Te tapearaa i ta ˈu tǎpǔ e tavini i te Atua
FAATIAHIA E FRANZ GUDLIKIES
E maha anaˈe o ta ˈu pǔpǔ faehau hoê hanere tiahapa e ora noa ra. I mua i te pohe, ua tuturi au e tǎpǔ atura i te Atua e, ‘Mai te peu e e ora mai au i te tamaˈi, e tavini noa ïa vau ia oe.’
UA FAAHITI au i taua tǎpǔ ra e 54 matahiti aˈenei, i te avaˈe Eperera 1945, a riro ai au ei faehau i roto i te nuu Helemani. Na mua iti noa ˈˈe ïa i te hoperaa te Piti o te Tamaˈi Rahi, e te aro uˈana ra te nuu Rusia ia Berlin. Tei pihai iho to matou mau taata i te oire no Seelow i te Anavai Oder, iti mai i te 65 kilometera i te atea ia Berlin. I reira, ua topitahia matou i te po e te ao e te mau ofai pupuhi haaparari, e te pohe ra te rahiraa o ta ˈu mau faehau.
I reira ïa, no te taime matamua o to ˈu oraraa, to ˈu taˈiraa e to ˈu pureraa i te Atua ma te roimata. Haamanaˈo atura vau i te hoê irava Bibilia ta to ˈu metua vahine e mǎtaˈu ra i te Atua i faahiti pinepine: “A tiaoro mai ai ia ˈu i te mahana ahoaho; e na ˈu oe e faaora, a haamaitai mai ai oe ia ˈu.” (Salamo 50:15) Tei roto vau i te mau apoo i ǒhia e no to ˈu mǎtaˈu ia pohe au, ua faahiti atura vau i te tǎpǔ i faahitihia i nia nei i te Atua. Nafea hoi au e nehenehe ai e tapea i te reira? E nafea to ˈu riroraa ei melo no te nuu Helemani?
To ˈu paariraa i Lituanie
I te matahiti 1918, i roto i te Tamaˈi Rahi Matamua, ua noaa ia Lituanie to ˈna tiamâraa e ua haamau atura i te hoê faatereraa manahune. Ua fanauhia vau i te matahiti 1925 i te mataeinaa no Memel (Klaïpeda) i pihai iho i te Miti Baltique. No riro noa ˈtura te mataeinaa ia Lituanie hoê matahiti hou to ˈu fanauraa.
Mea oaoa matou to ˈu na tuahine e pae i to matou nainairaa. E au Papa i te hoê hoa rahi, e rave noa oia i te mau mea e matou te mau tamarii. E melo to ˈu nau metua no te Ekalesia Evanelia, aita râ raua e haere i te pureraa no te mea ua inoino Mama i te haerea haavare o te orometua. Mea here râ oia i te Atua e ta ˈna Parau, te Bibilia, ta ˈna hoi e taio rahi.
I te matahiti 1939, ua haru Helemani i te tuhaa fenua ta matou e faaea ra i Lituanie. I muri iho, i te omuaraa o te matahiti 1943, ua titauhia mai au no te tau faehau i roto i te nuu Helemani. Ua pepe au i roto i te hoê o te mau aroraa, i to ˈu râ maitairaa mai, ua hoˈi au i nia i te Tahua aroraa i te pae Hitia o te râ. I reira, ua taui te tupuraa o te tamaˈi e te otohe ra te mau Helemani i mua i te nuu Rusia. I reira ïa to ˈu fatataraa i te pohe, mai tei faahitihia i te omuaraa.
To ˈu faatupuraa i ta ˈu tǎpǔ
I roto i te tamaˈi, ua haere to ˈu nau metua e faaea i te oire no Oschatz, i Helemani, i te pae apatoa hitia o te râ noa ˈˈe no Leipzig. I muri aˈe i te tamaˈi, mea fifi ia ite teihea ratou. I te pae hopea râ, ua tahoê faahou matou, auê hoi te oaoa e! Aita i maoro roa, i te avaˈe Eperera 1947, ua haere au na muri iho ia Mama e faaroo i te hoê oreroraa parau huiraatira a Max Schubert, e Ite no Iehova oia. Ua tiaturi aˈera Mama e ua itehia ia ˈna te haapaoraa mau, e i muri aˈe i te haereraa i te tahi mau putuputuraa, ua tiaturi atoa ˈtura vau.
I muri iti noa ˈˈe, ua marua Mama mai nia mai i te hoê eˈa paiumaraa, ua pepe roa oia e pohe atura tau avaˈe i muri iho. Hou oia a pohe ai i te fare maˈi, ua faaitoito mai oia ia ˈu ma te mahanahana e: “Ua pure pinepine au e ia ite te hoê noa ˈˈe o ta ˈu mau tamarii i te eˈa e tae ai i te Atua. I teie nei, te ite nei au e ua pahonohia mai ta ˈu mau pure, e e nehenehe au e pohe ma te hau.” Te tiai nei au i te taime e ara mai ai Mama mai te pohe mai e e ite ai oia e ua tupu ta ˈna mau pure!—Ioane 5:28.
I te 8 no Atete 1947, e maha noa avaˈe i muri aˈe i to ˈu faarooraa i te oreroraa parau a Taeae Schubert, ua bapetizohia vau i te hoê tairururaa i Leipzig ei taipe no ta ˈu euhe i te Atua ra o Iehova. Inaha, te rave ra vau i te mau taahiraa avae no te faatupu i ta ˈu tǎpǔ i te Atua. Aita i maoro, ua riro vau ei pionie, aore ra ei tavini ma te taime taatoa a te mau Ite no Iehova. I taua taime ra, fatata e 400 pionie e faaea ra i tei riro mai i muri aˈe te Repubilita Manahune Helemani, aore ra te Helemani Hitia o te râ.
Te mau tamataraa matamua o te faaroo
Ua tamata te hoê taata tapiri i Oschatz i te faaara i to ˈu anaanatae no te Marxisme, ma te parau e e fanaˈo vau i te haapiiraa tuatoru a te Hau mai te peu e e faaô vau i roto i te Pǔpǔ Tahoêraa Socialiste no Helemani (SED). Aita vau i farii i ta ˈna pûpûraa, mai ia Iesu i patoi i te pûpûraa a Satani.—Mataio 4:8-10.
I te hoê mahana i te avaˈe Eperera 1949, ua haere mai e piti mutoi i ta ˈu vahi raveraa ohipa e ua ani mai ia apee au ia raua. Ua afaihia vau i te piha ohiparaa o te mau ohipa huna i reira to ˈu pariraahia e te rave ra vau i te ohipa na te feia ona tiamâ i te pae Tooa o te râ. Ua parau ratou e e nehenehe au e haapapu e aita ta ˈu e hapa na roto i te rave-tamau-raa i ta ˈu ohipa pororaa na te mau fare, tera râ, e faaite au ia ratou o vai ma te faaino ra ia Rusia tahito aore ra i te SED aore ra o vai ma te haere mai i te mau putuputuraa a te mau Ite no Iehova. I to ˈu patoiraa i te reira, ua ponaohia vau i roto i te hoê piha tapearaa. I muri aˈe, ua afaihia vau i mua i tei parauhia te hoê tiribuna faehau. Ta ˈu utua: 15 matahiti ohipa teimaha i Sibérie!
Ua faaea hau noa vau, e ua maere te mau ofitie. Ua parau maira ratou ia ˈu e eita ta ˈu utua e taui, e nehenehe râ vau e hoˈi mai i te mau vau mahana atoa e tae noa ˈtu i te taime e ineine ai au i te turu ia ratou. No to ˈu hinaaro i te aˈoraa a te mau Ite feruriraa paari aˈe, ua haere au i Magdebourg, to reira te amaa a te Taiete Watch Tower. E ere te tere i te mea ohie, i te mea e te hiˈopoa-noa-hia ra vau. Ua parau mai o Ernst Wauer, e tavini ra i te Tuhaa Haavaraa i Magdebourg, e: “Ia aro oe, e upootia ïa oe. Ia taiva oe, e pau ïa oe. Tera ta ˈu i haapii mai i roto i te aua tapearaa.”a Ua tauturu mai taua aˈoraa ra ia ˈu ia tapea i ta ˈu tǎpǔ e tavini i te Atua.
Te opaniraa e te tapea-faahou-raa
I te avaˈe Tiurai 1950, ua titauhia vau e tavini ei tiaau ratere. Teie râ, i te 30 no Atete, ua haru te mau mutoi i ta matou mau fare ohiparaa i Magdebourg, e ua opanihia ˈtura ta matou ohipa pororaa. Ua tauihia ˈtura ta ˈu tuhaa taviniraa. Ua tia ia mâua Paul Hirschberger e haapao e 50 amuiraa, e faaea mâua e piti aore ra e toru mahana i roto i te amuiraa taitahi, no te tauturu i te faanaho i te mau taeae no te rave i ta ratou taviniraa noa ˈtu te opaniraa. I te mau avaˈe i muri iho, ua ora mai au i te tapearaa a te mau mutoi e ono taime!
Ua ô atu te hoê taata, i hoo ia matou i te Stasi, te Tuhaa haapao i te Parururaa i te Hau, i roto i te hoê o te mau amuiraa. No reira, i te avaˈe Tiurai 1951, ua tapeahia mâua Paul i roto i te aroâ e pae taata e te mau pupuhi. I to mâua feruriraa, ua ite mâua e aita mâua i tiaturi rahi roa i te faanahonahoraa a Iehova. Ua faaara mai hoi to mâua mau taeae paari aˈe eiaha roa mâua e haere mâua e piti atoa ra. No to mâua tiaturi rahi ia mâua iho, ua erehia mâua i to mâua tiamâraa! Hau atu â, aita mâua i tauaparau na mua eaha ta mâua e parau ia tapeahia mâua.
O vau anaˈe to roto i to ˈu piha tapearaa, taparu aˈera vau ia Iehova ma te roimata ia tauturu mai oia ia ˈu ia ore au e taiva i to ˈu mau taeae aore ra ia ofati i to ˈu faaroo. I muri aˈe i to ˈu varearaa i te taoto, ua faaara-taue-hia vau e te reo o to ˈu hoa o Paul. Tei nia noa mai te piha i reira to ˈna uiuiraahia e te Stasi i to ˈu piha tapearaa. I te mea e mea haumǎrû e mea haumi taua po ra, te matara noa ra te opani i nia i te taupee, e ua nehenehe au e faaroo i te mau mea atoa e parauhia ra. I muri aˈe, i to ˈu uiuiraahia, hoê â mau pahonoraa ta ˈu i horoa, ua maere te feia toroa. Ua mau noa ia ˈu te irava Bibilia au roa a Mama, “A tiaoro mai ai ia ˈu i te mahana ahoaho; e na ˈu oe e faaora,” e ua faaitoito-rahi-hia vau.—Salamo 50:15.
I muri aˈe i te uiuiraa, ua tapeahia mâua Paul e pae avaˈe hou ta mâua haavaraa i roto i te fare tapearaa a te Stasi i Halle e i Magdebourg i muri iho. I Magdebourg, ua nehenehe au e ite i te tahi mau taime i te mau fare a ta matou amaa i tapirihia. E hinaaro rahi to ˈu e rave i te ohipa i ǒ maoti râ i te faaea i te fare tapearaa! I te avaˈe Febuare 1952, ua faaitehia mai ta mâua utua: “10 matahiti fare tapearaa e e 20 matahiti ereraa i te mau tiaraa tivila.”
Te tapearaa i te faaroo i roto i te fare tapearaa
I nia i te mau Ite no Iehova i faautuahia hoê ahuru aˈe matahiti fare tapearaa, te vai ra te tahi tapao taa ê a vai ai ratou i te fare tapearaa. Ua nirahia te tahi ripene uteute i nia hoê avae piripou roa e hoê rima ahu o to matou pereue. Ua taamu-atoa-hia te hoê apaapa carton menemene uteute i rapaeau i nia i te opani o to matou piha tapearaa no te faaara i te mau tiai e e feia ohipa ino atâta matou.
Ua faariro mau â te feia faatere ia matou ei feia ohipa ino roa ˈˈe. Aita matou i faatiahia ia fanaˈo i te hoê Bibilia no te mea mai ta te hoê tiai i faataa: “Te hoê Ite no Iehova e Bibilia to roto i to ˈna rima, e au ïa oia i te hoê taata ohipa ino e pupuhi to roto i to ˈna rima.” No te haaputu i te mau tuhaa o te Bibilia, e taio matou i te mau buka a te taata papai Rusia ra o Léon Tolstoï, i faahiti pinepine i te mau irava Bibilia i roto i ta ˈna mau buka. Ua tamau aau matou i teie mau irava Bibilia.
Hou to ˈu tapearaahia i te matahiti 1951, ua momoˈahia mâua Elsa Riemer. Ua haere pinepine mai oia e hiˈo ia ˈu i te fare tapearaa e ua hapono mai oia i te tahi puohu maa hoê taime i te avaˈe. Ua tahuna atoa oia i te maa pae varua i roto i ta ˈna mau puohu. I te hoê taime, ua patia oia i te tahi mau tumu parau o te hoê Pare Tiairaa i roto i te tahi mau saucisse. E pinepine te mau tiai i te tâpû i te mau saucisse no te hiˈo e ua tahunahia anei te tahi mea i roto, i teie râ taime, ua tae mai te puohu na mua iti noa ˈˈe i te hopea o te mahana ohipa, e aita te puohu i hiˈopoahia.
I taua taime ra, e toru taata e ere i te Ite no Iehova to roto i to mâua Karl Heinz Kleber piha tapearaa. Nafea mâua ia taio i Te Pare Tiairaa ma te ore e itehia? E haavare taio ïa mâua i te hoê buka, i roto râ ua tahuna mâua i te mau tumu parau o Te Pare Tiairaa. Ua horoa atoa mâua i teie maa pae varua faufaa roa i te tahi atu mau Ite i roto i te fare tapearaa.
I roto i te fare tapearaa, ua faaohipa atoa mâua i te mau taime atoa no te paraparau ia vetahi ê i nia i te Basileia o te Atua. Ua oaoa roa vau i te riroraa mai hoê o to ˈu mau hoa i tapeahia ei taata tiaturi i te pae hopea.—Mataio 24:14.
Te hoˈi-faahou-raa i roto i te taviniraa ma te taime taatoa
I te 1 no Eperera 1957, fatata e ono matahiti fare tapearaa i muri iho, ua tuuhia vau. Aita i naeahia e piti hebedoma i muri aˈe, ua faaipoipo mâua Elsa. I te faarooraa te Stasi e ua tuuhia vau, ua imi ratou i te hoê ravea ia tapea-faahou-hia vau. No te ape i te reira, ua haere mâua Elsa e faaea i te tahi pae mai i Berlin Tooa o te râ.
I to mâua taeraa ˈtu i Berlin Tooa o te râ, ua hinaaro te Taiete e ite eaha ta mâua mau opuaraa. Ua faataa mâua e e riro hoê o mâua ei pionie e e rave ïa te tahi i te ohipa.
“Eaha to orua manaˈo mai te peu e o orua piti atoa te riro ei pionie?” tei anihia mai ïa ia mâua.
“Mai te peu e e nehenehe,” ta mâua ïa i pahono, “e haamata oioi ïa mâua.”
Ua horoahia te tahi tuhaa moni iti na mâua i te avaˈe taitahi no te turu ia mâua, e ua haamata mâua i te tavini ei pionie taa ê i te matahiti 1958. Ua oaoa mau â mâua i te iteraa i te mau taata ta mâua i haapii i te Bibilia ia taui i to ratou oraraa no te riro ei mau tavini na Iehova! I te roaraa o na matahiti hoê ahuru i muri iho i roto i te taviniraa pionie taa ê, ua haapii mâua ia rave amui i te ohipa ei tane e ei vahine faaipoipo. Tei pihai iho noa Elsa ia ˈu, ia tataî atoa anaˈe au i te pereoo. E taio, e haapii, e e pure amui atoa mâua.
I te matahiti 1969, ua tonohia mâua i roto i te taviniraa ratere, e taui noa mâua i te amuiraa i te mau hebedoma atoa no te haapao i te mau hinaaro o te mau melo. Ua horoa mai Josef Barth, e taata aravihi i roto i te taviniraa ratere, i teie manaˈo paari: “Ia hinaaro oe e ia manuïa ta oe taviniraa, a riro noa ïa ei taeae no te mau taeae.” Ua tamata vau i te faaohipa i teie manaˈo paari. I te pae hopea, e taairaa mahanahana e te au maite roa tei tupu i rotopu ia mâua e te tahi atu mau Ite, o tei faaohie i te pûpûraa i te mau aˈoraa ia titauhia.
I te matahiti 1972, ua itehia e e mariri ai taata to Elsa e e tia ia tâpûhia oia. I muri aˈe, ua roo-atoa-hia oia i te rumati. Noa ˈtu to ˈna mauiui, e apee noa oia ia ˈu i te mau hebedoma atoa ia haere au na te mau amuiraa, e e poro atoa oia e te mau tuahine ia au i te maraa ia ˈna.
Te faaauraa ˈtu i te mau hinaaro
I te matahiti 1984, ua tia ia haapao-tamau-hia to ˈu mau metua hoovai, no reira, vaiiho atura mâua i te taviniraa ratere no te haapao ia raua e tae roa ˈtu i to raua poheraa e maha matahiti i muri iho. (Timoteo 1, 5:8) I muri iho, i te matahiti 1989, ua maˈi-ino-roa-hia o Elsa. Auaa râ, ua ora rii mai oia, ua tia râ ia ˈu ia haapao i te mau ohipa atoa i te fare. Te haapii noa ra vau i te haapao i te hoê taata e mauiui noa. Noa ˈtu râ te hepohepo e te mauiui, ua tapea maite mâua i to mâua here i te mau ohipa i te pae varua.
Ma te mauruuru i teie mahana, te tavini noa ra mâua ei pionie. Ua taa râ ia mâua e te mea faufaa roa, e ere ïa to mâua tiaraa aore ra te rahiraa ta mâua e nehenehe e horoa, maoti râ, te tapearaa i to mâua haapao maitai. Te hinaaro nei mâua e tavini i to mâua Atua, o Iehova, eiaha no te tahi noa matahiti, no te tau mure ore râ. Ua riro to mâua oraraa ei faaineineraa faahiahia no te tau i mua nei. E ua horoa mai Iehova i te puai no te arue ia ˈna i roto atoa i te mau huru tupuraa fifi roa ˈˈe.—Philipi 4:13.
[Nota i raro i te api]
a Te vai ra te aamu o te oraraa o Ernst Wauer i roto i Te Pare Tiairaa o te 1 no Atete 1991, mau api 25-29 (Farani).
[Hohoˈa i te api 23]
Tei te fare tapearaa vau i ǒ nei i Magdebourg
[Faaiteraa i te tumu]
Gedenkstätte Moritzplatz Magdeburg für die Opfer politischer Gewalt; Foto: Fredi Fröschki, Magdeburg
[Hohoˈa i te api 23]
I to mâua faaipoiporaa i te matahiti 1957
[Hohoˈa i te api 23]
E o Elsa i teie mahana