VAIRAA PAPAI NATIRARA Watchtower
Watchtower
VAIRAA PAPAI NATIRARA
Tahiti
ǎ,ě,ǐ,ǒ,ǔ,ˈ
  • ǎ
  • ě
  • ǐ
  • ǒ
  • ǔ
  • ˈ
  • BIBILIA
  • PAPAI
  • PUTUPUTURAA
  • hb api 3-7
  • Te toto—Mea titauhia no te ora

Aita e video no teie tuhaa.

Eiaha e inoino, te vai ra te tahi fifi e te video.

  • Te toto—Mea titauhia no te ora
  • Nafea te toto ia faaora i to outou ora?
  • Upoo parau iti
  • Papai tei tuea
  • TE TOTO E TE MAU KERISETIANO MAU
  • TE FAAOHIPARAA I TE TOTO I TE PAE RAPAAURAA
  • Te faaoraraa i te taata e te toto—Nafea?
    Te Pare Tiairaa te faaite ra i te Basileia o Iehova 1991
  • A haafaufaa maitai i to outou ora, te hoê ô
    Te Pare Tiairaa e faaite ra i te Basileia o Iehova 2004
  • Te huru moˈaraa o te toto: te hoê mârôraa tahito
    A ara mai na! 1986
  • A hiˈo i te ora mai ta te Atua hiˈoraa
    Eaha ta te Bibilia e haapii mau ra?
Nafea te toto ia faaora i to outou ora?
hb api 3-7

Te toto—Mea titauhia no te ora

Nafea te toto ia faaora i to outou ora? Eita e ore e e anaanatae outou i teie uiraa no te mea ua taaihia to outou ora i te toto. E faauta te toto i te mataˈi ora na roto i to outou tino taatoa, e tamâ oia i te mataˈi ino, e tauturu oia ia outou ia faaau i to outou tino i te mau tauiraa o te anuvera e ia aro i te mau maˈi.

Ua itehia te taairaa i rotopu i te ora e te toto na mua roa ˈtu i te taime a faataa ˈi o William Harvey i te tereraa o te toto na roto i te tino i te matahiti 1628 ra. Ua niuhia te mau faaueraa tumu morare a te tahi mau haapaoraa rarahi i nia i te tiaturiraa i te hoê Poiete, tei faaite i to ˈna manaˈo no nia i te ora e te toto. Ua parau te hoê taata haapao ture ati iuda-kerisetiano no nia i teie Poiete e: “Oia iho hoi tei horoa mai i te ora, e te aho, e te mau mea atoa, i te mau [taata] atoa nei. No ˈna hoi to tatou ora, e i hahaere ai, e i parahi ai hoia.”

Ua papu roa i te feia e tiaturi nei i teie Poiete e ua riro te mau faaueraa o ta ˈna e horoa ra ei maitai no tatou nei e a muri noa ˈtu. Ua parau te hoê peropheta hebera no nia ia ˈna e: “O tei faaite ia oe i te mea e maitai ai oe ra; o tei aratai ia oe na te eˈatia maitai ia haere oe ra”.

Ua papaihia teie mau parau i roto i te Bibilia i roto i te Isaia 48:17. Te faaturahia ra te Bibilia no te mau faaueraa tumu i te pae morare o ta ˈna e faataa ra e o tei riro ei maitai no tatou tataitahi. Eaha ta ˈna e parau ra no nia i te faaohiparaa te taata i te toto? Te faataa ra anei oia e mea nafea te mau taata e nehenehe ai e ora maoti te toto? Te faaite papu ra te Bibilia e mea faufaa roa ˈtu â te toto i te hoê pape ora fifi roa ia faataa. Te faahiti ra oia i te parau ra toto hau atu i te 400 taime, e i te tahi taime, te faahitihia ra i te parau no te faaoraraa i te taata.

I roto i te hoê o te mau faahitiraa matamua, te na ô ra te Poiete e: “Te mau mea ora atoa e haere nei, ei maa ïa na outou (...). O te iˈo râ ma te ora atoa i roto ra, oia te toto, eiaha outou e amu i te reira.” Te parau atoa ra oia e: “Eita roa hoi au e ore i te titau i te hoo i to outou na toto i ora ˈi outou”, e i muri iho, te faautua ra oia i te ohipa taparahi taata (Genese 9:3-6). Ua parau atu oia i te reira ia Noa, te tupuna hoê roa a te mau ati Iuda, te mau mahometa e te mau kerisetiano, o te faatura paatoa nei ia ˈna. No reira, ua faaitehia ïa i te huitaata atoa nei e, i mua i te aro o te Poiete, te toto, o te ora ïa. E ere noa te reira i te tahi faaueraa i te pae no te maa. Ma te papu maitai, te faahitihia ra i ǒ nei i te hoê faaueraa tumu i te pae morare. E faufaa rahi to te toto taata nei, e eita roa ˈtu e tia ia faaohipa hape i te reira. I muri iho, ua amui atoa ˈtu te Poiete i te tahi atu mau tuhaa i teie faaueraa, o te horoa mai nei i te hoê manaˈo papu aˈe no nia i te mau uiraa morare i taaihia i te toto, te tumu o te ora.

Ua faahiti faahou te Poiete i te parau no te toto i to ˈna horoaraa ˈtu i te Ture ia Iseraela tahito ra. E rave rahi mau taata teie e faatura nei i te paari e te mau faaueraa tumu morare e vai ra i roto i teie haapueraa ture, tera râ, mea iti roa tei ite e ua faataa-atoa-hia te mau ture faufaa roa no nia i te toto. Teie te tahi: “E to te fetii o Iseraela, e to te feia atoa e purutia noa i roto ia outou ia amu i te toto ra, e tano maite tau mata i te reira taata i tei amu i te toto ra, e tâpû ê atu vau ia ˈna i to ˈna ra nunaa: tei te toto hoi te maa ora e ora ˈi te mau mea atoa ra.” (Levitiko 17:10, 11). I muri iho, te faataa ra te Atua e ia auau e ia taparahi te hoê taata i te hoê animala, “e faatahe oia i te toto i raro a tapoˈi ai i te repo”. Te na ô faahou ra oia: “Eiaha outou e amu i te toto o te mau mea atoa nei; no te mea, o te ora ïa o te mau mea atoa nei, o te toto ra; o tei amu i te reira ra, e tâpû-ê-hia ïa.” — Levitiko 17:13, 14.

Ua ite te mau aivanaa i teie nei e e Ture maitai roa tei horoahia ˈtu i te mau Iseraela i te pae no te oraora-maitai-raa. Ei hiˈoraa, e titau na teie Ture ia haere te mau taata e titio i rapaeau i te puhapa e e tapoˈi atu ai i to ratou tutae; hau atu, eita ratou e faatiahia ia amu i te hoê noa ˈˈe iˈo animala e nehenehe e faatupu i te maˈi (Levitiko 11:4-8, 13; 17:15; Deuteronomi 23:12, 13). Noa ˈtu e e ohipa atoa te ture no nia i te toto i nia te oraora-maitai-raa, ua hau atu â to ˈna faufaa. Inaha, e auraa taipe to te toto. Te faahohoˈa ra oia i te ora i horoahia mai e te Poiete. Ia hiˈo ratou i te toto mai te hoê faufaa taa ê, te faaite ra ïa te nunaa Iseraela e tei te Atua ra to ratou ora. Oia mau, te tumu matamua no reira ratou e ore ai e rave i te toto, e ere no te mea e mea ino no to ratou oraora-maitai-raa, no te mea râ e e auraa taa ê to te toto no te Atua.

E rave rahi taime to te Ture haapapuraa i te opaniraa a te Poiete no nia i te atuaturaa i te ora na roto i te raveraa i te toto. “Eiaha mau râ oe e amu i te toto (...); e faatahe oe i te reira i raro i te repo mai te pape ra. Eiaha roa e amu i te reira: ia maitai oe, e to tamarii atoa i muri aˈe ia oe ra, ia rave oe i te mea tia.” — Deuteronomi 12:23-25; 15:23; Levitiko 7:26, 27; Ezekiela 33:25b.

Taa ê atu i te manaˈo o te tahi mau taata i teie nei tau, mea titauhia ia haapao maite i te ture a te Atua no nia i te toto, e tae noa ˈtu i roto i te mau huru tupuraa ru. I muri aˈe i te hoê tamaˈi, ua taparahi aˈera vetahi mau faehau iseraela i te mau animala e ‘ua amu ihora i te puaa ma te toto’. Ia hiˈohia teie titauraa ru, ua faatiahia anei teie mau Iseraela ia atuatu i to ratou ora na roto i te amuraa i te toto? Aita. Inaha, ua parau to ratou raatira e ua rave ratou i te hoê hara ino mau (Samuela 1, 14:31-35). No reira, noa ˈtu e e faufaa rahi to te ora, aita roa ˈtu te Atua tei horoa mai i te ora, i parau e e nehenehe tatou e ofati i ta ˈna mau faaueraa ia tupu noa ˈtu te hoê titauraa ru.

TE TOTO E TE MAU KERISETIANO MAU

Ia au i te manaˈo kerisetiano, e fariihia anei ia faaora i te taata e te toto?

E taata haapao maitai o Iesu, e no reira oia e faatura-rahi-hia ˈi. Ua ite oia i te ture a te Atua e opani ra i te raveraa i te toto e ua ite atoa oia e mea titauhia ia faatura i taua ture nei. No reira, te vai ra te mau tumu papu no te tiaturi e ua faatura o Iesu i te ture no nia i te toto noa ˈtu eaha te huru tupuraa. Aore roa o Iesu “i rave i te hara, e aore roa e haavare i itea i to ˈna vaha”. (Petero 1, 2:22.) Ua vaiiho mai oia i te hiˈoraa no ta ˈna mau pǐpǐ, oia hoi te hoê hiˈoraa i te pae no te faaturaraa i te ora e te toto. (E tuatapapa tatou i muri aˈe i te tuhaa o te toto o Iesu i roto i teie uiraa faufaa roa e ohipa atoa i nia i to tatou oraraa.)

A tapao na i te ohipa i tupu e rave rahi matahiti i muri aˈe i te poheraa o Iesu, i te taime a anihia ˈi e e tia anei i te hoê taata tei riro mai ei kerisetiano ia haapao i te mau ture atoa i horoahia ˈtu ia Iseraela ra. Ua tuatapapahia teie uiraa i roto i te hoê apooraa a te tino aratai kerisetiano, tei roto atoa hoi te mau aposetolo. Ua faahiti aˈera o Iakobo, te taeae o Iesu, i te mau papai te vai ra i roto te mau faaueraa no nia i te toto tei horoahia ˈtu ia Noa ra e i te nunaa no Iseraela. Mea titauhia anei i te mau kerisetiano ia auraro i teie mau faaueraa? — Ohipa 15:1-21.

Ua faaite atura teie apooraa i ta ˈna faaotiraa i te mau amuiraa atoa: aita te mau kerisetiano i raro aˈe faahou i te Ture a Mose, tera râ e “tia” ia ratou ia haapao i te tahi mau opaniraa, “eiaha (...) e amu i te maa i afaihia i te idolo ra, e te toto, e te mea uumi-noa-hia ra [te iˈo tei ore i faatahehia te toto], e eiaha hoi e faaturi”. (Ohipa 15:22-29.) Aita te mau aposetolo e faataa ra i ǒ nei i te tahi oroa aore ra te tahi faaueraa i te pae no te maa. Ua haamau râ teie faaueraa i te mau ture morare faufaa roa, o ta te mau kerisetiano matamua i haapao maite. Te tahi tau ahuru matahiti i muri iho, ua haapapu faahou te mau aposetolo i ta ratou faaotiraa i te na ôraa e: e titauhia te mau kerisetiano ia haapae “i tei hopoihia ˈtu i te idolo ra, e te toto (...), e te faaturi”. — Ohipa 21:25.

E rave rahi mirioni taata teie e haere nei i te fare pure. E farii iho â te rahiraa e eita te peu haamori idolo e te mau taatiraa tia ore i te pae tino e tuea e te ture morare kerisetiano. Tera râ, mea faufaa roa ia tapao e ua tuu te mau aposetolo i te haapaeraa i te toto i nia i te hoê â faito morare teitei e teie mau opaniraa. Te na ô ra te parau hopea o teie faaueraa e: “[Ia] faarue outou i te reira, e maitai ïa outou. Ia ora na.” — Ohipa 15:29.

Ua haapao-maite-hia te faaueraa a te mau aposetolo i roto i te roaraa o te tau. Te faatia ra o Eusèbe e, i te hopea o te senekele II, ua parau te hoê vahine apî tei hamani-ino-hia no nia i te mau kerisetiano na mua noa ˈˈe i to ˈna poheraa e: “Eita roa ˈtu ratou e faatiahia ia amu noa ˈˈe i te toto animala.” Aita teie vahine e titau ra i to ˈna “tiaraa ia maiti i te pohe”. Te hinaaro ra oia e ora, tera râ, aita o ˈna e hinaaro ra e ofati i te mau faaueraa tumu o ta ˈna e haapao ra. Aita anei outou e faatura ra i teie mau taata o tei tuu i ta ratou mau faaueraa tumu na mua ˈtu i to ratou iho maitai?

Teie ta te taata aivanaa ra o Joseph Priestley i papai: “E au ra e e tano atoa te opaniraa e amu i te toto, tei horoahia ˈtu ia Noa ra, no ta ˈna mau huaai taatoa (...). Mai te peu e e tatara tatou i teie opaniraa a te mau aposetolo ia au i te huru faaohiparaa a te mau kerisetiano matamua, eita hoi e nehenehe e parau e aita ratou i taa i te auraa aore ra i te faufaaraa o teie parau, e tia ïa ia tatou ia faaoti e, ua riro te reira ei ture aueue ore e te mure ore; inaha, i roto i te roaraa o te mau senekele, aita hoê kerisetiano i amu i te toto.”

TE FAAOHIPARAA I TE TOTO I TE PAE RAPAAURAA

E tano atoa anei te opaniraa bibilia no nia i te toto no te mau ravea rapaauraa mai te mau pâmuraa toto, o tei ore hoi i matauhia i te tau o Noa, o Mose aore ra i te tau o te mau aposetolo?

Parau mau, i taua tau ra, aita te mau ravea rapaauraa apî e faaohipa ra i te toto; tera râ, e ere te faaohiparaa i te toto i te pae rapaauraa i te peu apî. I roto fatata e 2 000 matahiti, i Aiphiti e i roto i te tahi atu mau fenua, “ua faarirohia te toto [taata nei] ei ravea rapaauraa faahiahia roa ˈˈe no te faaora i te lepera.” Ua faaite te hoê taote i te ravea rapaauraa o ta ˈna i horoa ˈtu na te tamaiti a te arii Esarahadona, i te anotau i reira te nunaa no Asura naearaa i te hoê faito teitei roa i te pae no te mau ravea apî: “Mea maitai roa [te tamaiti hui arii]; e nehenehe te arii, ta ˈu fatu, e oaoa. Mai te 22raa o te mahana, ua horoa ˈtu vau (na ˈna) i te toto ei inu; e e inu oia (i te reira) e 3 noa ˈtu mahana. I roto e 3 mahana ê atu, e horoa ˈtu vau (i te toto na ˈna) ei raau na roto.” Ua taai atoa ˈtu te mau ati Iseraela ia Esarahadona. Tera râ, no te mea te vai ra ia ratou ra te Ture a te Atua, eita roa ˈtu ratou e inu i te toto no te rapaau ia ratou.

Ua faaohipahia anei te toto ei raau rapaauraa i te tau roma? Te haapapu ra te taata maimi no nia i te natura o Pline, tei ora i te anotau o te mau aposetolo, e te taote Aretê, tei ora i te senekele II, e e faaohipahia na te toto taata no te rapaau i te maˈi hopii. I muri iho, e faahiti o Tertullien i te parau no “te feia o tei ote ma te poiha mâha ore i te toto e mahanahana noa râ, e tahe maira na roto i te arapoa o te feia taparahi taata no te rapaau i te maˈi hopii, i roto i te mau aroraa a te feia taputô”. Ua haapapu oia i te taa-ê-raa i rotopu i teie mau taata e te mau kerisetiano, o “te ore roa ˈtu e rave i te toto animala mai te hoê maa e nehenehe e amuhia”. I muri iho, te parau faahou ra oia e: “No te tamata i te mau kerisetiano, a tuu atu i te haavari î roa i te toto i mua ia ratou, inaha, ua ite maitai hoi outou e ua opanihia ratou ia amu i teie maa.” No reira, ua ineine te mau kerisetiano matamua i te faaruru i te pohe maoti hoi i te amu i te toto.

Te faataa ra te buka Te iˈo e te toto (beretane) e: “Ua faaohipa-tamau-hia te toto ia au i to ˈna huru matauhia (...) i te pae rapaauraa e i roto atoa i te mau peu tahutahu.” Te na ô faahou ra teie buka e: “Ei hiˈoraa, i te matahiti 1483, fatata roa o Louis XI, arii no Farani, i te pohe. ‘Te ino noa ˈtura hoi to ˈna huru, e aita te mau raau o ta ˈna e rave ra, mea huru ê roa hoi, i tamǎrû noa ˈˈe ia ˈna; teie râ, te tiaturi noa ra oia e e ora o ˈna ia inu oia i te toto o te tahi mau tamarii.’”

Eaha ˈtura ïa no nia i te mau pâmuraa toto? Ua ravehia te mau tamatamataraa matamua i te omuaraa o te senekele XVI. Ua faaite o Thomas Bartholin (1616-1680), orometua haapii i te ite no nia i te tino i te Fare haapiiraa tuatoru no Copenhague, i to ˈna manaˈo patoi i teie huru rapaauraa i te na ôraa e: ‘Te feia e titau nei e faaohipa i te toto taata nei ei ravea rapaauraa na roto, te rave hape nei ïa ratou i teie taoˈa e te rave atoa nei i te hoê hara ino roa. Te faahapa nei tatou i te feia amu taata. Eita anei ïa tatou e haafaufau roa atoa i te feia e haaviivii nei i to ratou arapoa i te toto taata nei? Hoê â huru ia rave tatou i te toto ěê no roto mai i te hoê uaua i tâpûhia, na roto anei i te vaha aore ra na roto i te ravea o te pâmuraa toto. E nehenehe mau â te feia e rave i teie hara e mǎtaˈu i te ture a te Atua e opani nei i te raveraa i te toto.’

No reira, i roto i te mau senekele i mairi aˈenei, ua taa maitai i te feia o tei feruri maite e te opani ra te ture a te Bibilia ia ravehia te toto na roto i te mau uaua e oia atoa na roto i te vaha. Teie te parau faaotiraa a Bartholin: “Noa ˈtu eaha te huru raveraa [i te toto], hoê â tapao e titauhia ra, oia hoi: te faaamuraa aore ra te rapaauraa i te hoê tino i pohehia i te maˈi.”

Peneiaˈe paha, ua tauturu teie tuatapaparaa ia outou ia taa e no te aha râ te mau Ite no Iehova e tapea maite ai i te hoê tiaraa papu i te pae faaroo. Mea faufaa roa te ora no ratou e te imi nei ratou i te mau ravea rapaauraa maitatai; tera râ, ua papu maitai to ratou feruriraa ia ore ratou e ofati i te mau faaueraa tumu a te Atua, o te ore roa ˈtu e taui: Te feia e faatura nei i te ora mai te hoê ô no ǒ mai i te Poiete, eita roa ˈtu ratou e tamata i te atuatu i te ora na roto i te raveraa i te toto.

Teie râ, ahia ˈtura matahiti i teie nei te parau-noa-raahia e e faaora te toto i te taata. E nehenehe hoi ta te mau taote e faahiti i te hiˈoraa o te mau taata tei pau to ratou faito toto rahi e o tei ora oioi mai na roto i te pâmuraa toto. No reira, e aniani paha ïa outou e eaha te faufaa o teie ravea i te pae rapaauraa. Te faataahia ra te tahi mau manaˈo i te pae no te ite aravihi no te turu i te pâmuraa toto. No reira, e tia ia outou ia tuatapapa i teie mau haamaramaramaraa ia nehenehe outou e rave i te hoê maitiraa feruri-maitai-hia.

[Nota i raro i te api]

a Na Paulo i faahiti i teie parau i roto i te Ohipa 17:25, 28.

b I muri aˈe, ua papai-atoa-hia teie mau huru opaniraa i roto i te Buka faaroo mahometa.

[Tumu parau tarenihia i te api 4]

“Te faarirohia ra te mau faaueraa e faahitihia ra i ǒ nei [i roto i te Ohipa 15] ia au i te hoê huru papu aˈe e te nahonaho maitai aˈe, ei parau faufaa roa, e ua riro te reira ei haapapuraa rahi e, i roto i te feruriraa o te mau aposetolo, e ere noa ïa te reira i te hoê faaueraa e tano no te hoê area taime, aore ra te hoê faanahoraa e ore i te hoê mahana.” — Orometua haapii Édouard Reuss, Fare haapiiraa tuatoru no Strasbourg.

[Tumu parau tarenihia/Hohoˈa i te api 5]

Ua faataa o Martin Luther i te mau faahopearaa no te faaotiraa a te mau aposetolo i te na ôraa e: “Mai te peu e e hinaaro tatou i te hoê Ekalesia o te auraro maite i teie apooraa, (...) e tia ïa ia tatou ia haapii e ia faahepo e, i teie nei, eiaha roa ˈtu te hoê tamaiti hui arii, te hoê fatu, te hoê taata ona, aore ra te hoê tavini, e amu i te moora ao, i te daim, i te aili aore ra i te puaa i tunuhia i roto i te toto (...). E tia iho â râ i te feia ona e te mau tavini ia haapae i te puaa taviri ereere e te haavari.”

[Faaiteraa i te tumu]

Hohoˈa taraihia i nia i te raau, Lucas Cranach

[Tumu parau tarenihia i te api 6]

“Mea taa ê roa te huru hiˈoraa o te Atua e to te taata nei. Inaha, te mea faufaa roa i mua i to tatou mata, mea pinepine ïa e mea faufaa ore roa ia au i te maramarama o te paari o te Atua; e te mea faufaa ore roa i to tatou hiˈoraa, e faufaa rahi roa ïa no te Atua. Mai te reira hoi mai te omuaraa mai â.” — “An Enquiry Into the Lawfulness of Eating Blood,” Alexander Pirie, 1787.

[Faaiteraa i te fatu o te hohoˈa i te api 3]

Medicine and the Artist by Carl Zigrosser/Dover Publications

[Hohoˈa i te api 4]

I roto i te hoê apooraa i faataahia i roto i te aamu, ua haapapu te tino aratai a te mau kerisetiano e te faaohipa-noa-hia ra te ture a te Atua no nia i te toto.

[Hohoˈa i te api 7]

Noa ˈtu eaha te mau faahopearaa, aita roa ˈtu te mau kerisetiano i farii i te ofati i te ture a te Atua no nia i te toto.

[Faaiteraa i te tumu]

Hohoˈa penihia e Gérôme, 1883, Walters Art Gallery, Baltimore

    Papai reo Tahiti (1985-2026)
    Haere i rapae
    Haere i nia
    • Tahiti
    • Hapono
    • Ta oe e hinaaro
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Parau no te faaohiparaa
    • Eita e puharahia
    • Maiti eaha te ore e puhara
    • JW.ORG
    • Haere i nia
    Hapono