Haapuaihia no te faaruru atu i te mau tamataraa
FAATIAHIA E EDWARD MICHALEC
Ua hae te raatira mutoi no Wharton, i Texas, Hau Amui no Marite. O te maharaa ïa o te taime to ˈna tuuraa ia ˈu i roto i te fare auri, e ua tuô oia e: “No te aha oe e ore ai e faaroo i te parau e faauehia ia oe?” “E tiamâraa to ˈu no te rave i teie ohipa,” o ta ˈu ïa i pahono taue atu. Ua hae roa ˈtu â te raatira mutoi, e ua haamata ˈtura oia i te hui ia ˈu i te hatua. Ua haere atoa mai te tahi atu mau mutoi e tupai ia ˈu e te tapearaa o ta ratou pupuhi.
UA TUPU te reira fatata e 60 matahiti i teie nei. Ia haamanaˈo anaˈe au i te ohipa i tupu, te ite ra vau e ua faaohipa te Atua ra o Iehova i taua mau huru tupuraa ra no te haapii ia ˈu ia faaruru i te fifi, ia riro ei hoê o na Ite no Iehova e piti anaˈe i Bolivia, e fenua teie no Marite Apatoa hoê â rahi e o Farani. E tauturu paha te mau tupuraa o ta ˈu i farerei ia outou, ia ite e nafea Iehova ia haapuai ia outou ia farerei anaˈe outou i te mau tamataraa huru rau.
I te matahiti 1936 ra, te rave ra vau i te ohipa i te hoê fare tataˈiraa radio i Boling, i Texas, a faaroo ai au i te hoê haapurororaa o te hoê oreroraa parau a Joseph F. Rutherford, oia te peretiteni i taua tau ra o te Watch Tower Bible and Tract Society. No nia ta ˈna oreroraa parau i te mau haamaitairaa ta te Basileia o te Atua e hopoi mai na te huitaata faaroo. Ua anaanatae roa vau i taua oreroraa parau ra. (Mataio 6:9, 10; Apokalupo 21:3, 4) I muri iho, ua itea mai ia ˈu te tahi mau buka i papaihia e Rutherford i roto i ta matou vairaa buka e ua haamata ˈtura vau i te taio.
Ua peapea roa to ˈu mama apî i to ˈu anaanataeraa i teie mau buka ta ˈna i pii “tera mau buka faaroo tahito.” Ua huna ˈtura oia i teie mau buka e ua faaara mai oia e tutui i te auahi. I to ˈu papairaa ˈtu i te Taiete Watch Tower no te ani i te tamatahitiraa i te mau vea ra Te Pare Tiairaa e Te Tau Auro, te iˈoa tahito o A ara mai na!, ua ani te Taiete ia William Harper, no te Amuiraa haamau-apî-hia no Wharton, ia haere mai e hiˈo ia ˈu. Aita i maoro i muri iho, ua haapii pauroa matou to ˈu mama apî, to ˈu tuaane, e to ˈu teina, i te Bibilia e o Taeae Harper. Aita i maoro, ua faataipe pauroa matou i to matou pûpûraa ia matou no Iehova na roto i te bapetizoraa i roto i te pape.
I te matahiti 1938, ua haere mai o Shield Toutjian, e tia ratere a te Taiete, e hiˈo i to matou utuafare i Boling e ua horoa oia i te hoê oreroraa parau Bibilia. Ua î roa to matou piha rahi i te taata—ua tia noa atoa vetahi i te mau pae opani o te tahi atu mau piha. Ua orero Taeae Toutjian no nia i te faaoromai o te peropheta ra o Ieremia i to ˈna pororaa i te mau taata o to ˈna ra tau, noa ˈtu ta ratou mau patoiraa atoa. (Ieremia 1:19; 6:10; 15:15, 20; 20:8) Na roto i taua mau oreroraa parau ra, te haapuai ra Iehova ia matou no te mau tamataraa o ta matou e faaruru atu.
Te hoê faaotiraa e to ˈna mau faahopearaa
Ua taa ˈtura ia ˈu e e tia ia ˈu ia rave i te hoê faaotiraa. Na mua ˈtu, ua haapii au i te toroa tapihoo e ua tutava vau i te fanaˈo i te tiaraa teitei i roto i te ao o te tapihooraa. E ohipa hoo e tataˈi radio ta ˈu, e ua rave atoa vau i te ohipa tamau reni niuniu na te hoê taiete niuniu paraparau. I teie nei râ, te taa ra ia ˈu e te manuïaraa mau i roto i te oraraa, o te faaoaoaraa ïa i to tatou Poiete, te Atua ra o Iehova. No reira, ua faaea ˈtura vau i ta ˈu ohipa tapihoo e ua tataˈi au i te hoê pereoo-fare. I te 1 no Tenuare 1939, ua apiti atu vau i te hoê pǔpǔ pionie, e mau tavini ïa ma te taime taatoa, i pihai iho i te oire no Three Rivers, i Karnes County, i Texas.
I te avaˈe Setepa 1939, ua tupu te Piti o te Tamaˈi Rahi i Europa. Ua faaohipa te feia patoi i te reira ei ravea no te faaino i te mau Ite no Iehova. Ua pari ratou e e mau mutoi huna matou na te mau Nunaa Enemi. E rave rahi tei tiaturi i taua mau pariraa haavare ra, e ua haamata ˈtura ratou i te faahuehue ia matou. I te omuaraa o te mau matahiti 1940, ua tapeahia vau i te fare auri e iva aore ra ahuru taime, e te taime atoa i faahitihia i te omuaraa, i to te raatira mutoi e ta ˈna mau mono taparahiraa ia ˈu. Ua titauhia e ia rapaauhia vau e te taote i muri iho.
Oia atoa, ua faaau teie â raatira mutoi e eita oia e horo i te hoê taata o tei pere i te moni ma te opanihia e te ture mai te peu e e rave oia i te tahi ohipa na ˈna—e tia hoi i teie taata, te hoê taata heru mori arahu pautuutu maitai, ia taparahi ia ˈu. No reira ˈtura, i te hoê mahana, te pûpû ra vau i te mau vea na nia i te purumu, a haere mai ai teie taata e taparahi ia ˈu e te hoê fǐfǐ auri! Ua faura mai te tahi mau mono mutoi, aita râ ratou i tapea ia ˈna, o vau râ ta ratou i tuu i roto i te fare auri! I muri aˈe, ua haere mai taua taata taparahi ra e faaite mai ia ˈu i te tumu oia i hamani ino ai ia ˈu noa ˈtu e aita vau i aa ˈtu ia ˈna, e ua tatarahapa oia.
Te mau haapiiraa i hutihia mai na roto i te mau tamataraa
Ua haapuai râ te faarururaa i taua mau tamataraa ra i to ˈu faaroo i roto i te Atua. Inaha, aita vau e haamanaˈo ra i te mauiui i to ˈu taparahiraahia, tera râ, te haamanaˈo maitai ra vau i te mǎrû e te hau o ta ˈu i ite i muri iho. (Ohipa 5:40-42) No reira, ua haapii au i te rave mai ta te aposetolo Paulo i faaue: “Te oaoa atoa nei râ tatou i te mau ati nei; ua ite hoi tatou e, na te [“ati,” MN] e faatupu i te faaoromai.” (Roma 5:3) I muri iho, ia haamanaˈo anaˈe au i te mau taparahiraa o ta ˈu i faaruru, ua papu roa ˈtu â to ˈu hinaaro e, na roto i te tauturu a Iehova, eita roa ˈtu vau e vaiiho i te mau tia a Satani ia haamamû ia ˈu.
Hau atu, ua huti mai au i te tahi atu haapiiraa faufaa roa. Na ta ˈu pahonoraa etaeta, “E tiamâraa to ˈu no te rave i teie ohipa,” i faahae i te raatira mutoi. I muri aˈe, ua û faahou mâua, teie râ taime, ua riri oia no te mea eita te mau Ite e faaô i roto i te tamaˈi. (Isaia 2:4) Ma te tamata i te faahae ia ˈu, ua ani mai oia e: “Ahiri e e titauhia mai oe e haere e tavini i to oe fenua, e haere anei oe?”
I tera râ taime, ua haapii au i te pahono ma te faatano i ta ˈu parau, e ua pahono atura vau e: “Ahiri e ua papu ia ˈu e tera te hinaaro o Iehova, e haere au.” Ua faatopa taua pahonoraa ra i to ˈna riri, e aita ˈtu ohipa i tupu i muri iho.
Te faaineineraa no te ohipa o to ˈu oraraa
Te hoê taime faufaa roa i roto i to ˈu oraraa, o to ˈu ïa haereraa i te toru o te pǔpǔ haapii a te Haapiiraa Bibilia no Gileada a te Taiete Watchtower, i te matahiti 1944 ra. Te horoa ra teie haapiiraa i te hoê faaineineraa e pae avaˈe no te ohipa mitionare. Hou vau a haere ai i teie haapiiraa, mea riaria roa na ˈu ia paraparau i mua i te taata. Tera râ, i te mea e ua vauvau pinepine matou i te mau oreroraa parau i mua fatata hoê hanere feia haapii, i te rahiraa o te taime i rapaeau noa i roto i te hoê teata aita e tapoˈi fare, na te reira i tauturu rahi mau ia ˈu. E tâpû mai na ta matou orometua haapii i te oreroraa i mua i te taata, o Maxwell Friend, i ta ˈu parau ma te tuô e: “Taeae Michalec, aita to ˈu tariˈa e haru ra i ta oe parau!” Mea na reira to ˈu iteraa i muri iho e e reo puai mau to ˈu.
I muri aˈe i to Nathan H. Knorr, oia te peretiteni o te haapiiraa i taua tau ra, faaiteraa mai e e tonohia vau ei mitionare i Bolivia, te haamanaˈo ra vau i to ˈna faaitoitoraa mai e: “Mea rahi te feia riirii o ta oe e farerei i tera fenua. A here, a faaoromai, e a faatura ia ratou.” No te mea te tupu noa râ te Piti o te Tamaˈi Rahi, ua titauhia matou ia tiai rii hou matou a reva ˈi i ta matou tuhaa taviniraa. I te pae hopea, i te 25 no Atopa 1945, ua tapae mâua o Harold Morris—e hoa haapiiraa—i te Tauraa manureva no El Alto, i rapaeau noa mai i La Paz, te oire pu o Bolivia. O mâua e piti anaˈe te mau Ite i roto i te toruraa o te fenua rahi roa ˈˈe o Marite Apatoa.
Na nia mâua i te pereoo uta taata i te haereraa mai te tauraa manureva mai, e 4 100 metera i nia ˈˈe i te faito o te miti, i te oire pu ra o La Paz, e vai ra i raro mai, e na te mau pae o te hoê afaa rahi. E ere i te mea ohie ia matau i te oraraa i te hoê teiteiraa tei hau aˈe i te toru kilometera i nia ˈˈe i te faito o te miti.
E mau haamataraa nainai e te huehue
Ua haamata oioi noa mâua i te haere e farerei i te taata na te mau fare. E mea maitai roa te taata e ua faaoromai atoa ratou a tamata ˈi mâua i te paraparau maa reo Paniora iti. Aita i maoro, ua faatere mâua tataitahi 18 tae atu i te 20 haapiiraa Bibilia i te hebedoma. E ono avaˈe i muri aˈe, i te 16 no Eperera 1946, ua apiti mai te hoê pǔpǔ iti oaoa ia mâua no te oroa matahiti o te poheraa o te Mesia. Tau taime noa i muri iho, e maha â feia tuite no Gileada o tei tae mai, o Elizabeth Hollins atoa te tahi, o tei riro ei vahine na ˈu i muri iho.
Ua haamata ˈtura mâua Taeae Morris i te tere haere na roto i te tahi atu mau oire, mai ia Cochabamba e o Oruro, te piti e te toru o te mau oire rarahi roa ˈˈe i Bolivia. I to ˈu faatiaraa ˈtu ia Taeae Knorr i te anaanatae o ta mâua i farerei e te mau buka Bibilia o ta mâua i opere, ua faaitoito oia ia tere mâua na roto i teie mau oire peneiaˈe i te mau toru avaˈe atoa no te tauturu i te feia i anaanatae mai. E rave rahi o teie mau taata auhoa e te farii maitai o tei riro mai i muri iho ei mau Ite no Iehova.
No hope noa ˈtura te Piti o te Tamaˈi Rahi i te matahiti na mua ˈtu, e te faaruru ra o Bolivia i te mau tauiraa politita rahi. Ua aratai te mau feiiraa politita e te mǎtaˈu i te faraa mai te pǔpǔ Nazi i Marite Apatoa i te mau faahuehueraa uˈana na te mau aroâ e te mau taparahiraa taata. I te tau veavea o te matahiti 1946, ua haapohehia te peretiteni o te fenua, e ua rîhia to ˈna tino i nia i te hoê pou mori i mua noa i te aorai o te peretiteni. I te tahi mau taime, no te ino o te haavîraa uˈana, aita te taata i nehenehe e faarue i to ratou fare.
I te hoê mahana, ua haere o Elizabeth na te aroâ rahi na nia i te hoê pereoo uta taata e ua ite atura oia e toru taurearea i tarîhia i nia i te mau pou. No to ˈna hitimahuta, ua tuô atura oia. Ua parau maira te tahi atu vahine horopatete e: “Mai te peu e eita oe e au i ta oe e ite ra, a huri ïa i to oe upoo.” Ua haapapu teie mau ohipa i te faufaaraa ia tiaturi taatoa matou i nia ia Iehova.
I ropu râ i te arepurepuraa, ua aˈa te parau mau a te Bibilia i roto i te mafatu o te feia haehaa. I te avaˈe Setepa 1946, ua haamauhia te hoê amaa i La Paz, e ua nominohia vau ei tiaau no te amaa. Ua riro atoa te fare tarahu tei farii i te piha ohipa, ei fare mitionare. Tau avaˈe i muri aˈe, i te taime i haamauhia ˈi te amuiraa matamua no Bolivia, ua riro atoa teie nei fare ei vahi putuputuraa na matou.
I te matahiti 1946, ua haamata atoa matou i te horoa i te mau oreroraa parau huiraatira. Ua noaa mai ia matou te piha rahi o te Fare vairaa buka a te fare oire i La Paz no te oreroraa matamua. Ua aufau te hoê taata auhoa no Yougoslavie e haapii ra e o mâua, ia tuuhia te hoê faaararaa i roto i te vea no nia i te oreroraa parau. Ua apǐ roa te piha. I te mea e e ere â i te mea ohie no ˈu ia paraparau Paniora, ua taiâ vau i te horoaraa i taua oreroraa parau ra. Tera râ, auaa te tauturu a Iehova, ua manuïa te putuputuraa. Ei faahopearaa, o te oreroraa matamua ïa o na oreroraa e maha o ta matou i horoa i roto i taua piha ra.
I te matahiti 1947, ua tae mai e ono mitionare no Gileada, e e maha ˈtu â i te matahiti 1948. E ere roa ˈtu te mau fare o ta matou i tarahu i te mea nahonaho, e aita hoi te mau ravea e te mau tauihaa matauhia i teie nei tau. Taa ê atu i te haapaoraa i ta matou porotarama mitionare ohipa roa, ua titauhia matou te mau mitionare matamua ia rave i te hoê ohipa afa taime ia noaa mai te tahi moni no te taui i to matou ahu tei motumotu. E ere atoa i te mea ohie ia haere i tera e tera oire. Mea pinepine au i te tere na te mau eˈa na roto i te mouˈa toetoe i muri i te hoê pereoo aita e tafare. Tera râ, ua tamau noa Iehova i te horoa mai i te faaitoitoraa o tei haapuai ia matou na roto i ta ˈna faanahonahoraa.
I te avaˈe Mati 1949, ua haere mai o Taeae Knorr e ta ˈna papai parau, o Milton Henschel, na New York mai e ua tere mai raua i ta matou e toru fare mitionare, i La Paz, i Cochabamba, e i Oruro. Auê ïa faaitoitoraa e ia faaroo no nia i te mau maraaraa rahi i roto e rave rau fenua, e no nia i te Betela apî, e te mau fare neneiraa e patuhia ra i te pu rahi a te mau Ite no Iehova i Brooklyn! Ua faaitoito maira Taeae Knorr ia haamau matou i to matou fare e te Piha no te Basileia i ropu aˈe i te oire no La Paz. Ua parau atoa mai oia e e tae mai â te mau mitionare.
I muri aˈe i taua matahiti 1949 ra, ua faatupu matou i ta matou tairururaa haaati matamua, i te oire no Oruro. Ua faaitoitohia e rave rahi o to matou mau taeae e tuahine kerisetiano apî i to ratou farereiraa i te tahi e te tahi no te taime matamua. I taua tau ra, ua naeahia ia Bolivia te numera ra e 48 feia poro o te Basileia e e toru amuiraa.
To ˈu hoa haapao maitai
I muri aˈe e rave rahi matahiti to mâua rave-amui-raa i te taviniraa mitionare, ua matau maitai mâua Elizabeth e ua here roa mâua i te tahi e te tahi. E inaha, i te matahiti 1953, ua faaipoipo atura mâua. Ua haamata oia i te taviniraa pionie i te avaˈe Tenuare 1939, mai ia ˈu atoa. Mea fifi atoa taua mau matahiti taviniraa pionie matamua ra no ˈna. No ta ˈna pororaa itoito, ua tuu-atoa-hia oia i roto i te fare auri, e ua faahaerehia oia na roto i te mau aroâ mai te huru ra e e taparahi taata oia.
Te farii ra o Elizabeth e ua riaria oia i to ˈna apitiraa ˈtu i roto i te mau haereraa taata ma te amo i te mau iri i papaihia i nia iho: “E herepata te haapaoraa e e ohipa eiâ.” Ua rave râ oia mai ta te faanahonahoraa a Iehova i faaue mai ia matou ia rave i taua tau ra. Mai ta ˈna i parau, ua rave oia i te reira na Iehova. Ua haapuai taua mau tupuraa ra ia ˈna no te mau tamataraa o ta ˈna i faaoromai i roto i taua mau matahiti matamua ra i Bolivia.
E mau tuhaa taviniraa taa ê
Tau matahiti i muri aˈe i to mâua faaipoiporaa, ua horoa mâua i te rahiraa o to mâua taime i roto i te ohipa tiaau ratere. Ua haere mâua e farerei eiaha noa i na amuiraa e maha no Bolivia, i te mau pǔpǔ atea atoa râ o te feia anaanatae e tae noa ˈtu i te mau oire atoa tei hau atu i te 4 000 taata. Ta matou tapao, o te maimiraa ïa e te atuaturaa i te anaanatae no te parau mau Bibilia o te feia e faaea ra i taua mau vahi ra. Auê te putapû e ia ite e, i te afaraa o te mau matahiti 1960, te vai ra te mau amuiraa fatata i roto i te mau oire iti atoa o ta mâua i ratere tau ahuru matahiti na mua ˈtu.
I taua area taime ra, ua roohia vau i te maˈi e ua ino noa to ˈu huru no te teitei o La Paz. No reira, i te matahiti 1957, na te tahi atu taeae i rave i te hopoia tiaau amaa, e ua tonohia mâua o Elizabeth i te fare mitionare i Cochabamba, te hoê oire i roto i te hoê peho raro aˈe. I ta matou putuputuraa matamua, ua tae mai te tahi mau mitionare, aita râ hoê taata tumu no Bolivia. I to mâua faarueraa ia Cochabamba 15 matahiti i muri iho, i te matahiti 1972, e piti ïa amuiraa to reira. I teie nei, e 35 amuiraa i roto i te peho no Cochabamba, tei hau atu i te 2 600 feia poro o te Basileia!
I te matahiti 1972, ua tonohia mâua i Santa Cruz i te mau fenua raro i te pae rua ma. Te ora noa nei mâua i ǒ nei i roto i te tahi mau piha i nia ˈˈe i te hoê Piha no te Basileia. I to mâua taeraa mai, e piti atoa amuiraa i Santa Cruz, i teie nei râ, ua hau atu ïa i te 45, e hau atu i te 3 600 feia poro e apiti nei i roto i te taviniraa kerisetiano.
Te oaoa rahi nei mâua i te mea e ua faaea noa mâua i roto i ta mâua tuhaa taviniraa mitionare hau atu i te 50 matahiti, no te ite i te haaputuputuraahia tau 12 300 tavini a Iehova i roto i teie fenua! Ua oaoa mâua i to mâua neheneheraa e tauturu i teie mau hoa here.
Te hoê oraraa oaoa i te taviniraa ia vetahi ê
Hou vau a faarue ai no ta ˈu tuhaa taviniraa mitionare, ua parau mai te taata haapao ture a te Taiete Watch Tower, o Hayden C. Covington, no Texas atoa oia, e: “Ed, mea ateatea maitai i Texas. I roto râ i te hoê fare mitionare, e pirihao noa outou. A faaineine i te rave i te mau tauiraa.” Ua tano oia. E ere roa ˈtu i te mea ohie ia ora amui e te tahi atu feia i te hoê â fare, tera râ, e rave rahi atu râ tupuraa fifi te tia i te hoê mitionare kerisetiano ia faaruru.
No reira, mai te peu e te opua ra outou e faarue i to outou vahi no te haere e tavini ia Iehova i te vahi ê, a haamanaˈo e te oraraa o te hoê pǐpǐ mau a te Mesia, o te taviniraa ïa ia vetahi ê. (Mataio 20:28) No reira, e tia i te hoê mitionare ia faaineine i to ˈna feruriraa no te farii i te hoê oraraa haapae. Te manaˈo nei paha vetahi e e haafaahiahiahia ratou. Peneiaˈe—ia aroha ratou i to ratou mau hoa e to ratou mau fetii, ia faarue anaˈe ratou i to ratou vahi. Tera râ, e moe taue noa te reira ia tae anaˈe ratou i roto i te hoê oire iti aore ra te hoê mataeinaa veve, e tera ta ratou tuhaa taviniraa. Eaha ta ˈu faaitoitoraa?
Ia farerei outou i te fifi, mai te maˈi, te moemoe i to outou fetii, e peneiaˈe eita outou e afaro maitai e to outou mau taeae kerisetiano i roto i ta outou tuhaa taviniraa, a farii i teie mau fifi atoa mai te hoê tuhaa o ta outou faaineineraa. Ia na reira outou, e haamauruuruhia outou a muri aˈe, mai ta te aposetolo Petero i papai e: “O te Atua râ no ˈna te mau maitai atoa, . . . ia maoro iti aˈe to outou pohe, ia haamaitai roa oia ia outou, ia tauturu mai, ia faaetaeta mai, e ia haapapu ia outou.”—Petero 1, 5:10.
Ua pohe o Edward Michalec i te 7 no Tiurai 1996, i te taime a faaineinehia ˈi teie vea.
[Hohoˈa i te api 19]
I Bolivia i te matahiti 1947
[Hohoˈa i te api 20, 21]
E ravehia na te mau haapiiraa no te oreroraa i mua i te taata i rapaeau, mai te itehia ra i nia i teie hohoˈa o te teata i Gileada i ravehia i muri iho mai
[Hohoˈa i te api 23]
E ta ˈu vahine