ua parare roa ˈˈera te tamaˈi na Europa, e ua tupu te mau aroraa i nia i te mau moana e i Afirika, i te pae Ropu no Hitia o te râ, e i roto i te mau motu no Patitifa.
E maha matahiti i muri iho, ua vavahi-roa-hia o Europa. Ua pohe to te mau fenua tataitahi no Helemani, no Rusia, e no Auteteria-Honegeria i rotopu i te hoê e te piti mirioni faehau. Ua pau atoa te faatereraa arii no Rusia i roto i te orureraa hau bolchevique i te matahiti 1917. Auê ïa hitimahutaraa no te mau arii no Europa e te mau upoo faatere haapaoraa o tei turu atu ia ratou! Te faaite noa nei te feia tuatapapa aamu no teie nei tau i to ratou maere. I roto i ta ˈna buka Te toparaa mahana a te arii (beretane), te ani ra o Gordon Brook-Shepherd e: “Mea nafea hoi to te mau arii, tei taaihia na roto i te mau auraa fetii aore ra te faaipoiporaa e tei titau paatoa hoi e ia paruruhia te faatereraa arii, vaiihoraa ia ratou ia topa i roto i te taparahiraa fetii, ma te haamou e rave rahi i rotopu ia ratou e ma te haaparuparu roa i te feia i ora mai?”
Ua ere-atoa-hia te repubilita no Farani hau atu i te hoê mirioni faehau, e te Hau emepera Beretane ra, ua paruparu ê na hoi ta ˈna faatereraa arii na mua ˈtu i te tamaˈi, ua erehia ïa oia hau atu i te 900 000 faehau. I roto i te taatoaraa, hau atu i te 9 mirioni faehau o tei pohe, e tau 21 mirioni o tei pepe. No nia i te feia e ere i te faehau o tei pohe, te faaite ra Te Buka parau paari a te ao (beretane) e: “Aita i itehia e ehia rahiraa taata tivila o tei pohe i te maˈi, te poia, e te tahi atu mau tumu i taaihia i te tamaˈi. Te manaˈo nei vetahi feia tuatapapa aamu e hoê â te rahiraa feia tivila tei pohe e te rahiraa faehau.” Ua haapohe te maˈi pee o te fiva paniora o te matahiti 1918 ra tau 21 000 000 taata i nia i te fenua nei.
Te hoê tauiraa tauê
Ua taui roa te ao nei i muri aˈe i te Tamaˈi Rahi, mai tei parauhia na. I te mea e e rave rahi mau ekalesia a te amuiraa faaroo kerisetiano o tei turu atu i te tamaˈi ma te aau tae, e rave rahi feia i ora mai ma te ahoaho roa te manaˈo, o tei faarue i te haapaoraa no te maiti i te tiaturi-ore-raa i te Atua. Ua fariu atu vetahi i nia i te haapueraa i te mau taoˈa materia e te mau peu navenave. Ia au i te orometua haapii o Modris Eksteins i roto i ta ˈna buka Te mau peu o te tau uaaraa tiare (beretane), “ua ite [te mau matahiti 1920] i te maraaraa rahi o te imiraa i te faanavenaveraa e te huru haapao noa ia ˈna iho.”
Te faataa ra te orometua haapii ra o Eksteins e: “Ua faaino te tamaˈi i te mau ture morare.” Ua haapiihia te mau taata o na pae toopiti atoa ra, e te mau tia faaroo, ta te nuu, e te mau tia politita, e mea maitai ia taparahi i te taata. Te farii ra o Eksteins e, “ua riro te reira ei faainoraa puai roa ˈˈe i nia i te faanahoraa morare o tei niuhia i roto i te ture morare ati Iuda kerisetiano.” Te na ô faahou ra oia e: “I te Reni aroraa Tooa o te râ, tei pihai iho noa te mau fare taiataraa i te mau puhaparaa a te nuu . . . I rotopu i te huiraatira ra, ua topa roa atoa te taata i roto i te peu taiata. Ua maraa taue noa te rahiraa o te mau vahine taiata.”
Oia mau, ua taui roa o 1914 i te mau ohipa. Aita oia i faatupu i te hoê ao maitai aˈe, e aita te tamaˈi i riro ei “tamaˈi o te faahope i te mau tamaˈi atoa,” mai ta te rahiraa o te taata i tiaturi na. Area ra, mai ta te vahine tuatapapa aamu o Barbara Tuchman e faaite ra: “Ua mono mǎrû noa te manaˈo tiaturi ore rahi i te mau moemoeâ e te aau tae e tiaturihia na e tae roa ˈtu i te matahiti 1914.”
Aita râ vetahi o tei ite i te ati o te matahiti 1914 i maere i te mau ohipa i tupu i taua matahiti ra. Inaha, hou te haamataraa o te tamaˈi, ua tiai ratou i te hoê ‘anotau ati rahi.’ O vai ïa teie mau taata? E eaha ta ratou i ite tei ore i itehia e vetahi ê?
[Tumu parau tarenihia i te api 5]
1914—Ua oaoa o Beretane
“I roto i te area o te hoê senekele, aita hoê enemi i faura mai na nia i te miti e haaati ra i to tatou motu. . . . Mea fifi roa hoi ia tiaturi e e tupu te tahi haamǎtaˈuraa i nia i teie mau pae hau mau. . . . Te oaoa ra o Lonedona e te ruperupe ra mai tei ore i itehia aˈenei. Aita hoi i itehia aˈenei teie rahiraa ohipa anaanatae ia ravehia, ia itehia, e ia faaroohia. Aita te feia paari, aita atoa hoi te feia apî i manaˈo noa ˈˈe e te ohipa o ta ratou e ora ra, i roto i taua tau faahiahia mau ra no 1914, o te hopea ïa o te hoê anotau.”—Hou te mau mori i pohe ai (beretane), a Geoffrey Marcus.