Ua faaitoitohia vau e te taiva-ore-raa o to ˈu utuafare i te Atua
FAATIAHIA E HORST HENSCHEL
“Ia oaoa oe ia tae atu teie rata, no te mea ua faaoromai au e tae noa ˈtu i te hopea. I roto e piti hora, e haapohehia vau.” Tera te mau parau faaomuaraa o te rata hopea a Papa na ˈu. I te 10 no Me 1944, ua haapohehia oia no te mea ua patoi oia i te faaô i roto i te nuu a Hitler. Ua ohipa roa to ˈna taiva-ore-raa i te Atua, e to to ˈu metua vahine e to to ˈu tuahine atoa ra o Elfriede i nia i to ˈu oraraa.
I TE matahiti 1932, i reira vau i te fanauraahia, ua haamata o Papa i te taio i te mau papai a te mau Ite no Iehova. Hau atu, ua ite oia i te haavare o te mau upoo faatere haapaoraa. I te pae hopea, aita oia i anaanatae faahou i te mau ekalesia.
I muri iti noa ˈˈe i te tupuraa te Piti o te Tamaˈi Rahi i te matahiti 1939, ua titauhia mai o Papa no te faaô i roto i te nuu Helemani. “Ia au i te Bibilia, eita e tia ia ˈu ia haere,” o ta ˈna ïa i parau ia Mama. “E ere teie haapoheraa i te mea tano.”
“E haapohe ratou ia oe ia ore oe e haere,” o ta Mama ïa i pahono. “E nafea ïa to oe utuafare?” No reira, ua riro maira o Papa ei faehau.
I muri iho, ua tamata o Mama, aitâ hoi oia i haapii atura i te Bibilia, i te farerei i te mau Ite no Iehova, e mea atâta roa hoi i taua taime ra. Ua farerei atura oia ia Dora, tei roto hoi ta ˈna tane i te hoê aua tapearaa no to ˈna faaroo. Ua horoa maira o Dora i te hoê Pare Tiairaa na ˈna, ua parau maitai râ oia ia Mama e: “A haamanaˈo e e nehenehe au e haapohehia ia ite noa ˈtu te Gestapo (te mau mutoi huna) e ua horoa vau i teie vea na oe.”
I te pae hopea, ua noaa maira ia Mama i te tahi atu â mau papai a te mau Ite no Iehova, e ua haafaufaa ˈtura oia i te mau parau mau a te Bibilia i roto i taua mau papai ra. I muri iho, ua haere mai o Max Ruebsam, no Dresden mai, e farerei ia matou i to matou fare i Meissen. Ua haapii mai oia ia matou i te Bibilia noa ˈtu e e mea atâta roa no ˈna. Inaha, ua tapeahia oia i muri noa ˈˈe.
I te pae hopea o te haapiiraa Bibilia a Mama, ua faatupu atura oia i te faaroo ia Iehova e ua pûpû atura i to ˈna oraraa no ˈna, ma te faataipe i te reira na roto i te bapetizoraa i roto i te pape i te avaˈe Me 1943. Ua bapetizohia mâua Papa tau avaˈe i muri iho. Ua bapetizo-atoa-hia to ˈu tuahine ra o Elfriede, e 20 matahiti o tei rave i te ohipa i Dresden, i taua area taime atoa ra. No reira, i te ropuraa o te Piti o te Tamaˈi Rahi, ua pûpû matou e maha atoa ra i to matou oraraa no Iehova. I te matahiti 1943, ua fanau maira o Mama i to mâua tuahine hopea ra o Renate.
Hamani-ino-hia no to matou faaroo
Hou vau a bapetizohia ˈi, ua tatarahia mai au mai roto mai i te pǔpǔ Ui apî a Hitler. I to ˈu patoiraa i te aroha ia Hitler, o tei titauhia hoi i te mau mahana atoa i te fare haapiiraa, ua taparahihia vau e ta ˈu mau orometua haapii. Teie râ, ua oaoa vau i te iteraa e auaa vau i haapuaihia e to ˈu mau metua, ua tapea vau i to ˈu haapao maitai.
Te vai ra râ te mau taime e e parau vau “Heil Hitler!” no te faautuaraa i te pae tino anei aore ra no te mǎtaˈu. E hoˈi na ïa vau i te fare ma te roimata, e e pure ïa to ˈu mau metua e o vau ia noaa ia ˈu te itoito e ia patoi au i te mau aroraa a te enemi i te taime i muri iho. Hau atu i te hoê noa taime, aita vau i au i te rave i te mea tia, tera râ, aita o Iehova i faarue noa ˈˈe ia ˈu.
I te hoê mahana, ua haere mai te Gestapo e paimi haere i to matou fare. “E Ite no Iehova anei oe?” o ta te hoê mutoi Gestapo ïa i ani ia Mama. Te haamanaˈo noa ra vau i to ˈna turuiraa i nia i te opani, ma te parau papu e, “E”—noa ˈtu e ua ite oia e e tapeahia hoi oia.
E piti hebedoma i muri iho, te haapao ra o Mama ia Renate, aita hoi oia i naeahia ˈtura hoê matahiti, i reira to te Gestapo haereraa mai e tapea ia ˈna. Ua na ô atura o Mama e: “Te faaamu nei au i ta ˈu aiû!” Teie râ, ua rave atura te vahine o tei apee mai i te mutoi i te aiû i roto i te rima o Mama e ua faaue atura e: “A faaineine! E tia ia oe ia haere.” Papu maitai e e ere i te mea ohie no Mama.
I te mea hoi e aita o Papa i tapeahia ˈtura, na ˈna ïa i haapao ia mâua to ˈu tuahine iti. I te hoê poipoi, tau piti hebedoma i muri aˈe i to Mama afairaahia, ua tauahi puai roa vau ia Papa hou a haere ai i te haapiiraa. Ua tapeahia o Papa i taua mahana ra no te mea ua patoi oia i te hoˈi faahou i roto i te nuu. No reira, i to ˈu hoˈiraa i te fare i taua avatea ra, ua reva oia, e aita roa ˈtu vau i ite faahou ia ˈna.
Na to ˈu mau metua tupuna e vetahi o to matou mau fetii—e patoi na hoi ratou paatoa i te mau Ite no Iehova e e melo atoa vetahi o ratou no te pǔpǔ Nazi—i haapao ia mâua to ˈu tuahine iti. Aita ratou i faatia ia ˈu ia taio i te Bibilia. Ua nehenehe râ vau e taio i muri aˈe i te noaa-huna-raa mai ia ˈu i te hoê Bibilia na te hoê vahine tapiri. E tuturi atoa na vau i raro i mua i te roˈi o to ˈu tuahine iti e e pure na vau.
I taua taime atoa ra, ua faaruru to ˈu tuahine o Elfriede i te mau tamataraa no to ˈna faaroo. Ua patoi oia i te rave faahou i te ohipa i roto i te hoê fare hamaniraa tauihaa tamaˈi i Dresden, ua noaa mai râ ia ˈna i te ohipa haapao aua hautiraa e te mau aua nehenehe i Meissen. I to ˈna haereraa i te piha ohipa no te rave mai i ta ˈna moni ohipa, aita oia i aroha e “Heil Hitler!” I muri iho, ua tapeahia oia e ua tuuhia oia i roto i te fare auri.
Te vahi peapea, ua roohia o Elfriede i te maˈi pee arapoa e te scarlatine, e ua pohe oia tau hebedoma i muri aˈe i to ˈna tapearaahia i te fare auri. E 21 matahiti noa to ˈna. I roto i te hoê o ta ˈna mau rata hopea, ua papai oia i te Luka 17:10: “Ia ravehia e outou te mau mea atoa i faauehia ˈtu ia outou na, e na ô outou, Aita a matou faufaa, a to mau tavini nei i hopoi atu; o tei au mau ia matou ra, o ta matou ïa i rave iho nei, tirara.” Ua riro noa to ˈna taiva-ore-raa i te Atua ei tauturu haapuai ia ˈu.—Kolosa 4:11.
Te tamataraa a Papa
I to Papa tapearaahia i te fare auri, e haere na to ˈu papa ruau—te papa o to ˈu mama—e hiˈo ia ˈna no te tamata i te faataui i to ˈna manaˈo. E arataihia mai na o Papa, tei taamuhia te rima e te avae i te fifi, i mua ia ˈna. Ua patoi uˈana o Papa i te manaˈo e rave i te tau faehau no ta ˈna mau tamarii. Ua na ô te hoê tiai fare auri ia Papa ruau e: “Ahiri e hoê ahuru tamarii ta teie taata, eita oia e taui.”
Ua hoˈi atura o Papa ruau i te fare ma te riri rahi. “Tera taata ino!” o ta ˈna ïa i tuô. “Tera taata faufaa ore! Nafea oia e nehenehe ai e faarue i ta ˈna iho mau tamarii?” Noa ˈtu e ua inoino o Papa ruau, ua oaoa vau i te faarooraa e aita o Papa i aueue.
I te pae hopea, ua faautuahia ˈtura o Papa i te utua pohe e ua tâpûhia to ˈna upoo. Tau taime i muri iho, ua tae maira ta ˈna rata hopea. I te mea hoi e aita oia i ite e i teihea fare auri o Mama i te tapearaahia, ua papai mai oia ia ˈu. Ua paiuma ˈtura vau i nia i to ˈu piha ra i te vahi vaiihoraa tauihaa, e ua taio atura vau i te mau parau faaomuaraa tei faahitihia i te omuaraa o teie tumu parau. Ua peapea e ua taˈi au, ua oaoa râ vau i te iteraa e ua tapea oia i to ˈna haapao maitai ia Iehova.
Te oto o Mama
Ua afaihia o Mama i te hoê fare auri i te pae apatoa no Helemani i reira oia e tiai ai i ta ˈna haavaraa. I te hoê mahana, ua haere mai te hoê tiai i to ˈna ra piha no te parau ia ˈna ma te auhoa e e tia ia ˈna ia parahi noa. Ua tia maira râ o Mama i nia e ua na ô atura e: “Ua ite au e ua haapohehia ta ˈu tane.” I muri iho, ua afai ratou i te ahu o Papa tei tafetafeta i te toto ia ˈna ra, ei haapapuraa mamû o te hamani-ino-raa ta ˈna i faaruru hou to ˈna poheraa.
I te tahi atu taime, ua piihia mai o Mama i te piha ohipa fare auri e ua parau-taue-hia mai ia ˈna e: “Ua pohe ta oe tamahine i roto i te fare auri. Teihea huru hunaraa ta oe e hinaaro no ˈna?” No te mea e ua faaite-taue-noa-hia mai ia ˈna e ma te manaˈo-ore-hia, aita o Mama i taa i te omuaraa e eaha te parau. Tera râ, ua turu to ˈna faaroo puai ia Iehova ia ˈna.
I te rahiraa o te taime, ua haapao maitai to ˈu mau fetii ia mâua to ˈu tuahine. Mea maitai roa ratou i nia ia mâua. Inaha, ua haere te hoê o ratou e farerei i ta ˈu mau orometua haapii no te ani ia ratou ia faaoromai ia ˈu. No reira, mea maitai roa atoa te mau orometua haapii i nia ia ˈu e eita ratou e faautua ia ˈu ia ore anaˈe au e aroha ia ratou e “Heil Hitler!” Teie râ, ua faaitehia teie mau maitai atoa no te turai ia ˈu ia faarue i ta ˈu mau tiaturiraa tei niuhia i nia i te Bibilia. E te vahi peapea, ua manuïa rii teie opuaraa.
Tau avaˈe noa hou te tamaˈi a hope ai i te avaˈe Me 1945, ua apiti au ma te opua i roto i te tahi mau ohipa a te faanahonahoraa Ui apî Nazi. Ua papai atura vau ia Mama no nia i te reira, e ua manaˈo atura oia ia au i ta ˈu mau rata e ua faarue au i ta ˈu fa e tavini ia Iehova. I muri iho, ua parau mai oia e ua rahi aˈe to ˈna peapea no taua mau rata ra, i to ˈna faarooraa e ua pohe o Papa e o Elfriede.
I muri iti noa ˈˈe, ua hope atura te tamaˈi, e ua hoˈi maira o Mama i te fare mai te fare auri mai. Na roto i ta ˈna tauturu, ua noaa faahou mai ia ˈu to ˈu aifaito i te pae varua.
Te haamataraa i te taviniraa ma te taime taatoa
I te hopea matahiti 1949, e maha matahiti i muri aˈe i te hoperaa te Piti o te Tamaˈi Rahi, ua tauaparau te hoê tiaau ratere i nia i te irava Bibilia ra Malaki 3:10: “Hopoi mai na outou i te ahuru atoa o te mau taoˈa i roto i te fare vairaa, ia maahia tau fare nei, e tamataraa te reira ia ˈu nei, te parau maira Iehova sabaota ra.” Ua turaihia vau ia faaî i te hoê aniraa no te rave i te ohipa pororaa ma te taime taatoa. No reira, i te 1 no Tenuare 1950, ua riro mai au ei pionie, te iˈoa ïa o te mau tavini ma te taime taatoa. I muri iho, ua haere au e faaea i Spremberg, e mea hinaaro-rahi-hia te mau pionie i reira.
I te avaˈe Atete o taua matahiti ra, ua tae mai ta ˈu aniraa e tavini i te amaa a te mau Ite no Iehova i Magdeburg, i Helemani Hitia o te râ. Teie râ, e piti noa mahana i muri aˈe i to ˈu tapaeraa ˈtu, i te 31 no Atete, ua horo maira te mau mutoi i roto i to matou aua, ma te parau e e feia ohipa ino o te tapuni ra i reira. Ua tapeahia te rahiraa o te mau Ite e ua tuuhia ratou i roto i te fare auri, teie râ, ua nehenehe au e ora mai e e reva i Berlin Tooa o te râ, e amaa ta te Taiete Watch Tower i reira. Ua faatia ˈtura vau i reira i te ohipa i tupu i Magdeburg. I taua taime atoa ra, ua faaarahia mai ia ˈu e e rave rahi Ite tei tapeahia ati aˈe ia Helemani Hitia o te râ. Inaha, ua faarooroo vau e te imi ra te mau mutoi ia ˈu i Spremberg!
Tapearaa e te fare auri
Ua tonohia vau i Berlin Hitia o te râ no te ohipa pionie. Tau avaˈe i muri iho, a afai ai au i te mau papai Bibilia mai Berlin Tooa o te râ i Helemani Hitia o te râ, ua tapeahia vau e ua afaihia vau i te oire no Cottbus, i reira to ˈu haavaraahia e to ˈu faautuaraahia 12 matahiti fare auri.
Hau atu, ua parihia vau e e taata faatupu tamaˈi au. I ta ˈu haavaraa, i roto i ta ˈu parau hopea, ua na ô vau e: “Nafea vau, te hoê Ite no Iehova, e nehenehe ai e parihia e taata faatupu tamaˈi area to ˈu metua tane ra, ua patoi ïa oia i te faaô i roto i te tamaˈi no te mea e Ite no Iehova oia e no reira to ˈna upoo i tâpûhia ˈi?” Papu maitai râ e aita taua mau taata ra i anaanatae i te parau mau.
I te 19raa o to ˈu matahiti, e ere i te mea ohie no ˈu ia feruri e e tapeahia vau i te fare auri 12 matahiti te maoro. Ua ite râ vau e ua farerei e rave rahi atu â feia i te hoê â utua. I te tahi mau taime, e faataa ê na te mau mana faatere i te mau Ite i te tahi e te tahi; tera râ, e paraparau matou no nia i te mau parau mau Bibilia i te tahi atu mau mau auri, e ua riro mai vetahi ei Ite.
I te tahi atu mau taime, e tuuhia matou te mau Ite i roto i te hoê â piha mau auri. E haamau ïa matou i to matou feruriraa i nia i te haapii-maitai-aˈe-raa i ta matou mau Bibilia. E tamau aau na matou i te mau pene taatoa o te Bibilia, e e tamata atoa na matou i te haamanaˈo i te mau buka taatoa o te Bibilia. Ua haamau matou i te tahi mau fa no matou iho e eaha te rave e e eaha te haapii i te mau mahana atoa. I te tahi mau taime, no te rahi o te ohipa e parau matou i te tahi e te tahi e, “Aita to tatou e taime,” noa ˈtu e e faaea noa matou i roto i to matou mau piha mau auri i te mahana taatoa ma te ore e rave i te tahi ohipa tei faataahia!
E mea fifi roa te mau uiuiraa a te mau mutoi huna. Mai te ao ïa e po noa ˈtu, apitihia mai e te mau huru haamǎtaˈuraa atoa. I te hoê taime, ua rohirohi e ua paruparu roa vau, e mea fifi atoa no ˈu ia pure. I muri aˈe e piti aore ra e toru mahana, aita hoi e tumu taa ê, ua tatara mai au i te hoê api parau meumeu i nia i te pǎpai o to ˈu piha, ua papaihia hoi te mau faatureraa fare auri i nia iho. Ua huri atura vau i taua api ra, ite atura vau e ua papaihia te tahi mea. Ua amo maira vau i te reira i te vahi maramarama, ua ite atura vau i te mau parau ra: “Eiaha na râ e mǎtaˈu tei taparahi te tino,” e “E paruru vau ia oe mai to ˈu orio mata.” E mau pereota teie o te himene numera 27 i roto i te buka himene a te mau Ite no Iehova!
Ua tuu-atoa-hia na te tahi atu taeae i roto i te hoê â tupuraa i roto i teie piha, e ua haapuai te Atua ra o Iehova ia ˈna. Ua noaa oioi maira ia ˈu te puai i te pae varua, e ua haamauruuru vau ia Iehova no teie faaitoitoraa. Aita roa ˈtu vau e hinaaro e haamoe i teie haapiiraa, no te mea ua haapii mai te reira ia ˈu e noa ˈtu e eita vau e manuïa na roto i to ˈu iho puai, na roto râ i te tauturu a te Atua ra o Iehova, e manuïa ïa te mau mea atoa.
Mai reira mai, ua haere o Mama i Helemani Tooâ o te râ, aita ïa mâua i farerei i te tahi area taime. Tera râ, te vai ra o Hanna, o tei paari i roto i te hoê â amuiraa e ta ˈu, e mea matau roa ia ˈna i to matou utuafare. Ua haere mai oia e hiˈo ia ˈu i te roaraa o taua mau matahiti ra a mau ai au i te fare auri, e ua papai atoa mai o ˈna i te mau rata faaitoito e ua hapono mai i te mau puohu maa faufaa. Ua faaipoipo mâua i to ˈu matararaa mai te fare auri i te matahiti 1957, i muri aˈe e 6 matahiti o ta ˈu utua 12 matahiti.
Ua tavini ta ˈu vahine here ra o Hanna ma te haapao maitai i pihai iho ia ˈu i roto i ta mâua mau tuhaa taviniraa huru rau, e ua turu rahi noa mai oia ia ˈu. O te Atua ra o Iehova anaˈe te nehenehe e faahoˈi i te mau mea atoa o ta ˈna i rave no ˈu i roto i ta mâua taviniraa ma te taime taatoa.
Te taviniraa i muri aˈe i te fare auri
Ua haamata mâua Hanna i ta mâua taviniraa ma te taime taatoa i te amaa tei haapaohia i taua tau ra e te Taiete Watch Tower i Berlin Tooâ o te râ. Ua rave au i te ohipa paturaa i reira ei tamuta. I muri iho, ua rave mâua toopiti i te taviniraa pionie i Berlin Tooa o te râ.
Ua faaitoito mai o Willi Pohl, o tei tiaau i taua taime ra i ta matou ohipa i Berlin Tooa o te râ, ia ˈu ia tamau i te haapii i te reo Beretane. “Aita to ˈu e taime,” o ta ˈu ïa i pahono. Auê râ vau i te oaoa e ua tamau vau ma te auraro i ta ˈu haapiiraa i te reo Beretane! I te pae hopea, i te matahiti 1962, ua anihia mai ia ˈu ia haere i te haapiiraa hoê ahuru avaˈe o te 37raa o te pǔpǔ no te Haapiiraa i Gileada, i Brooklyn, i New York. I muri aˈe i to ˈu hoˈiraa i Helemani i te 2 no Titema 1962, ua tavini mâua Hanna 16 matahiti i roto i te ohipa ratere i roto i te mau amuiraa ati aˈe ia Helemani. I muri iho, i te matahiti 1978, ua anihia mai ia mâua ia haere e tavini i te amaa i Wiesbaden. I te faahaereraahia te mau ohipa a te amaa i roto i te mau fare rahi apî i Selters i te mau afa matahiti 1980, ua tavini mâua i roto i taua mau fare nehenehe ra tau matahiti te maoro.
Te hoê haamaitairaa o te taviniraa poiherehia
I te matahiti 1989, ua tupu te hoê ohipa manaˈo-ore-roa-hia—te Toparaa o te Patu no Berlin, e ua haamata ˈtura te mau Ite i te mau fenua no Europa Hitia o te râ, i te fanaˈo i te tiamâraa i te pae no te haamoriraa. I te matahiti 1992, ua anihia mai ia mâua Hanna ia haere i Lviv, i Ukraine, no te turu i te feia poro i te Basileia e maraa oioi ra i taua vahi ra.
I te matahiti i muri iho, ua anihia mai ia mâua ia haere i Rusia no te tauturu i te faanahonahoraa i te ohipa o te Basileia i reira. I Solnechnoye, te hoê oire iti tau 40 kilometera te atea i rapaeau ia St Petersburg, ua haamauhia te hoê piha ohipa no te haapao i te pororaa ati aˈe ia Rusia e i roto i te rahiraa o te tahi atu mau repubilita no Rusia tahito. I to mâua tapaeraa ˈtu, ua haamata ê na te paturaa o te mau fare nohoraa e te hoê piha rahi no te haaputu.
Ua rahi atu â to mâua oaoa i te avariraahia te mau fare apî a ta matou amaa i te 21 no Tiunu 1997. Ua haaputuputu mai 1 492 taata taatoa no roto mai e 42 fenua i Solnechnoye no te porotarama taa ê. I te mahana i muri iho, ua haaputuputu mai te hoê nahoa hau atu i te 8 400 taata i te Petrovsky Stadium no St Petersburg, no te hoê hiˈo-faahou-raa i te porotarama o te avariraa e te mau faatiaraa faaitoito a te mau ratere no te tahi atu mau fenua.
Auê ïa maraaraa faahiahia mau ta matou i fanaˈo i roto i na repubilita 15 no Rusia tahito! I te matahiti 1946, tau 4 800 feia poro i te Basileia e poro ra i roto i teie tuhaa fenua. Fatata e 40 matahiti i muri iho, i te matahiti 1985, ua maraa te numera i te 26 905. I teie mahana, e hau atu i te 125 000 feia poro i te Basileia i roto i na repubilita hoê ahuru no Rusia tahito, e haapaohia ra e ta matou amaa i ǒ nei i Solnechnoye, e hau atu i te 100 000 e poro ra i roto i na repubilita e pae ê atu no Rusia tahito! Auê matou i te oaoa e i roto i na repubilita 15 no Rusia tahito, hau atu i te 600 000 taata tei haere i te oroa Haamanaˈoraa i te poheraa o te Mesia i te avaˈe Mati i mairi!
Te faahiahia nei au ia ite anaˈe au e mea nafea to te Atua ra o Iehova aratai-rahi-raa i te haaputuputuraa e te faanahonahoraa i to ˈna nunaa i teie “anotau hopea.” (Timoteo 2, 3:1) Mai ta te papai salamo a te Bibilia e parau ra, te haapii ra o Iehova i ta ˈna mau tavini, te faaite ra oia ia ratou i te eˈa ia haere, e te horoa ra i te mau aˈoraa e i nia ia ratou to ˈna mata e vai ai. (Salamo 32:8) Te haafaufaa nei au i te haamaitairaa taa ê e riro ei melo no te faanahonahoraa nunaa taata a Iehova!
[Hohoˈa i te api 13]
E to ˈu na tuahine e piti, i te matahiti 1943
[Hohoˈa i te api 14]
Ua tâpûhia te upoo o Papa
[Hohoˈa i te api 14]
Ua tauturu mai o Mama ia ˈu ia noaa faahou mai to ˈu aifaito i te pae varua
[Hohoˈa i te api 15]
E ta ˈu vahine, o Hanna
[Hohoˈa i te api 16]
I te oreroraa parau o te avariraa i te Piha no te Basileia i te amaa no Rusia
[Hohoˈa i te api 17]
Te aua e te mau haamaramarama o te piha tamaaraa i roto i ta matou amaa apî i Rusia