Te ururaau haumi no Amazone—To ˈna mau aai
NA TE PAPAI VEA A A ARA MAI NA! I BERESILIA
UA HITIMAHUTA roa te mau Inidia Irimarai e puhapa ra na te hiti o te Anavai Napo i te fenua Peru! E piti pahi tira, e ere hoi mai to ratou iho mau vaa puroroa, e fano maira i to ratou puhaparaa. Ite atura ratou i te mau faehau huruhuru taa i nia i taua na pahi ra—e ere hoi ratou mai te tahi atu opu fetii o ta ratou i matau. Ma te ahoaho, ua horo haere noa ˈtura te mau Inidia e tapuni, e ua mataitai atura i teie feia ěê uouo i te ouˈaraa mai i tahatai, i te amu-pauroa-raa i te maa i roto i te puhaparaa, e i te fano-faahou-raa ˈtu i te atea ê—ua tiaturi hoi teie mau ratere e e tui to ratou roo ei pǔpǔ ihitai matamua i haere na roto i te ururaau haumi taatoa, na te mau Mouˈa Andes mai e tae atu i te Moana Ataranitita.
I taua matahiti 1542 ra, ehia rahiraa opu fetii Inidia o tei roohia i taua mau tupuraa riaria ra, a tomo hohonu noa ˈtu ai te mau Europa haru fenua i roto i te mau ururaau no te pae rua ma i Marite Apatoa, e ta ratou mau teˈa taora e ta ratou mau pupuhi.
Tau taime i muri aˈe, ite ihora o Francisco de Orellana, te tapena Paniora oia te raatira o teie mau faehau e, ua puroro aˈena te parau no te eiâraa e te pupuhiraa a ta ˈna mau nuu, hou ta ˈna e piti pahi tira e tae atu ai. Inaha, ua ineine aˈena te mau teˈa a te mau opu fetii Inidia atea ˈtu i nia i te anavai (i pihai i te oire no Manaus i Beresilia i teie nei tau), no te farii i te tahi tau 50 enemi.
Mea ite taua mau Inidia ra i te teˈa, o ta te hoê melo ihitai ïa i farii, o Gaspar de Carvajal. Ua ite oia inaha, ua puta to ˈna mau ivi aoao i te teˈa. “Ahiri aita te meumeu o to ˈu ahu monahi,” o ta te monahi pepe ïa i papai, “ua pohe au.”
‘E au te puai o te vahine i to te hoê ahuru tane’
Ua faahiti atoa o Carvajal i te mau aito i paturu mai i taua mau Inidia mǎtaˈu ore ra. ‘Ua ite matou i te mau vahine i te aroraa i mua i te mau tane, mai te mea ra e o ratou te mau raatira. E mau vahine uouo e te roa, ua firihia e ua taamuhia to ratou rouru roa i nia i to ratou upoo. E mea pautuutu teie mau vahine, e ta ratou teˈa e te mau ohe i nia i te rima, e au te puai o te vahine aro taitahi i to te hoê ahuru tane.’
Ua ite mau anei te mau ihitai haharu i te mau aito vahine aore ra, mai ta te hoê buka e na ô ra, “e aoaoaraa noa teie i faatupuhia e te fiva,” aita ïa i papuhia. Ia au râ i te tahi mau faatiaraa, i te taime a tapae ai o Orellana e o Carvajal i te auvaha o te anavai rahi, e a fano ai raua na te Moana Ataranitita, ua tiaturi raua e ua ite mau raua i te mau Vahine Amazone no Marite, tei au i te mau aito vahine taehae i roto i te mau aai Heleni.a
Ua papai te monahi Carvajal i te aai o te mau Vahine Amazone Marite no te mau ui a muri, i to ˈna faatiaraa i te reira i roto i te aamu ite-mata-hia e ana no nia i te tere e vau avaˈe a Orellana. I to ˈna aˈe pae, ua fano atu te tapena ra o Orellana i Paniora, i reira to ˈna faatia-huˈahuˈa-raa i te aamu o to ˈna tere na nia i te anavai o ta ˈna i mairi i te iˈoa rohipehe ra, Río de las Amazonas, oia hoi te Anavai Amazone. Aita i maoro i muri iho, ua tapao ihora te feia papai hohoˈa fenua no te senekele 16, i te hoê iˈoa apî i nia i te hohoˈa e haamatahia ra i te papai no nia ia Marite Apatoa—te iˈoa ra Amazone. Ua rau ïa te mau aai no nia i te ururaau no Amazone, i teie nei râ, ua atihia teie ururaau i te mau aamu mau.
[Nota i raro i te api]
a Eita e ore e no roto mai te taˈo ra “Amazone” i na taˈo Heleni ra a, oia hoi “aita,” e ma·zosʹ, oia hoi “tîtî.” Ia au i te aai, ua tâpû te mau Vahine Amazone i te tîtî atau, ia ohie aˈe ratou i te amo i te teˈa e te ohe.
[Faaiteraa i te fatu o te hohoˈa i te api 3]
Top background: The Complete Encyclopedia of Illustration/J. G. Heck