Ta outou urî—E hohoni anei i te tamarii?

NA TE PAPAI VEA A A ARA MAI NA! I AFIRIKA APATOA

UA TAPIRI roa ˈtu o Sydney, te hoê aiû iti e piti matahiti to ˈna, i pihai iho i te hoê urî Rottweiler taehae i taamuhia i nia i te fifi. Ua ouˈa maira te urî i nia ia Sydney, hohoni atura i nia i to ˈna upoo e fatata roa te tariˈa aui o Sydney i te mutu roa. E titauhia ia ravehia i nia ia Sydney e rave rau mau poiraa iri.

No te mea e te rahi noa ˈtura te taata e rave nei i te urî no te paruru ia ratou, te rahi nei te mau parau faaite no nia i te mau urî i hohoni i te tamarii. Te tahi mau huru urî o te hohoni i te tamarii, o te Rottweiler ïa, te Doberman pinscher, te bullmastiff, te urî luko (berger allemand), e te bullterrier. Ua faaite mai te hoê titorotororaa i ravehia i Afirika Apatoa e, i rotopu i te mau tupuraa i tuatapapahia, te rahiraa o te mau tamarii i hohonihia, na te mau urî ïa o ta ratou i matau. Fatata te afaraa o te mau tamarii, ua hohonihia ïa na te urî a te tahi taata tapiri, e hoê tamarii i nia i te maha, na ta ratou iho urî. E 10 % anaˈe, e mau tamarii ïa i hohonihia na te mau urî aita e fatu. E pinepine, noa ˈtu e aita oia i opua, na te tamarii iho i aa ˈtu i te urî na roto i te tahi ravea. Oia mau, e nehenehe te rahiraa o te mau hohoniraa urî e apehia, mai te peu e e haapao maitai te mau fatu urî e te mau metua i te tahi mau tuhaa parururaa ohie roa.

A haapii i te tamarii

E rave rahi feia haapii urî o te faaara nei e, eiaha e vaiiho i te mau tamarii nainai o ratou anaˈe e te mau urî, ma te ore e haapaohia e te taata paari. Aita te mau tamarii nainai i ite e nafea ia rave i te mau animala. E tia ia haapii ia ratou. No reira, e rave rahi mau taata o te pee nei i teie nei huru raveraa, oia hoi aita anaˈe e taata paari no te haapao, e tia ia faataa ê i te mau urî e te mau tamarii nainai. Te na ô ra te taata haapii urî ra o Brian Kilcommons i roto i te buka ra A haapii i ta outou urî e nafea râ e te tamarii (Beretane) e: “Ia au i te rahiraa o te mau aamu o ta matou i faaroo aˈenei, ua tupu te rahiraa o te mau fifi no te mea aita te mau taata paari i haapao maitai.”

E pinepine, e tia ia paruruhia te mau animala i te mau tamarii! Ua anihia te tauturu a Kilcommons Tane no te mea ua ǎpu te urî o te hoê utuafare i te hoê tamarii. Ua faataa maira te metua tane i peapea roa e, te taoto noa ra te urî, horo atura ta ˈna tamaiti e piti matahiti e te afa i pihai iho e tue atura i te urî. No to ˈna mauiui, ua pahono maira te urî na roto i te ǎpuraa i nia i teie tamarii. I roto i teie nei huru tupuraa, e tia ia haapopouhia teie nei urî no to ˈna hitahita ore, no te mea aita oia i hohoni roa ˈtu i te tamarii. Teie ta te taata haapii urî e faaue ra i te mau metua: “Eiaha e faatia i ta outou tamarii ia rave i nia i te hoê urî, i te tahi mea o ta outou e ore e faatia ia ˈna ia rave i nia i te tahi atu tamarii.”

A haapii i ta outou tamarii nafea ia rave maitai i te mau animala. A haapii ia ˈna eiaha roa ˈtu ia faatihaehae i te hoê urî. E tia i te mau metua ia taa oioi noa i te tahi tupuraa atâta ia vai anaˈe te tamarii i pihai iho i te urî. Mai te peu e te ite ra outou e te tamata ra te urî i te horo aore ra i te tapuni i te tamarii, a parau i te tamarii ia faaea i te tapapa i te urî. Mai te peu e e tapapa te tamarii i te urî e aita ta te urî e hororaa faahou, aita ˈtu ta ˈna e ravea no te paruru ia ˈna iho maoti râ, te aoaraa, te uururaa, aore ra te hohoniraa. E tia i te mau metua ia aˈo tamau noa, ia ite te urî e te tamarii atoa e, e ere ta te metua i te parau hauti.

Eiaha e tuu i te urî i te hiti. Ia fanau anaˈe te tahi mau metua e urî ta raua, i ta raua pêpe matamua, te peu matauhia oia hoi eita raua e tâuˈa faahou i te urî e e tiahi atu raua ia ˈna i muri roa i te aua. Parau mau, e tia ia paruru i te pêpe, tera râ, te na ô ra te taata haapii urî ra o Richard Stubbs e: “Eiaha e tuu i te urî i te hiti. Area râ, mai te peu e e nehenehe, a rave mai ta tatou i matau e te urî, e a haapao atoa ˈtu ia ˈna i roto i te faito e au.”

A feruri e eaha ta ta outou tamarii e rave i nia i te hoê urî o ta ˈna i ore i matau. Ia ite atu ta outou tamarii i te hoê taata matau ore e faaori haere ra i ta ˈna urî, eaha ta ˈna e rave? E horo taue anei oia e tapeapea i te urî? A haapii ia ˈna eiaha e na reira. E tia na mua ia ˈna ia ani i te fatu urî. E mai te peu e e faatia mai te fatu urî ra, e nehenehe ïa oia e tapiri mǎrû noa ˈtu i pihai iho i te urî, ia ore oia ia hitimahuta. E tia ia ˈna ia faaite na mua ia ˈna na roto i te tiaraa ˈtu ma te ore e tapiri roa ˈtu i te urî, e te paraparau-mǎrû-raa ia ˈna. Mai te peu e e urî maitai, na ˈna ïa e tapiri mai i ta outou tamarii. Mea maitai aˈe ia ore e tapiri atu i te mau urî aita e fatu, e haere noa ra na nia i te purumu.—A hiˈo i te tumu parau tarenihia “A hiˈo i te huru o te urî,” api 14.

A haapii i te urî

A haapopou i ta outou urî e a faaitoito noa ia ˈna. Eita hoi te faautuaraa aore ra te tuôtuôraa e faaoioi i to ˈna haapiiraa, e haaparuparu râ te reira ia ˈna. E mea maitai ia haapii te hoê urî i te haere mai ia piihia oia, e ia faaroo i te mau faaueraa ohie roa mai “parahi!” E haapii te urî i te auraro i to ˈna fatu, e mea ohie aˈe ïa no te fatu ia faatitiaifaro oioi noa i te mau tupuraa atâta. O te mau taˈo e te mau pereota ohie o te manuïa maitai aˈe. A faaohipa noa i te hoê â mau taˈo e mau pereota. Ia rave anaˈe ta outou urî i te ohipa i faauehia, a haamauruuru ia ˈna i reira iho, na roto anei i te haapopouraa, te horomiriraa, aore ra te paruraa ia ˈna. No te haapapu maitai e te haapopouhia ra oia no ta ˈna ohipa i rave, e tia ia horoahia te taoˈa haamauruururaa i muri noa iho i te ohipa i ravehia e ana. Te tahi atu tuhaa faufaa roa, o te na nia-iho-noa-raa ïa e tae roa ˈtu i te taime e matau roa ˈi oia.

Mai te peu e e rave mai outou i te hoê urî, e fanauˈa anei aore ra e urî paari aˈe, e titauhia paha e ia tauturu outou ia ˈna ia haamatau i te mau tamarii. E ere hoê â huru te tamarii e te taata paari. Mea maniania aˈe ratou e e rave taue ratou i te mau ohipa, e nehenehe hoi ratou e horo taue atu i pihai iho i te hoê urî ma te faariaria roa ia ˈna. E mea maitai ia haamatau i ta outou urî i teie haerea huehue o te tamarii. I te taime aita te tamarii to reira, a haamatau i te urî i te mau maniania taue. A faariro i teie haapiiraa ei hautiraa na ˈna. A tuô i te hoê faaueraa i nia i te urî, e a horo atu i nia ia ˈna. I muri iho, a haamauruuru oioi i ta outou urî. A haapuai noa i te tuô. A haapopou noa e a horomiri noa i ta outou urî i muri iho. Eita e maoro roa, e au roa oia i teie huru hautiraa.

Mea au na te mau tamarii nainai ia tauahi i te mau urî, tera râ, e tia ia haapii ia ratou eiaha e na reira, no te mea e riaria te tahi mau urî i teie huru tauahiraa. Mai te peu e e tauahi atu te tahi mau tamarii i ta outou urî, a haapii ïa ia ˈna ia farii i te reira. A tauahi i ta outou urî no te hoê taime poto noa, e i muri iho a horoa ˈtu i te tahi haamauruururaa e a haapopou ia ˈna. Ma te haere mǎrû noa, a tauahi maoro atu â ia ˈna. Ia uuru ta outou urî aore ra ia ǎpu mai oia, a ani ïa i te tauturu a te hoê taata haapii urî aravihi.

Te urî taehae

Te vai ra te tahi mau urî e mea taehae iho â e peneiaˈe e mea atâta ratou no te utuafare. Mea pinepine aˈe te mau oni i te faaite i teie mau huru taehae.

Eita te urî puai aˈe e au e ia tapeahia oia, i te mau vahi paruparu iho â râ mai te mata e te afii. I te tahi mau taime, e tapiri mai paha te urî ia outou, e patupatu mai oia, aore ra e tuu mai oia i to ˈna avae i nia i to outou humaha, ma te “ani” e ia haapao outou ia ˈna. E paruru paha oia i te tahi mau vahi o te fare, ma te ore e faatia i te mau melo o te utuafare ia haere i reira. Eita atoa paha oia e au e ia tapeahia te tahi mau hauti e e uuru paha oia aore ra e faaea oia i te honihoni i ta ˈna hauti ia tapiri atu te tahi taata i pihai iho ia ˈna a hauti noa ˈi oia.

No te haapapu i to ratou tiaraa puai, e faaturituri teie mau urî. E faaû atu paha oia i te tamarii aore ra e manaˈo o ˈna e na ˈna e tomo na mua na roto i te uputa. E tamata atoa paha oia i te ouˈa i te taata. Te na ô nei râ o Brian Kilcommons, e “e ohipa haapapuraa teie i to ˈna tiaraa puai,” “e ere râ no te apiti.” Te faaara ra oia e “i te mau taime atoa, e tapao te reira e te manaˈo ra te urî e o ˈna te raatira. E tupu ïa te fifi a muri aˈe.” E riro atoa paha te urî i te rave i te rima o to ˈna fatu i roto i to ˈna vaha no te huti i to ˈna ara-maite-raa.

Eiaha e tâuˈa ore i teie mau peu iino a te urî. Eita hoi teie huru ino to ˈna e moe taue noa; e rahi noa ˈtu râ, e e nehenehe te mau tamarii o te utuafare e roohia i te fifi. E rave rahi feia haapii urî o te faaue nei e ia patehehia teie mau huru urî, noa ˈtu e e ufa aore ra e oni, no te mea e pinepine, e faaiti te reira i to ratou taehae.

Eita e tano ia faatihaehae i te hoê urî taehae no te faaite e o vai mau na te raatira. Mea atâta hoi te faaûraa e te aˈo-etaeta-raa i te urî. A faaohipa râ i te mau ravea mǎrû aˈe no te faaite i te urî e o vai mau na te raatira.

I te mau taime atoa te hoê urî taehae e titau ai e ia haapao outou ia ˈna e e faatia outou i to ˈna hinaaro, te faatiaturi ra ïa outou ia ˈna e o ˈna te raatira. No reira, ia titau mai teie huru urî e ia haapao outou ia ˈna, eiaha e tâuˈa ˈtu. E tia i te utuafare taatoa ia turu mai i teie huru raveraa. E hitimahuta te urî i te haamataraa, e peneiaˈe e aoa oia e e hiˈo mai oia ia outou ma te mata faatianiani, eiaha râ e tuu. Ia otohe anaˈe oia e ia hoˈi atu paha oia e tarava i to ˈna vahi taotoraa, i reira ïa outou e haapao atu ai ia ˈna. Mea na reira ta outou urî e haapii ai e o outou te fatu e na outou e faaoti e afea râ e haapao ai ia ˈna.

E nehenehe te mau hauti mai te hutiraa taura e te taputôraa e te urî e haapuai i te hinaaro o te urî e raatira e e tia ia haapae i te reira mau hauti. A rave râ i te mau hauti mǎrû.

E mea maitai aˈe ia ore te urî ia taoto i roto i te piha taotoraa. E vahi tura roa te piha taotoraa, e e nehenehe te urî o te taoto i reira e manaˈo e e tiaraa teitei aˈe to ˈna i to te tamarii i roto i te fare. A faataoto i te urî i roto i te fare tutu aore ra i te hoê fare urî i rapaeau. Ua ite-pinepine-hia e, i roto i to ratou iho piha taotoraa to te mau fatu hohoniraahia no te taime matamua na te hoê urî taehae.

Mai te peu e eita ta outou urî e auraro i ta outou mau tutavaraa, aore ra ia haapii outou ia ˈna, aore ra i te tahi atu taime, te taa ra ia outou e e nehenehe oia e haamauiui mai ia outou, a ani ïa i te tauturu a te hoê taata haapii urî aravihi. E nehenehe te taote animala e faaite mai i te tahi. A paraparau na mua no nia i ta ˈna mau ravea haapiiraa, e a haapapu maitai e ua mauruuru outou i to ˈna aravihi hou outou e rave ai ia ˈna. Te faaara ra te taata haapii urî ra o Richard Stubbs e: “Noa ˈtu e e faaroo te hoê urî atâta i te hoê taata haapii urî aravihi, e ere râ i te mea papu e e faaroo atoa oia i to ˈna fatu.” E tia i te fatu o te urî ia papu e e nehenehe oia e tapea i ta ˈna urî i roto i te mau tupuraa fifi.

E vai taehae noa vetahi mau urî noa ˈtu e e faaravehia ratou i te haapiiraa maitai roa ˈˈe, e e nehenehe te tapearaa i teie mau huru urî e riro ei atâtaraa no te utuafare. I muri aˈe i to outou tamataraa i te mau ravea atoa, peneiaˈe e manaˈo outou e mea maitai aˈe ia faataa ê ia outou i teie nei urî ia ore te tahi taata ia pepe. E mea maitai ia ani i te manaˈo o te hoê taote animala aore ra o te hoê taata haapii urî. Peneiaˈe e nehenehe outou e imi i te tahi atu taata e farii i ta outou urî, tera râ, e tia ia outou ia faaara i te fatu apî i te mau fifi o ta outou i farerei e taua urî ra.

Teie te manaˈo o te taata haapii urî ra o Peter Neville: “E tia ia haapao maitai i te mau urî puai, e e tia ia feruri maitai e e mea atâta roa ˈˈe no vai, e eaha te faito o teie atâtaraa. Mai te peu e eita te melo utuafare mea atâta roa ˈˈe no ˈna e nehenehe e paruruhia, e mea maitai aˈe paha ïa ia horoa ˈtu i teie nei urî na te tahi atu fatu i maiti-maitai-hia, aore ra ia haapohe ia ˈna.”

E nehenehe te mau tamarii e haapii e e maitai-atoa-hia na roto i te aupururaa i te tahi urî. Na roto i te hiˈopoa-maitai-raa, e haapapu te mau metua e e haamanaˈo noa ta ratou mau tamarii i ta ratou urî ma te oaoa.

[Tumu parau tarenihia i te api 14]

A hiˈo i te huru o te urî

E faaite te haerea taa ê o te urî taehae e e hohoni oia. Na roto i te haapiiraa i ta outou tamarii ia ite i te auraa o te huru o te urî, e nehenehe outou e tauturu ia ˈna ia ape i te mau tupuraa atâta.

● E tamata te urî taehae i te faarahi ia ˈna. E taratara roa te huruhuru i nia i to ˈna afii. E uuru aore ra e aoa paha te urî ma te faaetaeta maitai i te aero. Mai te peu e e tairi vitiviti oia i to ˈna aero ma te faaetaeta, e ere ïa te auraa e e urî maitai tera. A faaatea mai i taua urî ra.

● E nehenehe te hoê urî e riaria ra e tarava i nia i te opu e to ˈna afii e to ˈna tariˈa i raro, e to ˈna atoa aero i raro aore ra i ropu i to ˈna nau avae. Ia tapiri mai teie huru urî, e nehenehe oia e faataehae mai no to ˈna riaria. A faaatea mai i taua urî ra.

● Te urî maitai, e tia mai ïa oia ma te ore e faateitei roa aore ra e faahaehaa roa i to ˈna afii, e hamama noa to ˈna vaha, e tei raro rii mai to ˈna aero i te faito o to ˈna tua, eita râ e tarere roa i raro. Ia tairiiri oia i to ˈna aero, e tapao maitai ïa. Aita ïa e fifi ia tapiri atu i teie urî.

(No roto mai i te buka ra A haapii i ta outou urî e nafea râ e te tamarii, a Brian Kilcommons e Sarah Wilson.)

[Tumu parau tarenihia/Hohoˈa i te api 15]

A arai i te ati e ta outou urî

1. A hiˈopoa noa i te mau tamarii nainai e te mau urî.

2. A haapii i ta outou tamarii eiaha roa ˈtu e faatihaehae i te hoê urî.

3. A ani i te fatu i te parau faatia hou e tapeapea ˈi i te hoê urî matau ore.

4. A haapii i ta outou urî ia faaroo i te mau faaueraa ohie.

5. A haamatau i ta outou urî ia tauahihia oia.

6. Eiaha e rave i te mau hautiraa no te faataehae i te urî.